# شیرخشک گران یا کمیاب شده: عوض کردن مارک، سهمیهٔ کد ملی، و چرا رقیق کردن و شیر گاو زیر یک سال خطرناک است؟

- نشانی: https://rmko.ir/articles/%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%AE%D8%B4%DA%A9-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%AF-%DA%86%D9%87-%DA%A9%D9%86%D9%85
- مناسب: تولد تا ۲ سالگی
- آخرین به‌روزرسانی: 2026-11-19
- بازبینی علمی: 2026-11-04
- ناشر: مجله رایم (اپ رایم)

> همهٔ شیرخشک‌های شمارهٔ ۱ یک استاندارد دارند و عوض کردن مارک بی‌خطر است. رقیق کردن، آب‌قند و شیر گاو زیر یک سال هرگز جایگزین نیستند. سهمیه با کد ملی از داروخانه؛ از ۱۲ ماهگی شیر گاو با لیوان کافی است.

## نکات کلیدی

- همهٔ شیرخشک‌های شمارهٔ ۱ با برچسب فارسی یک استاندارد دارند؛ مارک را می‌توان همان وعدهٔ بعد عوض کرد. فقط شیرخشک رژیمی و نوزاد نارس با پزشک.
- رقیق کردن یا پیمانهٔ کمتر هرگز: نمک خون پایین می‌افتد، وزن نمی‌گیرد، در موارد شدید تشنج. پیمانهٔ اضافه هم یبوست و کم‌آبی می‌دهد.
- شیر گاو زیر یک سال فقط مقدار کم داخل فرنی؛ آب‌قند، شیرخشک خانگی، شیر گیاهی و شیر پودری بزرگسال جایگزین نیستند.
- سهمیه با کد ملی نوزاد در داروخانه و بر اساس سن؛ داروخانه‌های شبانه‌روزی اولویت دارند؛ رژیمی با معرفی‌نامهٔ معاونت غذا و دارو؛ ذخیره نکنید.
- از ۶ ماهگی شیرخشک شمارهٔ ۲ هم مجاز است؛ از ۱۲ ماهگی شیر گاو پاستوریزه با لیوان کافی است و شیر رشد لازم نیست.

اگر شیرخشک همیشگی گران یا نایاب شده، سه چیز را همین حالا بدانید: همهٔ شیرخشک‌های شمارهٔ ۱ یک استاندارد دارند و عوض کردن مارک برای نوزاد سالم بی‌خطر است؛ رقیق کردن شیرخشک، آب‌قند و شیر گاو زیر یک سال هرگز جایگزین نیستند و می‌توانند نوزاد را راهی بیمارستان کنند؛ و از ۱۲ ماهگی شیر گاو پاستوریزهٔ معمولی با لیوان کافی است و شیرخشک شمارهٔ ۳ لازم نیست. بقیهٔ این راهنما می‌گوید در هر سن چه راه امنی دارید.

## اول آرامش: عوض کردن مارک شیرخشک اشکالی ندارد

همهٔ شیرخشک‌های شمارهٔ ۱ (از تولد) که در داروخانه با برچسب فارسی فروخته می‌شوند، باید همان ترکیب پایهٔ استاندارد را داشته باشند؛ تفاوت‌ها در طعم و قیمت است، نه در تغذیه. پس اگر مارک همیشگی نبود، مارک دیگری از همان شمارهٔ مناسب سن بگیرید. لازم نیست آرام‌آرام مخلوط کنید؛ می‌توانید همان وعدهٔ بعد را با مارک تازه بدهید. دو سه روز اول ممکن است بوی مدفوع یا تعداد دفع کمی فرق کند یا نوزاد کمی بهانه بگیرد؛ این طبیعی است و خودش جا می‌افتد. فقط دو گروه باید قبل از تعویض با پزشک کودک صحبت کنند: نوزادی که شیرخشک رژیمی (هیپوآلرژنیک، ضد رفلاکس، بدون لاکتوز یا مخصوص نارس) می‌خورد، و نوزاد نارس یا کم‌وزن.

## چه چیزی هرگز جایگزین شیرخشک نیست؟

- **رقیق کردن یا پیمانهٔ کمتر:** حتی «فقط یک پیمانه کمتر تا قوطی بیشتر بماند» خطرناک است. پایین‌تر بخوانید چرا.

- **آب‌قند، آب‌نبات، چای شیرین، آب برنج:** شکم را پر می‌کند ولی هیچ پروتئین و چربی ندارد؛ نوزاد وزن کم می‌کند.

- **شیر گاو، گوسفند یا بز به‌عنوان نوشیدنی زیر یک سال:** پروتئین و نمکش برای کلیهٔ نوزاد زیاد است، آهنش کم است و خونریزی ریز روده و کم‌خونی می‌دهد. فقط مقدار کم داخل فرنی از ۶ ماهگی مجاز است.

- **شیرخشک خانگی** (شیر گاو + آب + شکر، یا با آرد برنج و بادام): هیچ‌کدام ویتامین، آهن و چربی لازم را ندارد.

- **شیر گیاهی** (بادام، برنج، سویا، جو دوسر) و **شیر پودری معمولی بزرگسال**: برای نوزاد ساخته نشده‌اند.

- **شیرخشک بدون برچسب فارسی، قوطی بازشده یا تاریخ‌گذشته** از دست‌فروش و فضای مجازی: نه از اصل بودنش مطمئن هستید نه از نگهداری‌اش.

## چرا رقیق کردن شیرخشک این‌قدر خطرناک است؟

کلیهٔ نوزاد هنوز نمی‌تواند آب اضافه را سریع دفع کند. وقتی شیرخشک رقیق‌تر از دستور قوطی باشد، نوزاد هم کالری و پروتئین کم می‌گیرد و هم آب زیادی وارد خونش می‌شود و نمک خون پایین می‌افتد. نتیجه در چند روز: خواب‌آلودگی غیرعادی، تورم صورت، کم‌دمایی بدن، و در موارد شدید تشنج. وزن هم بالا نمی‌رود. پیمانهٔ اضافه هم خطرناک است: یبوست و کم‌آبی می‌دهد. پس همیشه دقیقاً همان تعداد پیمانهٔ صاف‌شده‌ای که روی قوطی نوشته، با همان پیمانهٔ داخل همان قوطی. اگر نوزادی که شیر رقیق خورده خواب‌آلود شده، تشنج کرده یا نمی‌خورد، فوراً به پزشک یا ۱۱۵.

## سهمیه و کد ملی: چطور شیرخشک بگیرم؟

شیرخشک نوزاد در داروخانه با ثبت کد ملی نوزاد در سامانهٔ سازمان غذا و دارو داده می‌شود و سهمیهٔ هر نوزاد بر اساس سن او تعیین می‌شود. ممکن است در یک مراجعه فقط بخشی از سهمیهٔ ماه را بدهند و بقیه را در مراجعهٔ بعد. به گفتهٔ سازمان غذا و دارو، داروخانه‌های شبانه‌روزی در توزیع اولویت دارند؛ پس اگر داروخانهٔ محله نداشت، داروخانهٔ شبانه‌روزی نزدیک را امتحان کنید. شیرخشک‌های رژیمی با معرفی‌نامهٔ معاونت غذا و داروی شهر خودتان از داروخانه‌های منتخب داده می‌شود؛ پزشک کودک مسیرش را می‌گوید. ذخیره کردن بیش از نیاز هم سهمیهٔ خودتان را به هم می‌ریزد هم سهم نوزادهای دیگر را. اگر داروخانه گفت «نداریم» و نوزاد زیر ۶ ماه است و هیچ راه دیگری نیست، همان روز با پزشک کودک یا پایگاه سلامت محله تماس بگیرید؛ آن‌ها مسیر دریافت را می‌دانند و نوزاد را بدون شیر نمی‌گذارند.

## از ۶ ماهگی: چند راه بیشتر دارید

- شیرخشک **شمارهٔ ۲** (از ۶ ماهگی) هم مجاز است؛ اگر فقط آن پیدا می‌شود، بعد از ۶ ماهگی می‌توانید همان را بدهید. قبل از ۶ ماهگی نه.

- غذای کمکی را سر وقت و پرمایه شروع کنید؛ غذا بخشی از نیاز را می‌گیرد، ولی تا یک‌سالگی جای شیر را نمی‌گیرد و شیر هنوز غذای اصلی است.

- شیر گاو پاستوریزه فقط در فرنی و حریره، به مقدار دستور، مجاز است؛ در لیوان یا شیشه نه.

- اگر هنوز کمی شیر مادر دارید، هر وعدهٔ شیر مادر ارزشمند است و با شیر دادن مکرر می‌تواند بیشتر شود؛ از مشاور شیردهی پایگاه سلامت کمک بگیرید.

## از ۱۲ ماهگی: شیرخشک لازم نیست

بعد از تولد یک‌سالگی، شیر گاو پاستوریزهٔ معمولی (پرچرب) با لیوان جای شیرخشک را می‌گیرد؛ روزی حدود دو لیوان کافی است و بیشتر از آن اشتها را می‌بندد و کم‌خونی می‌دهد. شیرخشک شمارهٔ ۳ یا «شیر رشد» هیچ مزیتی ندارد که با غذای معمولی خانه نشود به دست آورد؛ پولش را برای گوشت، تخم‌مرغ و حبوبات بگذارید. جزئیات در [شیر بعد از یک‌سالگی](/articles/رایم-شیر-بعد-از-یک‌سالگی-۱۲-تا-۲۴-ماهگی).

## درست آماده کردن، تا یک قوطی هم هدر نرود

- آب تازه را بجوشانید و حداکثر ۳۰ دقیقه بگذارید خنک شود (هنوز بالای ۷۰ درجه)؛ اول آب را تا خط شیشه بریزید، بعد پیمانه‌های صاف‌شده را.

- هر وعده را تازه درست کنید و باقی‌ماندهٔ شیشه را دور بریزید؛ شیر آمادهٔ مانده را دوباره ندهید.

- قوطی باز شده را با در بسته در جای خشک نگه دارید و در مهلت نوشته‌شده روی قوطی (معمولاً حدود یک ماه) تمام کنید.

- **اگر دستگاه شیرساز برقی دارید:** یک بار شیشهٔ دستگاه را با پیمانهٔ خود قوطی مقایسه کنید؛ برخی دستگاه‌ها ممکن است پودر کمتر از دستور قوطی بریزند و بی‌آنکه بفهمید شیر رقیق شود. اگر نوزاد سیر نمی‌شود یا وزن نمی‌گیرد، چند روز با دست درست کنید و فرقش را ببینید. دمای آب دستگاه هم باید به ۷۰ درجه برسد.

قدم‌به‌قدم شستن و استریل کردن در [استریل کردن شیشه شیر](/articles/مزایا-و-معایب-استفاده-از-شیر-خشک-برای-تغذیه-نوزادان) و آماده‌سازی کامل در [مراحل آماده‌سازی شیرخشک](/articles/مزایا-و-معایب-استفاده-از-شیر-خشک-برای-تغذیه-نوزادان) آمده است.

## کی نگران شوم؟

در روزهای تعویض مارک یا کم شدن وعده‌ها، این‌ها یعنی همان روز به پزشک کودک: پوشک خیس کمتر از ۶ عدد در شبانه‌روز، ادرار پررنگ، ملاج فرورفته، نوزادی که بی‌حال است و برای شیر بیدار نمی‌شود، استفراغ مکرر، یا وزنی که در دو هفته بالا نرفته. تشنج، خواب‌آلودگی شدید یا تنفس تند یعنی فوراً به پزشک یا ۱۱۵. راهنمای کامل مقدار و دفعات شیر در هر ماه در [راهنمای شیر مادر و شیرخشک تا ۲ سالگی](/articles/رایم-راهنمای-شیر-مادر-و-شیر-خشک-نوزاد-تولد-تا-۲-سال) و برنامهٔ هر ماه در [صفحهٔ ۶ ماهگی](/month/6) و [۱۲ ماهگی](/month/12) است.

## پرسش‌های پرتکرار

### شیرخشک همیشگی نیست؛ می‌توانم یک‌دفعه مارک دیگری بدهم؟

بله. همهٔ شیرخشک‌های شمارهٔ ۱ با برچسب فارسی ترکیب پایهٔ استاندارد دارند. همان وعدهٔ بعد را با مارک تازه بدهید؛ دو سه روز تغییر مدفوع یا کمی بهانه طبیعی است. فقط اگر نوزاد شیرخشک رژیمی می‌خورد یا نارس است، اول با پزشک کودک صحبت کنید.

### اگر پیمانه را کمی کمتر بریزم تا قوطی بیشتر بماند، مشکلی پیش می‌آید؟

بله، حتی کمی کمتر. شیر رقیق نمک خون نوزاد را پایین می‌آورد و کالری‌اش را کم می‌کند؛ نتیجه خواب‌آلودگی، وزن نگرفتن و در موارد شدید تشنج است. همیشه دقیقاً تعداد پیمانهٔ روی قوطی را با پیمانهٔ همان قوطی بریزید.

### نوزاد ۸ ماهه دارم؛ می‌توانم به جای شیرخشک، شیر گاو بدهم؟

نه به‌عنوان نوشیدنی. تا ۱۲ ماهگی شیر گاو فقط به مقدار کم داخل فرنی مجاز است. از ۶ ماهگی شیرخشک شمارهٔ ۲ هم مجاز است و غذای کمکی پرمایه بخشی از نیاز را می‌گیرد. اگر هیچ شیرخشکی پیدا نمی‌کنید، همان روز با پزشک کودک یا پایگاه سلامت تماس بگیرید.

### سهمیهٔ شیرخشک با کد ملی چطور است؟

داروخانه کد ملی نوزاد را در سامانهٔ سازمان غذا و دارو ثبت می‌کند و سهمیه بر اساس سن داده می‌شود؛ ممکن است سهمیهٔ ماه در چند مراجعه تحویل شود. داروخانه‌های شبانه‌روزی اولویت توزیع دارند. شیرخشک رژیمی با معرفی‌نامهٔ معاونت غذا و دارو از داروخانه‌های منتخب داده می‌شود.

### بچه‌ام ۱۴ ماهه است؛ شیرخشک شمارهٔ ۳ یا شیر رشد لازم دارد؟

نه. از ۱۲ ماهگی شیر گاو پاستوریزهٔ پرچرب با لیوان، روزی حدود دو لیوان، کافی است. شیر رشد هیچ چیزی ندارد که غذای خانه (گوشت، تخم‌مرغ، حبوبات، لبنیات) ندهد؛ هزینه‌اش را برای غذا بگذارید.

این مطلب برای آگاهی والدین است و جایگزین معاینهٔ پزشک نیست.
