مراقبت از دندانهای کودک: راهنمای مسواک زدن و تغذیه صحیح
نکات کلیدی
- از اولین دندان روزی دو بار مسواک بزنید، صبح و حتماً قبل از خواب بعد از آخرین شیر، با مسواک نرم کودک و خمیردندان فلورایددار به اندازهٔ یک دانهٔ برنج تا ۳ سالگی؛ بعدش آب ندهید و تا حدود ۷ سالگی خودتان بزنید.
- شیشهٔ شیر در خواب و شیشه به‌عنوان آرام‌کننده مهم‌ترین عامل پوسیدگی دندانهای جلوست؛ شیشه تا ۱۲ تا ۱۸ ماهگی به‌کلی کنار برود و همهٔ مایعات با لیوان داده شود.
- آبمیوه فقط نصف لیوان، همراه غذا و با لیوان؛ نوشابه و آبمیوهٔ صنعتی اصلاً؛ شیرینی چسبنده فقط سر وعده و بعدش آب؛ پستانک در عسل یا شکر نه و قاشق کودک در دهان شما نه.
- اولین ویزیت دندانپزشک تا یکسالگی یا ۶ ماه بعد از اولین دندان و بار بعد در ۲ سالگی؛ در مراقبت ۱۲ و ۲۴ ماهگی پایگاه سلامت هم دهان بررسی میشود و از ۳ سالگی وارنیش فلوراید رایگان هر ۶ ماه.
- لکهٔ سفید گچی یا قهوه‌ای روی دندان، لثهٔ متورم و خون‌ریز، دندان شکسته یا تیره‌شده، یا نبودن هیچ دندانی تا ۱۸ ماهگی یعنی دندانپزشک؛ تورم صورت با تب همان روز.
فهرست مطالب
دندانهای کودک ۱ تا ۲ ساله را خودتان روزی دو بار، صبح و حتماً قبل از خواب، با مسواک نرم کودک و خمیردندان فلورایددار به اندازهٔ یک دانهٔ برنج مسواک بزنید. شیشهٔ شیر در خواب، آبمیوه و خوراکی شیرین بین وعده‌ها مهم‌ترین عامل پوسیدگی زودرس‌اند. اگر هنوز پیش دندانپزشک نرفته‌اید، همین حالا یک ویزیت کوتاه بروید؛ بار بعد در ۲ سالگی.
چرا دندان شیری این‌قدر مهم است؟
دندانهای شیری «موقتی» هستند اما تا ۶ تا ۱۲ سالگی می‌مانند: با آن‌ها می‌جود، حرف می‌زند و جای دندانهای دائمی را نگه می‌دارند. پوسیدگی دندان شیری درد، عفونت، بدغذایی و بی‌خوابی می‌آورد و درمانش در این سن سخت است. پوسیدگی را میکروب‌هایی می‌سازند که از قند غذا اسید درست می‌کنند؛ هر چه دندان بیشتر و طولانی‌تر در تماس با شیرینی باشد، چه شیر داخل شیشه در خواب چه بیسکویت در طول روز، خطر بیشتر است. خبر خوب: پوسیدگی تقریباً به‌طور کامل قابل پیشگیری است و ابزارش همین چند کار ساده است.
چطور و با چه چیزی مسواک بزنم؟
- از اولین دندان مسواک شروع میشود؛ تا یکسالگی مسواک انگشتی که پایگاه سلامت رایگان می‌دهد کافی است و از ۱۲ ماهگی مسواک کودک با سر کوچک و موی نرم.
- خمیردندان فلورایددار از همان اولین دندان، به اندازهٔ یک دانهٔ برنج تا ۳ سالگی و از ۳ سالگی به اندازهٔ یک نخود. خمیردندان «بدون فلوراید» برای کودک فایده‌ای ندارد؛ فلوراید همان چیزی است که جلوی پوسیدگی را می‌گیرد و در این مقدار کم کاملاً امن است، حتی اگر قورت بدهد.
- روزی دو بار، صبح و شب؛ مسواک شب مهم‌تر است و باید آخرین کار قبل از خواب باشد، بعد از آخرین شیر.
- روش: کودک را روی پایتان بنشانید و سرش را به سینهتان تکیه بدهید، یا روبه‌روی آینه پشت سرش بایستید. با حرکت‌های دایره‌ای کوچک همهٔ سطح‌ها، به‌ویژه دندانهای آسیای عقب و خط لثه، را مسواک بزنید. بعد از مسواک آب ندهید که دهانش را بشوید؛ خمیردندان کم را تف کند یا همان‌طور بماند.
- تا حدود ۷ سالگی شما مسواک می‌زنید. به دست خودش هم یک مسواک بدهید تا «بازی» کند، ولی مسواک واقعی را شما بزنید.
- اگر دهانش را میبندد یا مقاومت میکند: آهنگ مسواک، مسواک زدن عروسک، نوبت دادن (اول تو، بعد من)، دو مسواک، و مسواک زدن خودتان جلوی او. دو دقیقه ایدئال است اما یک دقیقهٔ درست بهتر از هیچ است.
چه خوردنی‌هایی دندان را خراب میکند؟
- شیشهٔ شیر در خواب یا شیشه به‌عنوان آرام‌کننده بدترین دشمن دندانهای جلوست؛ شیر تمام شب روی دندان میماند و «پوسیدگی شیشهٔ شیر» می‌سازد و خطر عفونت گوش را هم بالا می‌برد. شیر را قبل از مسواک بدهید و کودک را بدون شیشه در تخت بگذارید. شیشه باید تا ۱۲ تا ۱۸ ماهگی به‌کلی کنار برود و همهٔ مایعات با لیوان داده شود؛ راهنمای شیر بعد از یکسالگی را در مقالهٔ شیر ۱۲ تا ۲۴ ماهگی بخوانید.
- شیر مادر در شب: ادامهٔ شیر مادر خوب است، اما از وقتی دندان درآمده، بعد از شیر شبانه دندانها را با مسواک یا پارچهٔ نم‌دار پاک کنید و کودک را با سینه در دهان نخوابانید.
- آبمیوه، شربت و نوشیدنی شیرین: آبمیوهٔ طبیعی حداکثر نصف لیوان در روز، فقط همراه غذا و فقط با لیوان؛ هیچ‌وقت در شیشه. نوشابه، دلستر، آبمیوهٔ صنعتی و چای شیرین اصلاً. میوهٔ کامل جای آبمیوه.
- شیرینی چسبنده و ریزه‌خواری: کشمش، خرمای نرم، بیسکویت، کیک و پفک که به دندان می‌چسبند، اگر در طول روز مدام خورده شوند، دندان را دائم در اسید نگه می‌دارند. شیرینی را فقط همراه وعدهٔ اصلی و بعدش آب؛ بین وعده‌ها فقط آب.
- پستانک و قاشق: پستانک را در عسل یا شکر نزنید و قاشق یا پستانک کودک را در دهان خودتان نگذارید؛ میکروب پوسیدگی از دهان شما به او منتقل میشود. عسل تا یکسالگی ممنوع است.
- شیر گاو: از ۱۲ ماهگی با لیوان، و مجموع شیر و لبنیات بیشتر از ۲ لیوان در روز نباشد؛ پنیر کم‌نمک برای دندان مفید هم هست.
دندانپزشک و پایگاه سلامت چه می‌کنند؟
اولین ویزیت دندانپزشک باید تا یکسالگی یا حداکثر ۶ ماه بعد از اولین دندان انجام شود و بار بعد در ۲ سالگی. این ویزیت کوتاه است و درمانی ندارد: دندانها نگاه میشود، مسواک زدن و مقدار خمیردندان به شما یاد داده میشود و کودک با محیط آشنا میشود تا بعدها نترسد. برای هر دندانی که لکهٔ سفید گچی یا قهوه‌ای دارد، زودتر بروید؛ لکهٔ سفید اولین نشانهٔ پوسیدگی است و در همین مرحله با فلوراید برمی‌گردد. در مراقبت‌های ۱۲ و ۲۴ ماهگی پایگاه سلامت هم دهان و دندان بررسی میشود و از ۳ سالگی هر ۶ ماه وارنیش فلوراید رایگان زده میشود؛ اگر کودک زودتر لکهٔ پوسیدگی دارد یا در خطر است، دندانپزشک وارنیش را از همین سن شروع میکند. مراقبت دندان از ۴ ماهگی تا ۲ سالگی را به ترتیب سن در مقالهٔ مراقبت از دندانهای کودک هم آورده‌ایم.
کی باید به دندانپزشک یا پزشک مراجعه کنم؟
- لکهٔ سفید گچی یا قهوه‌ای روی دندان، به‌ویژه دندانهای جلو نزدیک لثه.
- لثهٔ قرمز و متورم که با مسواک خون می‌آید، یا بوی بد دهان مداوم.
- دندان شکسته یا تکان‌خورده بعد از زمین خوردن، یا دندانی که با ضربه تیره شده.
- تا ۱۸ ماهگی هیچ دندانی درنیامده، یا دندانها با فاصله و ترتیب غیرعادی درمی‌آیند.
- تورم صورت یا تب همراه با درد دندان: همان روز.
آسیاهای اول حدود ۱۳ تا ۱۹ ماهگی و نیش‌ها حدود ۱۶ تا ۲۲ ماهگی درمی‌آیند و بی‌قراری می‌آورند؛ حلقهٔ دندانی خنک و مسواک نرم کمک میکند. ژل بی‌حسی و گردنبند کهربا خطرناک‌اند و هیچ دارویی را بدون نظر پزشک ندهید.
پرسش‌های پرتکرار
برای کودک یک‌ساله خمیردندان فلورایددار لازم است یا بدون فلوراید؟
فلورایددار، از همان اولین دندان، به اندازهٔ یک دانهٔ برنج. فلوراید همان چیزی است که جلوی پوسیدگی را می‌گیرد و در این مقدار کاملاً امن است حتی اگر قورت بدهد؛ خمیردندان بدون فلوراید فایده‌ای ندارد. از ۳ سالگی به اندازهٔ یک نخود.
کودکم موقع مسواک دهانش را میبندد و گریه میکند؛ چه کنم؟
کودک را روی پایتان بنشانید و سرش را به سینهتان تکیه بدهید، آهنگ مسواک بخوانید، عروسک را مسواک بزنید، یک مسواک هم دست خودش بدهید و خودتان جلوی او مسواک بزنید. یک دقیقهٔ درست بهتر از هیچ است؛ مسواک شب را حذف نکنید.
شیشهٔ شیر در خواب واقعاً دندان را خراب میکند؟
بله، بدترین عامل پوسیدگی دندانهای جلوست چون شیر تمام شب روی دندان میماند، و خطر عفونت گوش را هم زیاد میکند. شیر را قبل از مسواک بدهید، کودک را بدون شیشه بخوابانید و شیشه را تا ۱۲ تا ۱۸ ماهگی کنار بگذارید.
اولین ویزیت دندانپزشک کودک کی است؟
تا یکسالگی یا حداکثر ۶ ماه بعد از اولین دندان، و بار بعد در ۲ سالگی. ویزیت کوتاه است و درمانی ندارد: دندانها نگاه میشود، مسواک زدن یاد داده میشود و کودک با محیط آشنا میشود.
روی دندان کودکم لکهٔ سفید افتاده؛ مهم است؟
بله، لکهٔ سفید گچی نزدیک لثه اولین نشانهٔ پوسیدگی است و در همین مرحله با مسواک فلورایددار و وارنیش فلوراید دندانپزشک قابل برگشت است. زودتر به دندانپزشک بروید و شیشه و شیرینی بین وعده‌ها را قطع کنید.
