تنبلی چشم کودک ۲٫۵ تا ۵ ساله: چرا بیعلامت است، غربالگری رایگان بهزیستی از ۳ سالگی، درمان با عینک و چسب چشم و تا کی وقت داریم

نکات کلیدی
- تنبلی چشم بیعلامت است؛ کودک شکایت نمیکند و از بیرون چیزی معلوم نیست، پس فقط غربالگری آن را پیدا میکند.
- غربالگری بهزیستی از ۳ تا ۶ سالگی هر سال یک بار، معمولاً در پاییز، رایگان است؛ فقط شناسنامه لازم است.
- چشم کج بعد از ۴ ماهگی، مردمک سفید در عکس یا اعتراض شدید به پوشاندن یک چشم یعنی همین هفته چشمپزشک.
- درمان = عینک، و اگر کافی نبود چسب روی چشم خوب ۲ تا ۶ ساعت در روز به تجویز پزشک، چند ماه تا یک سال.
- قبل از ۷ سالگی درمان جواب میدهد و هرچه زودتر، بهتر؛ بعد از آن ضعف دید دائمی میشود.
فهرست مطالب
تنبلی چشم یعنی یکی از چشمها تصویر واضح به مغز نمیفرستد و مغز کمکم آن چشم را کنار میگذارد؛ کودک شکایتی نمیکند و از بیرون چیزی معلوم نیست. از هر ۱۰۰ کودک ۲ تا ۳ نفر دچارش میشوند و اگر تا ۶ تا ۷ سالگی درمان نشود، دائمی میشود. با غربالگری رایگان و درمان ساده، بیشتر بچهها کاملاً خوب میشوند.
تنبلی چشم چطور پیش میآید؟
دید در سالهای اول زندگی ساخته میشود. اگر یکی از چشمها تصویر تار یا کج بفرستد، مغز راه آسان را انتخاب میکند و فقط به چشم بهتر تکیه میکند. سه دلیل اصلی دارد: انحراف چشم (لوچی)، که یک چشم به سمت دیگری نگاه میکند؛ شمارهٔ چشم، وقتی یک چشم نزدیکبین، دوربین یا آستیگمات است یا دو چشم شمارهٔ خیلی متفاوت دارند؛ و چیزی که جلوی نور را میگیرد، مثل آبمروارید مادرزادی یا پلک افتاده. نوزاد نارس و کودکی که در خانوادهاش تنبلی چشم یا لوچی هست، بیشتر در خطر است.
چه نشانههایی را خودم میتوانم ببینم؟
بیشتر بچههای مبتلا هیچ نشانهای ندارند و فقط در غربالگری پیدا میشوند. اما اینها را جدی بگیرید و منتظر نوبت غربالگری نمانید:
- یکی از چشمها به سمت داخل یا بیرون میچرخد، حتی گاهی. بعد از ۴ ماهگی هیچ انحرافی طبیعی نیست.
- برای نگاه کردن یک چشم را میبندد یا تنگ میکند، یا سرش را همیشه به یک طرف کج میکند.
- بیشتر از همسنهایش به چیزها میخورد، زمین میخورد یا توپ را نمیگیرد.
- آزمون خانگی ساده: وقتی مشغول تماشای چیزی است، با دستتان یک چشمش را بپوشانید، بعد چشم دیگر را. اگر با پوشاندن یکی از چشمها بهشدت اعتراض میکند و با چشم دیگر نه، یعنی چشم پوشاندهشده چشم خوبش است.
- در عکسهای با فلاش، بازتاب نور در دو چشم یکشکل نیست یا یک مردمک سفید دیده میشود. این یکی را همان هفته به چشمپزشک نشان بدهید.
غربالگری رایگان کجا و از کی انجام میشود؟
در ایران غربالگری تنبلی چشم از ۳ تا ۶ سالگی هر سال یک بار انجام میشود، معمولاً در پاییز (آبان تا دی)، در مراکز مثبت زندگی بهزیستی، پایگاههای سیار یا همان مهدکودک کودک. آزمون با چارت حرف E است: کودک باید بگوید پایههای حرف به کدام طرف است، و اگر لازم شد با دستگاه هم چشمها را میبینند. چند دقیقه طول میکشد، رایگان است و فقط شناسنامهٔ کودک را لازم دارید. زمان دقیق را از پایگاه سلامت یا مهد بپرسید. در ۴ و ۵ سالگی در نوبت مراقبت کودک سالم هم دید کودک با چارت اندازه گرفته میشود و اگر کمتر از ۷ از ۱۰ باشد یا بین دو چشم دو خط اختلاف باشد، به چشمپزشک ارجاع میدهند. اگر کودک ارجاع شد، آن را به بعد موکول نکنید. بهزیستی بخشی از هزینهٔ عینک کودکان نیازمند را هم میدهد.
اگر کودک هنوز ۳ سالش نشده ولی یکی از نشانههای بالا را دارد، منتظر غربالگری نمانید و مستقیم پیش چشمپزشک بروید؛ چشم کودک ۲ ساله را هم بدون نیاز به حرف زدن یا شناختن حروف میشود معاینه کرد. چشمها، مثل شنوایی (شنوایی کودک و حرف زدن)، در معاینهٔ ۳ تا ۵ روزگی و ۷ ماهگی هم بررسی میشوند.
درمان چیست و چقدر طول میکشد؟
درمان را چشمپزشک یا اپتومتریست با دو قدم شروع میکند. قدم اول عینک است، اگر شمارهٔ چشم علت باشد: در خیلی از بچهها فقط عینک، که تمام روز زده میشود، در چند ماه دید را بالا میآورد. عینک اغلب تا چند سال ادامه پیدا میکند تا تنبلی برنگردد. قدم دوم، اگر عینک کافی نبود، بستن چشم خوب است تا مغز مجبور شود از چشم تنبل استفاده کند: چسب چشم مخصوص که روی پوست میچسبد (نه چسب روی عینک، که کودک از کنارش نگاه میکند)، معمولاً ۲ تا ۶ ساعت در روز، چند ماه تا یک سال. تعداد ساعت را پزشک با توجه به شدت تنبلی تعیین میکند و بیشتر از آن فایده ندارد؛ بستن طولانی خودسرانه میتواند چشم خوب را هم تنبل کند. اگر کودک چسب را تحمل نمیکند، پزشک گاهی قطرهای تجویز میکند که دید چشم خوب را موقتاً تار میکند و همان کار چسب را انجام میدهد. اگر علت آبمروارید یا پلک افتاده باشد، اول جراحی لازم است و بعد عینک و چسب؛ جراحی لوچی هم چشمها را صاف میکند، ولی بهتنهایی دید چشم تنبل را خوب نمیکند. بعد از خوب شدن، تا چند سال پیگیری ادامه دارد چون تنبلی ممکن است برگردد.
چطور کودک را به چسب زدن راضی کنم؟
ساعتهای چسب را وقتی بگذارید که کودک مشغول کار چشمی دقیق است: نقاشی، پازل، خمیربازی، کتاب تصویری یا تماشای کارتون از نزدیک؛ این کارها چشم تنبل را بیشتر به کار میاندازد و وقت زودتر میگذرد. چسب طرحدار را خودش انتخاب کند و روی عروسک هم یکی بزنید. برنامهٔ ثابت روزانه با جدول و برچسب بهتر از چانه زدن هر روز جواب میدهد. در هفتههای اول ممکن است با چسب زمین بخورد یا بیقرار باشد، چون با چشم ضعیف میبیند؛ طبیعی است و کمکم بهتر میشود. اگر پوست زیر چسب قرمز شد، یک روز درمیان جای چسب را کمی جابهجا کنید و به پزشک بگویید. به مربی مهد هم توضیح بدهید تا ساعت چسب در مهد رعایت شود.
کی به پزشک و تا کی وقت داریم؟
همین هفته به چشمپزشک بروید اگر یکی از چشمها بعد از ۴ ماهگی کج است، مردمک سفید یا بازتاب نابرابر در عکس دیده میشود، پلکی افتاده و مردمک را میپوشاند، یا در آزمون پوشاندن چشم به یک طرف اعتراض شدید میکند. در نوبت بعدی مراقبت بگویید اگر کودک سرش را کج میگیرد، زیاد زمین میخورد یا یک چشم را برای دیدن میبندد. درمان قبل از ۷ سالگی جواب میدهد و هرچه زودتر، کوتاهتر و کاملتر است؛ اولین غربالگری در ۳ سالگی، نه ورود به مدرسه. قرمزی و ترشح چشم ربطی به تنبلی چشم ندارد و مطلب خودش را دارد (قرمزی چشم در کودک).
پرسشهای پرتکرار
کودک ۳ سالهام هیچ مشکلی ندارد، باز هم غربالگری لازم است؟
بله. بیشتر بچههای مبتلا هیچ نشانهای ندارند، چون مغز با چشم خوب کار را راه میاندازد. غربالگری چند دقیقه و رایگان است و تنها راه پیدا کردن تنبلی چشم در زمانی است که هنوز درمان میشود.
چسب چشم روزی چند ساعت و تا کی؟
معمولاً ۲ تا ۶ ساعت در روز، چند ماه تا یک سال؛ تعداد ساعت را پزشک با توجه به شدت تنبلی میگوید. بیشتر از دستور پزشک نبندید، چون فایده ندارد و میتواند چشم خوب را هم تنبل کند.
کودکم چسب را میکند، چه کنم؟
ساعت چسب را با نقاشی، پازل یا کارتون از نزدیک پر کنید، چسب طرحدار را خودش انتخاب کند، برنامهٔ ثابت و برچسب بگذارید و روی عروسک هم چسب بزنید. اگر باز هم نشد، به پزشک بگویید؛ گاهی بهجای چسب قطرهای میدهد که دید چشم خوب را موقتاً تار میکند.
چشم بچهٔ ۲ ساله را میشود معاینه کرد؟
بله. چشمپزشک بدون اینکه کودک حرف بزند یا حروف را بشناسد، با نور، لنز و قطره میتواند شماره و همراستایی چشمها را بسنجد. اگر چشمش کج است یا در خانواده تنبلی چشم هست، منتظر ۳ سالگی نمانید.
اگر تنبلی چشم درمان نشود چه میشود؟
دید آن چشم برای همیشه ضعیف میماند و عینک هم بعداً آن را درست نمیکند؛ دید سهبعدی و عمق هم کم میشود. اگر روزی چشم خوب آسیب ببیند، کودک چشم ذخیرهای ندارد. برای همین درمان قبل از ۷ سالگی اینقدر مهم است.





