# مراحل رشد کودک از تولد تا ۴ سالگی: نقشهٔ کلی سال به سال، هر سن چه کارهایی باید بکند و کی نگران شوم؟

- نشانی: https://rmko.ir/articles/%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AD%D9%84-%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%AA%D8%A7-%DB%B4-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84
- مناسب: تولد تا ۴ سالگی
- آخرین به‌روزرسانی: 2026-10-30
- بازبینی علمی: 2026-10-30
- ناشر: مجله رایم (اپ رایم)

> رشد کودک چهار شاخه دارد: حرکت، دست و فکر، حرف زدن و رابطه با آدم‌ها. سه‌چهارم بچه‌ها تا ۶ ماهگی غلت می‌زنند و می‌خندند، تا ۱۲ ماهگی با گرفتن مبل می‌ایستند و بای‌بای می‌کنند، تا ۱۸ ماهگی راه می‌روند و چند کلمه می‌گویند، تا ۲ سالگی دو کلمه را به هم می‌چسبانند و می‌دوند، تا ۳ سالگی طوری حرف می‌زنند که غریبه‌ها بفهمند و تا ۴ سالگی جملهٔ چهارکلمه‌ای می‌گویند و با بچه‌ها بازی می‌کنند. این نقشه هر مرحله را خلاصه می‌کند، به راهنمای کامل هر شاخه می‌رسد و می‌گوید نوبت‌های غربالگری تکامل در پایگاه سلامت کی است و کدام نشانه‌ها یعنی همین حالا به پزشک کودک بگویید.

## نکات کلیدی

- رشد در چهار شاخه جلو می‌رود: حرکت، دست و فکر، حرف زدن، و رابطه با آدم‌ها؛ هر کودک شاخه‌ها را با سرعت خودش بالا می‌رود.
- سن‌های جدول سنی است که سه‌چهارم بچه‌ها تا آن موقع آن کار را می‌کنند: غلت تا ۶ ماهگی، ایستادن با گرفتن مبل تا ۱۲، راه رفتن و سه کلمه تا ۱۸، جملهٔ دوکلمه‌ای تا ۲ سالگی، حرف قابل‌فهم برای غریبه تا ۳ سالگی.
- در ایران غربالگری تکامل رایگان است: سؤال‌های کوتاه در ۲، ۹، ۱۸ و ۴۸ ماهگی و پرسشنامهٔ کامل ASQ در ۶، ۱۲، ۲۴، ۳۶ و ۶۰ ماهگی در پایگاه سلامت.
- برای نوزاد نارس تا ۲ سالگی سن اصلاح‌شده را حساب کنید؛ هفته‌های زودتر به دنیا آمدن را از سنش کم کنید.
- دو زنگ خطر در هر سنی: از دست دادن مهارتی که داشت، و نبود پیشرفت در یک شاخه در چند ماه؛ اگر تا ۱۵ ماهگی هیچ کلمه‌ای یا تا ۲ سالگی جملهٔ دوکلمه‌ای ندارد، منتظر نوبت بعدی نمانید.

رشد کودک در چهار سال اول در چهار شاخه جلو می‌رود: **حرکت** (گردن گرفتن تا دویدن)، **دست و فکر** (گرفتن اسباب‌بازی تا کشیدن آدمک)، **حرف زدن** (اولین صدا تا جملهٔ کامل) و **رابطه با آدم‌ها** (لبخند تا بازی با بچه‌ها). سه‌چهارم بچه‌ها تا ۶ ماهگی غلت می‌زنند، تا ۱۲ ماهگی با گرفتن مبل می‌ایستند، تا ۱۸ ماهگی راه می‌روند و چند کلمه می‌گویند، تا ۲ سالگی دو کلمه را به هم می‌چسبانند و تا ۳ سالگی طوری حرف می‌زنند که غریبه هم بفهمد. فاصلهٔ چند ماه بین بچه‌های سالم عادی است؛ چیزی که مهم است این است که کودک هر ماه کار تازه‌ای یاد بگیرد و هیچ مهارتی را از دست ندهد.

## نقشهٔ کلی: در هر سن بیشتر بچه‌ها چه می‌کنند؟

سن‌های این جدول «سنی است که سه‌چهارم بچه‌ها تا آن موقع این کار را می‌کنند»، نه میانگین. پس اگر کودک شما زودتر انجام می‌دهد، چیز خاصی نیست و اگر هنوز نه، یک‌چهارم بچه‌های سالم هم مثل او هستند. فقط اگر از مرز «کی نگران شوم» پایین همین صفحه گذشت، صبر نکنید.

| تا این سن | حرکت | دست و فکر | حرف زدن و فهمیدن | رابطه با آدم‌ها |

| ۲ ماهگی | روی شکم سر را بلند می‌کند؛ دست و پا را تکان می‌دهد | شما را که حرکت می‌کنید با چشم دنبال می‌کند | صدایی غیر از گریه درمی‌آورد؛ به صدای بلند واکنش نشان می‌دهد | به صورت شما نگاه می‌کند و وقتی با او حرف می‌زنید لبخند می‌زند |

| ۴ ماهگی | در بغل سر را ثابت نگه می‌دارد؛ روی شکم روی آرنج بلند می‌شود | اسباب‌بازی را در دست نگه می‌دارد؛ دست را به دهان می‌برد | «آ» و «او» می‌کند و جواب صدای شما را می‌دهد؛ سر را به سمت صدایتان می‌چرخاند | خودش لبخند می‌زند تا توجه شما را بگیرد |

| ۶ ماهگی | از شکم به پشت غلت می‌زند؛ در نشستن روی دست‌ها تکیه می‌کند | برای گرفتن اسباب‌بازی دست دراز می‌کند و همه‌چیز را به دهان می‌برد | با شما نوبتی صدا درمی‌آورد؛ جیغ شادی می‌کشد | آشناها را می‌شناسد؛ بلند می‌خندد؛ از آینه خوشش می‌آید |

| ۹ ماهگی | بدون تکیه می‌نشیند و خودش به حالت نشسته می‌رسد | چیزی را از یک دست به دست دیگر می‌دهد؛ دو چیز را به هم می‌کوبد؛ دنبال اسباب‌بازی افتاده می‌گردد | «ماماما» و «بابابا» می‌گوید؛ دست‌ها را بالا می‌آورد که بغلش کنید | با اسمش برمی‌گردد؛ از غریبه خجالت می‌کشد؛ با دالی می‌خندد |

| ۱۲ ماهگی | با گرفتن مبل می‌ایستد و راه می‌رود | تکه‌های ریز غذا را با دو انگشت برمی‌دارد؛ چیزی را داخل ظرف می‌گذارد | بای‌بای می‌کند؛ «نه» را می‌فهمد؛ به مادر یا پدر اسم خاص می‌دهد | بازی‌هایی مثل دست‌دستی را با شما انجام می‌دهد |

| ۱۵ ماهگی | چند قدم تنها راه می‌رود | دو مکعب را روی هم می‌گذارد؛ گوشی و لیوان را درست به کار می‌برد | یکی دو کلمه غیر از مامان و بابا می‌گوید؛ برای خواستن چیزی اشاره می‌کند | دست می‌زند؛ عروسک را بغل می‌کند؛ چیزی را که دوست دارد نشانتان می‌دهد |

| ۱۸ ماهگی | بدون گرفتن جایی راه می‌رود؛ از مبل بالا و پایین می‌رود | خط‌خطی می‌کند؛ با قاشق تلاش می‌کند؛ ادای جارو کردن شما را درمی‌آورد | سه کلمه یا بیشتر می‌گوید؛ دستور ساده مثل «بده به من» را بدون اشاره انجام می‌دهد | از شما دور می‌شود ولی برمی‌گردد نگاه می‌کند؛ چیز جالب را با انگشت نشان می‌دهد |

| ۲ سالگی | می‌دود؛ به توپ لگد می‌زند؛ از چند پله بالا می‌رود | با یک دست ظرف را نگه می‌دارد و با دست دیگر درش را برمی‌دارد؛ دکمهٔ اسباب‌بازی را فشار می‌دهد | دو کلمه را به هم می‌چسباند («شیر بیشتر»)؛ دو عضو بدن را نشان می‌دهد | وقتی کسی گریه می‌کند متوجه می‌شود؛ در موقعیت تازه به صورت شما نگاه می‌کند |

| ۲٫۵ سالگی | با دو پا از زمین می‌پرد | در بازی وانمود می‌کند (به عروسک غذا می‌دهد)؛ دستور دومرحله‌ای را انجام می‌دهد؛ یک رنگ را می‌شناسد | حدود ۵۰ کلمه می‌گوید؛ «من» و «ما» می‌گوید؛ چیزهای کتاب را نام می‌برد | کنار بچه‌های دیگر و گاهی با آن‌ها بازی می‌کند؛ می‌گوید «منو ببین!» |

| ۳ سالگی | بعضی لباس‌ها را خودش می‌پوشد؛ با چنگال غذا می‌خورد | وقتی نشانش می‌دهید دایره می‌کشد؛ حلقه‌های بزرگ را به نخ می‌کشد | طوری حرف می‌زند که بیشتر وقت‌ها غریبه‌ها بفهمند؛ «کی، چی، کجا» می‌پرسد؛ اسمش را می‌گوید | وقتی او را به مهد می‌گذارید تا ۱۰ دقیقه آرام می‌شود؛ به بچه‌ها می‌پیوندد |

| ۴ سالگی | توپ بزرگ را بیشتر وقت‌ها می‌گیرد؛ دکمه باز می‌کند | آدمک با سه عضو می‌کشد؛ چند رنگ را نام می‌برد؛ می‌گوید در قصهٔ آشنا بعدش چه می‌شود | جملهٔ چهارکلمه‌ای می‌گوید؛ از روزش تعریف می‌کند؛ به «کاپشن برای چیه؟» جواب می‌دهد | نقش بازی می‌کند؛ دوست ناراحت را دلداری می‌دهد؛ از خطر دوری می‌کند |

برای جزئیات هر ماه، صفحهٔ همان ماه را ببینید: مثلاً [۴ ماهگی](/month/4)، [۶ ماهگی](/articles/رایم-رشد-کودک-۶-ماهه-چه-کارهایی-باید-بکند)، [۱۲ ماهگی](/month/12)، [۱۸ ماهگی](/month/18)، [۲ سالگی](/month/24) و [۳ سالگی](/month/36).

## ۰ تا ۳ ماه: نوزاد تازه‌متولد چه می‌کند؟

ماه‌های اول، کار نوزاد خوردن، خوابیدن و شناختن شماست. تا ۲ ماهگی روی شکم سر را چند لحظه بلند می‌کند، به صورت شما نگاه می‌کند و وقتی با او حرف می‌زنید لبخند می‌زند؛ این اولین لبخند واقعی معمولاً بین ۶ تا ۱۲ هفتگی می‌آید. به صدای بلند جا می‌خورد و صدایی غیر از گریه درمی‌آورد. مهم‌ترین کار شما در این سه ماه: چند بار در روز، بیدار و زیر نظر خودتان، نوزاد را روی شکم بگذارید تا گردن و شانه قوی شود، و هر بار که بیدار است با او حرف بزنید و چهره‌به‌چهره بازی کنید. مراقبت روزمرهٔ این دوره (حمام، ناف، زردی، گریه و کولیک) در [راهنمای نوزاد تازه‌متولد](/articles/رایم-راهنمای-مراقبت-از-نوزاد-تازه-متولد-حمام-ناف-زردی-گریه-کولیک) آمده است.

## ۴ تا ۶ ماه: گردن محکم، غلت، خنده و اولین صداها

در ۴ ماهگی سر در بغل ثابت می‌ماند، روی شکم روی آرنج‌ها بلند می‌شود، اسباب‌بازی را که در دستش می‌گذارید نگه می‌دارد و «آ» و «او» می‌کند و جواب صدای شما را می‌دهد. تا ۶ ماهگی از شکم به پشت غلت می‌زند، در نشستن روی دست‌ها تکیه می‌کند، با شما نوبتی صدا درمی‌آورد، بلند می‌خندد و آشناها را از غریبه‌ها تشخیص می‌دهد. از اولین غلت هیچ سطح بلندی امن نیست. پایان ۶ ماهگی زمان شروع غذای کمکی است، نه زودتر؛ راهنمای کامل در [جدول غذای کمکی ماه به ماه](/articles/رایم-جدول-غذای-کمکی-نوزاد-ماه-به-ماه-از-کی-شروع-کنیم). همهٔ توانایی‌های این ماه در [کودک ۶ ماهه چه کارهایی باید بکند](/articles/رایم-رشد-کودک-۶-ماهه-چه-کارهایی-باید-بکند).

## ۷ تا ۹ ماه: نشستن، ماماما، دالی و غریبی کردن

تا ۹ ماهگی بیشتر بچه‌ها بدون تکیه می‌نشینند و خودشان به حالت نشسته می‌رسند، چیزی را از یک دست به دست دیگر می‌دهند، دو چیز را به هم می‌کوبند و دنبال اسباب‌بازی‌ای که از جلوی چشمشان افتاده می‌گردند. «ماماما» و «بابابا» می‌گویند، با شنیدن اسمشان برمی‌گردند و دست‌ها را بالا می‌آورند که بغلشان کنید. ترس از غریبه و گریه وقتی شما می‌روید در همین سن شروع می‌شود و نشانهٔ رشد است، نه لوس شدن؛ راهنمای این رفتار در [راهنمای رفتار کودک](/articles/رایم-رفتار-کودک-قشقرق-لجبازی-تنبیه-و-تشویق-۱-تا-۴-سال). چهاردست‌وپا رفتن معمولاً ۷ تا ۱۰ ماهگی می‌آید، ولی بعضی بچه‌های سالم اصلاً چهاردست‌وپا نمی‌روند و مستقیم می‌ایستند.

## ۱۰ تا ۱۲ ماه: ایستادن، بای‌بای و دو انگشت

تا یک‌سالگی کودک با گرفتن مبل می‌ایستد و کنار آن راه می‌رود، تکه‌های ریز غذا را با شست و انگشت اشاره برمی‌دارد، چیزی را داخل ظرف می‌گذارد و اسباب‌بازی‌ای را که جلوی چشمش زیر پارچه پنهان کرده‌اید پیدا می‌کند. بای‌بای می‌کند، «نه» را می‌فهمد و برای مادر یا پدر اسم مخصوص دارد. بیشتر بچه‌ها ۱۰ تا ۱۵ ماهگی راه می‌افتند و تا ۱۸ ماهگی هم کاملاً طبیعی است؛ روروک راه رفتن را جلو نمی‌اندازد و خطرناک است. جدول همهٔ مهارت‌های حرکتی در [رشد حرکتی ماه به ماه](/articles/رایم-جدول-رشد-حرکتی-نوزاد-ماه-به-ماه-غلت-نشستن-راه-رفتن).

## ۱۳ تا ۱۸ ماه: اولین قدم‌ها، اولین کلمه‌ها و اشاره

تا ۱۵ ماهگی چند قدم تنها راه می‌رود، دو مکعب را روی هم می‌گذارد، یکی دو کلمه غیر از مامان و بابا می‌گوید (مثلاً «با» برای بابا یا توپ) و برای خواستن چیزی با انگشت اشاره می‌کند. تا ۱۸ ماهگی بدون گرفتن جایی راه می‌رود، از مبل بالا و پایین می‌رود، خط‌خطی می‌کند، با قاشق تلاش می‌کند، ادای کارهای خانه را درمی‌آورد، سه کلمه یا بیشتر می‌گوید و دستور ساده‌ای مثل «بده به من» را بدون اشارهٔ شما انجام می‌دهد. اشاره کردن به چیز جالب برای نشان دادن به شما، یکی از مهم‌ترین نشانه‌های این سن است. در ایران اگر کودک تا ۱۵ ماهگی هیچ کلمهٔ معناداری نمی‌گوید، مراقب سلامت شنوایی‌اش را زودتر بررسی می‌کند؛ منتظر نوبت بعدی نمانید. مراحل حرف زدن در [جدول حرف زدن ماه به ماه](/articles/رایم-جدول-حرف-زدن-کودک-ماه-به-ماه-اولین-کلمه-تا-جمله).

## ۱۹ تا ۲۴ ماه: دویدن، دو کلمه با هم و «نه!»

تا ۲ سالگی می‌دود، به توپ لگد می‌زند، با کمک یا بدون کمک از چند پله بالا می‌رود و با قاشق غذا می‌خورد. دو کلمه را به هم می‌چسباند («شیر بیشتر»، «بابا رفت»)، وقتی می‌پرسید دو عضو بدن را نشان می‌دهد، در کتاب به چیزی که می‌پرسید اشاره می‌کند و غیر از بای‌بای، حرکت‌هایی مثل بوس فرستادن و سر تکان دادن دارد. متوجه ناراحتی دیگران می‌شود و در موقعیت تازه به صورت شما نگاه می‌کند تا بفهمد چه واکنشی نشان دهد. لجبازی و قشقرق این سن بخشی از رشد استقلال است. طبق برنامهٔ کشوری، اگر تا ۲ سالگی جملهٔ دوکلمه‌ای ندارد، شنوایی و گفتارش زودتر بررسی می‌شود.

## ۲ تا ۳ سال: پریدن، وانمود کردن و جمله‌هایی که غریبه هم می‌فهمد

تا ۲٫۵ سالگی با دو پا از زمین می‌پرد، در دستگیره و درِ شیشه را می‌چرخاند، بعضی لباس‌ها را درمی‌آورد، حدود ۵۰ کلمه می‌گوید، «من» و «ما» می‌گوید، دستور دومرحله‌ای («اسباب‌بازی را بگذار و در را ببند») را انجام می‌دهد و در بازی وانمود می‌کند. تا ۳ سالگی طوری حرف می‌زند که بیشتر وقت‌ها غریبه‌ها هم بفهمند، «کی، چی، کجا، چرا» می‌پرسد، اسمش را می‌گوید، با نشان دادن شما دایره می‌کشد، با چنگال غذا می‌خورد، بعضی لباس‌ها را خودش می‌پوشد و وقتی او را به مهد می‌گذارید تا ۱۰ دقیقه آرام می‌شود. از پوشک گرفتن معمولاً در همین بازه اتفاق می‌افتد، وقتی نشانه‌های آمادگی را دارد نه با تقویم؛ راهنما در [از پوشک گرفتن کودک](/articles/رایم-راهنمای-از-پوشک-گرفتن-کودک-از-کی-و-چطور).

## ۳ تا ۴ سال: دوست، قصه و آدمک سه‌عضوی

تا ۴ سالگی توپ بزرگ را بیشتر وقت‌ها می‌گیرد، زیر نظر شما برای خودش غذا می‌کشد یا آب می‌ریزد، چند دکمه را باز می‌کند و مداد را با انگشت‌ها می‌گیرد نه با مشت. آدمکی با سه عضو یا بیشتر می‌کشد، چند رنگ را نام می‌برد و می‌گوید در قصهٔ آشنا بعدش چه می‌شود. جملهٔ چهارکلمه‌ای می‌گوید، تکه‌ای از شعر یا قصه را می‌خواند، از اتفاق روزش تعریف می‌کند و به سؤالی مثل «کاپشن برای چیه؟» جواب می‌دهد. در بازی نقش می‌گیرد (معلم، گربه)، اگر بچه‌ای نیست سراغ هم‌بازی می‌گیرد، دوست ناراحت را دلداری می‌دهد و از خطر دوری می‌کند. این‌ها یعنی برای مهد و جمع آماده‌تر است.

## چرا بچه‌ها با هم فرق دارند و نوزاد نارس را چطور حساب کنم؟

هر کودک شاخه‌ها را با سرعت خودش بالا می‌رود: یکی زود راه می‌افتد و دیر حرف می‌زند، یکی برعکس. دوقلوها، بچه‌های بزرگ‌تر خانواده که خواهر و برادر برایشان حرف می‌زنند، و بچه‌ای که مدتی بیمار بوده ممکن است در یک شاخه چند هفته عقب‌تر باشند و بعد جبران کنند. برای نوزاد نارس تا ۲ سالگی سن اصلاح‌شده را حساب کنید: هفته‌هایی که زودتر به دنیا آمده را از سنش کم کنید. مثلاً نوزادی که ۲ ماه زودتر به دنیا آمده، در ۸ ماهگی مثل کودک ۶ ماهه سنجیده می‌شود. این قاعده در پرسشنامهٔ تکامل پایگاه سلامت هم به همین شکل اجرا می‌شود.

## غربالگری تکامل در ایران کی و کجا انجام می‌شود؟

در نوبت‌های رایگان مراقبت کودک سالم در پایگاه سلامت یا خانهٔ بهداشت، در ۲، ۹، ۱۸ و ۴۸ ماهگی مراقب سلامت چند سؤال کوتاه دربارهٔ تکامل می‌پرسد تا نشانهٔ مهمی از قلم نیفتد، و در ۶، ۱۲، ۲۴، ۳۶ و ۶۰ ماهگی پرسشنامهٔ کامل تکامل (ASQ) پر می‌شود: پنج بخش ارتباط، حرکات درشت، حرکات ظریف، حل مسئله، و شخصی و اجتماعی، هر کدام ۶ سؤال که شما با «بلی»، «گاهی» یا «هنوز نه» جواب می‌دهید. اگر نتیجه «نیازمند بررسی بیشتر» شد، کودک به پزشک ارجاع می‌شود و در صورت نیاز کاردرمانی یا گفتاردرمانی شروع می‌شود؛ اگر «منطقهٔ پایش» شد، دو هفته بعد برای فعالیت‌های تقویتی برمی‌گردید و آزمون ظرف دو ماه تکرار می‌شود. لازم نیست چیزی آماده کنید؛ فقط همان چیزی را که در خانه می‌بینید بگویید. غربالگری شنوایی تا یک‌ماهگی و تنبلی چشم از ۳ سالگی هم در همین شبکه انجام می‌شود. برنامهٔ واکسن هر نوبت در [راهنمای واکسن کودک در ایران](/articles/رایم-راهنمای-واکسن-نوزاد-و-کودک-نوبت-ها-عوارض-تب) و وزن و قد هر ماه در [جدول وزن و قد](/articles/رایم-جدول-قد-و-وزن-نوزاد-و-کودک-ماه-به-ماه-پسر-و-دختر) آمده است.

## کی نگران شوم؟ نشانه‌هایی که یعنی همین حالا به پزشک کودک بگویید

دو قاعدهٔ کلی برای هر سنی: اگر کودک مهارتی را که داشت از دست داد (مثلاً کلمه‌هایی که می‌گفت را دیگر نمی‌گوید یا دیگر به اسمش برنمی‌گردد)، و اگر در یک شاخه هیچ پیشرفتی در چند ماه نمی‌بینید، منتظر نوبت بعدی نمانید. به‌علاوه این مرزها را جدی بگیرید:

- **تا ۳ ماهگی** روی شکم اصلاً سر را بلند نمی‌کند، به صدای بلند واکنش ندارد، به صورت شما نگاه نمی‌کند یا لبخند نمی‌زند.

- **تا ۶ ماهگی** سر در بغل هنوز می‌افتد، به هیچ سمتی غلت نمی‌زند، برای گرفتن اسباب‌بازی دست دراز نمی‌کند، نمی‌خندد یا با شما صدا رد و بدل نمی‌کند؛ یا بعد از ۴ ماهگی یکی از چشم‌ها همیشه کج است.

- **تا ۹ ماهگی** بدون تکیه نمی‌نشیند، چیزی را از یک دست به دست دیگر نمی‌دهد، «بابابا» و «ماماما» نمی‌گوید یا با اسمش برنمی‌گردد.

- **تا ۱۲ ماهگی** با گرفتن مبل نمی‌ایستد، بای‌بای یا اشاره ندارد، یا دنبال اسباب‌بازی پنهان‌شده نمی‌گردد.

- **تا ۱۵ ماهگی** هیچ کلمهٔ معناداری نمی‌گوید (این در برنامهٔ کشوری مرز بررسی شنوایی است).

- **تا ۱۸ ماهگی** بدون گرفتن جایی راه نمی‌رود، به چیزها اشاره نمی‌کند تا به شما نشان دهد، یا دستور سادهٔ بدون اشاره را نمی‌فهمد.

- **تا ۲ سالگی** جملهٔ دوکلمه‌ای ندارد، نمی‌دود، یا با عروسک و ماشین وانمود بازی نمی‌کند.

- **تا ۳ سالگی** غریبه‌ها بیشتر حرف‌هایش را نمی‌فهمند، به بچه‌های دیگر علاقه نشان نمی‌دهد، یا هنوز با دو پا نمی‌پرد.

- **تا ۴ سالگی** جملهٔ کامل نمی‌گوید، نقش بازی نمی‌کند، یا نمی‌تواند لباس ساده بپوشد و مداد را درست بگیرد.

هیچ‌کدام از این‌ها به‌تنهایی یعنی مشکل قطعی؛ یعنی باید همین هفته دیده شود، چون هر چه کاردرمانی یا گفتاردرمانی زودتر شروع شود، نتیجه بهتر است. نشانه‌های اورژانسی رشد نیستند، بیماری‌اند: تشنج، بی‌حالی و سست شدن ناگهانی، یا تنگی نفس را فوراً به پزشک یا ۱۱۵ برسانید.

## چه کنم که رشدش جلو برود؟

هیچ کلاس و وسیله‌ای به اندازهٔ کارهای ساده و روزانه اثر ندارد. با کودک از روز اول حرف بزنید و هر کاری می‌کنید بلند بگویید؛ از ۶ ماهگی هر روز کتاب تصویری با هم ببینید و از ۱ سالگی اسم چیزها را بپرسید؛ نوزاد را روی شکم و کودک نوپا را روی زمین و در پارک آزاد بگذارید تا بدنش را امتحان کند؛ به صدا و اشاره‌اش جواب بدهید و منتظر جوابش بمانید؛ غذا را با دست و قاشق خودش بخورد حتی اگر کثیف‌کاری شود؛ و زیر ۲ سال صفحهٔ نمایش ندهید و بعد از آن کم و با هم. بازی‌های مناسب هر مرحله و این‌که امروز چه مهارتی در نوبت است، در مسیر رشد اپ رایم برای سن دقیق کودک شما می‌آید.

## پرسش‌های پرتکرار

### کودک در هر سن باید چه کارهایی بکند؟

تا ۶ ماهگی غلت می‌زند و می‌خندد، تا ۹ ماهگی می‌نشیند و «بابابا» می‌گوید، تا ۱۲ ماهگی با گرفتن مبل می‌ایستد و بای‌بای می‌کند، تا ۱۸ ماهگی تنها راه می‌رود و سه کلمه می‌گوید، تا ۲ سالگی دو کلمه را می‌چسباند و می‌دود، تا ۳ سالگی غریبه حرفش را می‌فهمد و تا ۴ سالگی جملهٔ چهارکلمه‌ای می‌گوید و نقش بازی می‌کند. این‌ها سن سه‌چهارم بچه‌هاست، نه مرز نگرانی.

### از کجا بفهمم بچه‌ام تأخیر رشد دارد؟

دو نشانه از همه مهم‌تر است: مهارتی را که داشت از دست بدهد، یا در یک شاخه چند ماه هیچ پیشرفتی نکند. مرزهای مشخص هم هست: تا ۹ ماهگی بدون تکیه نمی‌نشیند، تا ۱۵ ماهگی هیچ کلمه‌ای نمی‌گوید، تا ۱۸ ماهگی راه نمی‌رود یا اشاره نمی‌کند، تا ۲ سالگی جملهٔ دوکلمه‌ای ندارد. در این موارد همین هفته به پزشک کودک بگویید، نه نوبت بعدی.

### غربالگری تکامل کودک در ایران کی انجام می‌شود؟

در نوبت‌های رایگان پایگاه سلامت: سؤال‌های کوتاه در ۲، ۹، ۱۸ و ۴۸ ماهگی و پرسشنامهٔ کامل تکامل (ASQ) در ۶، ۱۲، ۲۴، ۳۶ و ۶۰ ماهگی. شما به ۳۰ سؤال دربارهٔ ارتباط، حرکت، دست، حل مسئله و رفتار اجتماعی با «بلی»، «گاهی» یا «هنوز نه» جواب می‌دهید. اگر نتیجه نیازمند بررسی شد، به پزشک ارجاع می‌شوید و در صورت نیاز کاردرمانی یا گفتاردرمانی شروع می‌شود.

### نوزاد نارس را با کدام سن مقایسه کنم؟

تا ۲ سالگی با سن اصلاح‌شده: هفته‌هایی که زودتر به دنیا آمده را از سنش کم کنید. نوزادی که ۸ هفته زودتر به دنیا آمده، در ۶ ماهگی مثل کودک ۴ ماهه سنجیده می‌شود. پرسشنامهٔ تکامل پایگاه سلامت هم با همین سن پر می‌شود.

### بچه‌ام ۱۸ ماهه است و فقط چند کلمه می‌گوید؛ طبیعی است؟

اگر سه کلمه یا بیشتر غیر از مامان و بابا می‌گوید، دستور سادهٔ بدون اشاره را می‌فهمد و با انگشت چیزها را به شما نشان می‌دهد، در محدودهٔ طبیعی است. اگر هیچ کلمهٔ معناداری ندارد، اشاره نمی‌کند یا به اسمش برنمی‌گردد، همین هفته شنوایی و گفتارش بررسی شود؛ منتظر ۲ سالگی نمانید.

این مطلب برای آگاهی والدین است و جایگزین معاینهٔ پزشک نیست.