هوای شهر ناسالم است: کودک زیر ۴ سالم را بیرون ببرم یا نه، ماسک بزنم یا نه، و در خانه چه کنم؟
نکات کلیدی
- کودک زیر ۴ سال جزو «گروه حساس» است: نارنجی (۱۰۱ تا ۱۵۰) یعنی بیرون‌رفتن کوتاه و بدون بازی پرجنب‌وجوش، قرمز (از ۱۵۱) یعنی در خانه بمانید.
- زیر ۲ سال هیچ ماسکی نزنید؛ از ۲ سالگی فقط ماسک فیلتردار بچه‌گانه که کامل به صورت بچسبد، برای مسیر کوتاه، و با اولین ناراحتی بردارید.
- پنجره‌ها را در ساعت اوج ببندید، تصفیهٔ هپا را در اتاق خواب کودک بگذارید (نه ازن‌ساز)، و سیگار، قلیان، اسپند، شمع و عود را از خانه حذف کنید.
- بیرون‌رفتن لازم را به ساعت کم‌آلودگی بیندازید، از خیابان اصلی و اگزوز ماشین دور بمانید و در ماشین تهویه را روی گردش داخلی بگذارید.
- نفس تند و سخت، فرورفتن زیر دنده، مکث در تنفس، لب کبود یا بیحالی یعنی فوراً به پزشک یا ۱۱۵؛ تب زیر ۳ ماه همیشه فوری است.
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: عدد شاخص کیفیت هوای شهرتان را ببینید. سبز و زرد یعنی روز عادی. نارنجی (۱۰۱ تا ۱۵۰، «ناسالم برای گروه‌های حساس») یعنی کودک زیر ۴ سال شما جزو همان گروه حساس است: بیرون‌رفتن را کوتاه کنید، از خیابان‌های پرترافیک و ساعتهای اوج دور بمانید و بازی پرجنب‌وجوش را به خانه بیاورید. قرمز به بالا (از ۱۵۱) یعنی تا جای ممکن در خانه بمانید و پارک را به روز بهتری بسپارید. ماسک برای زیر ۲ سال ممنوع است و برای کودک بزرگ‌تر فقط اگر درست به صورتش بچسبد و فقط برای مسیر کوتاه. مهم‌ترین کار، تمیز نگه داشتن هوای خانه است.
چرا هوای آلوده برای بچهٔ کوچک بدتر از ما است؟
راهنمای وزارت بهداشت دربارهٔ محافظت از کودکان در برابر آلودگی هوا (زمستان ۱۴۰۳) سه دلیل را می‌گوید. کودک تندتر و اغلب از دهان نفس می‌کشد، پس به ازای هر کیلو وزنش هوای بیشتری از ما وارد ریه‌اش میشود. قدش کوتاه است و هوای نزدیک زمین را تنفس میکند که به دود اگزوز و گرد و غبار نزدیک‌تر است. ریه، مغز و سیستم ایمنی‌اش هنوز در حال ساخته‌شدن است و راه‌های هوایی باریک‌ترش با همان مقدار التهاب زودتر تنگ میشود. نتیجهٔ عملی برای شما: همان روزی که برای یک بزرگسال سالم فقط «کمی سنگین» است، برای کودک زیر ۴ سال می‌تواند به سرفه، خسخس، آبریزش بینی و بدتر شدن سرماخوردگی برسد، و در شیرخواران به عفونت ریهٔ جدی‌تر.
عدد شاخص را از کجا ببینم و رنگ‌ها یعنی چه؟
سامانهٔ پایش کیفیت هوای کشور (سازمان حفاظت محیط زیست) وضعیت هر شهر را نشان می‌دهد و تهران برنامهٔ «کیفیت هوای تهران» شرکت کنترل کیفیت هوا را دارد که ایستگاه به ایستگاه عدد می‌دهد؛ بیشتر برنامه‌های هواشناسی گوشی هم همین عدد را نشان می‌دهند. عدد هر چند ساعت عوض میشود، پس صبح قبل از بیرون‌رفتن نگاه کنید، نه فقط به خبر دیشب.
- سبز (۰ تا ۵۰) و زرد (۵۱ تا ۱۰۰): روز عادی. بیرون بروید و بازی کنید.
- نارنجی (۱۰۱ تا ۱۵۰)، «ناسالم برای گروه‌های حساس»: کودک زیر ۴ سال، زن باردار و هر کسی که آسم یا بیماری قلبی دارد همین گروه حساس است. بیرون‌رفتن کوتاه و آرام مجاز است، اما نه دویدن و بازی پرجنب‌وجوش در هوای باز، نه کنار خیابان اصلی، نه در ساعت اوج ترافیک صبح و عصر.
- قرمز (۱۵۱ تا ۲۰۰)، «ناسالم»: کودک در خانه بماند. فقط رفت‌وآمد لازم، کوتاه و با پنجرهٔ بستهٔ ماشین.
- بنفش (۲۰۱ تا ۳۰۰) و بالاتر: هشدار سلامت برای همه. اگر مجبورید جابه‌جا شوید، کمترین زمان ممکن بیرون باشید.
مهدکودک‌ها را کارگروه اضطرار آلودگی هوای هر استان تعطیل میکند، معمولاً در روزهای نارنجی و قرمز؛ پس خبر محلی را شب قبل ببینید. حتی اگر تعطیل نشد، در روز قرمز نگه داشتن کودک زیر ۴ سال در خانه تصمیم درستی است.
ماسک بزنم یا نه؟
زیر ۲ سال: هیچ ماسکی نزنید. راه هوایی نوزاد و کودک نوپا کوچک است، ماسک درست به صورتش نمینشیند، نمیتواند بگوید نفسش سخت شده و خودش هم نمیتواند آن را بردارد. محافظت این سن فقط یک راه دارد: نبردنش به هوای آلوده و تمیز نگه داشتن هوای خانه. پارچهٔ خیس روی صورت، پوشاندن کالسکه با ملافه یا ماسک پارچه‌ای هم ذرات ریز را نمیگیرد و فقط تنفس را سخت‌تر میکند.
از ۲ سالگی: راهنمای وزارت بهداشت ماسک فیلتردار بچه‌گانه (از نوعی که چند لایه فیلتر دارد و در سایز کودک عرضه میشود) را مفید می‌داند، به شرطی که کامل روی صورت بنشیند و از کناره‌ها نشتی نداشته باشد. سه شرط دیگر هم بگذارید: فقط برای مدت کوتاهی که مجبورید بیرون باشید (مسیر خانه تا مهد یا مطب)، کودک بتواند بگوید ناراحت است، و به محض اینکه گفت نفسش سخت است یا بی‌قرار شد ماسک را بردارید. ماسک پارچه‌ای و ماسک معمولی بزرگسال که روی صورت بچه شل است، حس امنیت می‌دهد ولی ذرات ریز را نمیگیرد. ماسک جای در خانه ماندن را نمیگیرد.
بیرون‌رفتن لازم را چطور کم‌خطر کنم؟
- ساعت را عوض کنید: در پاییز و زمستان، اوج آلودگی ذرات معمولاً آخر شب تا پیش از ظهر و در ساعتهای ترافیک است. کار بیرون را به ساعتی بیندازید که عدد شاخص پایین‌تر است.
- مسیر را عوض کنید: کوچهٔ خلوت به جای خیابان اصلی؛ کالسکه را از کنار اگزوز ماشین‌های در حال توقف دور نگه دارید، چون کودک در کالسکه درست در ارتفاع دود است.
- در ماشین پنجره‌ها را ببندید و تهویه را روی «گردش هوای داخل» بگذارید.
- پارک و زمین‌بازی را به روز سبز یا زرد موکول کنید؛ دویدن در هوای آلوده یعنی تنفس تندتر و ورود ذرات بیشتر به ریه.
- بعد از برگشتن، دست و صورت کودک را بشویید و لباس بیرون را عوض کنید.
در خانه چه کنم تا هوای اتاق بچه تمیز بماند؟
هوای آلوده از بیرون وارد خانه میشود، ولی بخش بزرگی از آلودگی اتاق بچه را خودمان می‌سازیم. این فهرست را از راهنمای وزارت بهداشت و توصیه‌های متخصصان کودکان جمع کرده‌ایم:
- پنجره‌ها را در ساعتهای اوج ببندید و وقتی عدد شاخص پایین آمد (معمولاً بعدازظهر روزهای بادی یا بارانی) چند دقیقه خانه را هوا بدهید و گرد و غبار نشسته را با دستمال مرطوب بگیرید.
- دستگاه تصفیهٔ هوا با فیلتر هپا در اتاقی که کودک می‌خوابد و بازی میکند، با در بسته، بیشترین اثر را دارد. دستگاه‌هایی که ازن تولید می‌کنند یا «یون‌ساز» و الکترواستاتیک‌اند توصیه نمی‌شوند. اگر دستگاه ندارید، یک اتاق با کمترین پنجره را «اتاق تمیز» کنید و بیشتر روز را آنجا بگذرانید.
- سیگار، قلیان، اسپند، شمع و عود در خانه‌ای که کودک زیر ۴ سال دارد جایی ندارد، حتی در اتاق دیگر و حتی با پنجرهٔ باز؛ دود این‌ها همان ذرات ریز هوای آلوده را چند برابر میکند.
- آشپزخانه: سرخ‌کردنی را کم کنید و هود را روشن بگذارید؛ در خانهٔ کوچک، در آشپزخانه را هنگام پخت ببندید.
- بخاری و آبگرمکن گازی باید دودکش سالم داشته باشند؛ بخاری بدون دودکش و زغال در فضای بسته با پنجرهٔ بسته خطرناک است. دستگاه هشدار گاز مونوکسید کربن برای روزهایی که پنجره‌ها را می‌بندید ارزشش را دارد.
- جاروبرقی بدون فیلتر هپا گرد و غبار را به هوا برمی‌گرداند؛ وقتی کودک در اتاق است جارو نکشید یا از دستمال مرطوب استفاده کنید.
- بخور سرد و دستگاه رطوبت‌ساز ذرات آلودگی را نمیگیرد؛ به جای تصفیه، فقط برای راحتی گلوی خشک به کار می‌آید.
خوراک و آب کمک میکند؟
راهنمای وزارت بهداشت می‌گوید در روزهای آلوده مایعات بیشتری بدهید و میوه و سبزی را در برنامهٔ روزانه پررنگ کنید. برای زیر ۶ ماه یعنی شیر مادر یا شیر خشک بیشتر و هیچ چیز دیگر؛ برای بالای ۶ ماه آب و سوپ و میوهٔ لهشده یا خردشده. قطرهٔ ویتامین «د» را طبق برنامهٔ کشوری ادامه بدهید. این‌ها اثر آلودگی را صفر نمی‌کند و جای ماندن در خانه را نمیگیرد، ولی بدن کودک را در این روزها سرپا نگه می‌دارد. هیچ شربت یا مکملی که «ریه را پاک کند» وجود ندارد؛ هر دارویی فقط با نظر پزشک کودک.
کودک در خانه حوصله‌اش سر می‌رود؛ چه کنیم؟
روز آلوده روز بازی روی فرش است: تونل از صندلی و پتو، بازی توپ نرم در راهرو، نقاشی با انگشت، کتاب‌خوانی و آواز، و برای نوپا کمک در «آشپزی» با ظرف‌های پلاستیکی. اگر هوای اتاق تمیز است، بازی پرجنب‌وجوش داخل خانه اشکالی ندارد. فهرست بازی‌های هم‌سن کودکتان در مسیر رشد رایم هست. سراغ خطرهای پنهان پذیرایی هم بروید؛ روزهایی که بیشتر در خانه می‌مانید، همین خانه باید امن‌تر باشد.
کی باید نگران شوم؟
سرفهٔ خشک کوتاه، آبریزش بینی و چشم قرمز در روز آلوده شایع است و با هوای تمیز خانه بهتر میشود. این موارد فرق دارد و باید فوراً به پزشک یا ۱۱۵ برسید:
- نفس تند و سخت، صدای ناله هنگام نفس، فرورفتن زیر دندهها و گودی گردن با هر نفس، یا مکث در تنفس.
- لب، زبان یا پوست کبود یا خاکستری.
- شُل و بی‌حال شدن، بیدار نماندن یا شیر و غذا نخوردن.
- تب در نوزاد زیر ۳ ماه، همیشه و با هر علت.
اگر کودک سابقهٔ خسخس یا آسم دارد، روز نارنجی برای او مثل روز قرمز است: در خانه بماند، برنامهٔ درمانی که پزشکش داده دم دست باشد و با اولین خسخس زنگ بزنید. اگر سرماخوردگی‌اش چند روز است بهتر نمی‌شود یا بدتر میشود، همان روز پزشک کودک را ببینید. برای فصل ویروس‌های تنفسی که همزمان شروع شده، واکسن آنفلوآنزا از ۶ ماهگی را هم با پزشک کودک مطرح کنید.
پرسش‌های پرتکرار
نوزاد چند ماهه را در هوای آلوده میشود بیرون برد؟
در روز سبز و زرد بله. در روز نارنجی فقط کوتاه و دور از خیابان پرترافیک، و در روز قرمز به بالا فقط برای کار ضروری مثل مطب. نوزاد در کالسکه درست در ارتفاع دود اگزوز است، پس مسیر خلوت انتخاب کنید.
برای بچهٔ یکساله ماسک بزنم؟
نه. زیر ۲ سال هیچ ماسکی مجاز نیست؛ به صورتش نمینشیند، نمیتواند بگوید نفسش سخت شده و نمیتواند آن را بردارد. پارچهٔ خیس و پوشاندن کالسکه هم ذرات ریز را نمیگیرد. تنها راه، کمتر بیرون بردن و تمیز نگه داشتن هوای خانه است.
پنجره را ببندم یا باز بگذارم؟
در ساعتهای اوج آلودگی ببندید و اگر دستگاه تصفیهٔ هپا دارید در همان اتاق روشن بگذارید. وقتی عدد شاخص پایین آمد چند دقیقه خانه را هوا بدهید. اگر بخاری گازی دارید دودکشش باید سالم باشد؛ بخاری بدون دودکش با پنجرهٔ بسته خطرناک است.
دستگاه تصفیهٔ هوا برای اتاق کودک واقعاً لازم است؟
در شهرهای آلوده مفیدترین خرید همین است، به شرطی که فیلتر هپا داشته باشد و در اتاقی با در بسته کار کند. دستگاه‌های ازن‌ساز و یون‌ساز توصیه نمی‌شوند. اگر ندارید، یک اتاق با کمترین پنجره را «اتاق تمیز» کنید.
کودکم در روز آلوده سرفه میکند؛ کی باید به پزشک بروم؟
سرفهٔ کوتاه و آبریزش با هوای تمیز خانه بهتر میشود. نفس تند و سخت، ناله هنگام نفس، فرورفتن زیر دندهها، مکث در تنفس، لب کبود، بیحالی یا نخوردن یعنی فوراً به پزشک یا ۱۱۵. کودک با سابقهٔ خسخس یا آسم با اولین خسخس باید دیده شود.
