از شیر گرفتن کودک: کی، چطور آرام و بدون گریه، شیر شب را چه کنم، سینهٔ خودم چه میشود و به جای شیر مادر چی بدهم

نکات کلیدی
- برنامهٔ کشوری تا ۲ سالگی؛ زمان قطع تصمیم شماست و هر دلیلی معتبر است. وقتی کودک سالم و خانه آرام است شروع کنید، نه وسط بیماری و تغییر بزرگ.
- آرام و هر بار یک نوبت: وسط روز، دو هفته بعد صبح، بعد عصر، آخر شیر شب؛ هر ۲ تا ۳ روز یا هر هفته یکی. به جای هر نوبت بغل، بازی، میانوعده یا لیوان شیر در همان ساعت.
- شیر شب: شیر را اول روال خواب بدهید نه آخر، کودک خوابآلود اما بیدار در تخت، چند شب پدر بخواباند.
- سینهٔ مادر: فقط آنقدر بدوشید که راحت شوید، کمپرس سرد، سفت نبندید. قطع ناگهانی خطر عفونت سینه و افت خلق دارد.
- زیر ۱۲ ماه جایگزین فقط شیر خشک شمارهٔ ۱ است، نه شیر گاو؛ بالای ۱۲ ماه غذای سفره و حداکثر ۲ لیوان شیر و لبنیات با لیوان؛ قطرهها تا ۲۴ ماهگی ادامه دارد.
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: برنامهٔ کشوری ادامهٔ شیر مادر تا ۲ سالگی است، ولی زمان قطع آن تصمیم شماست و هر زمانی که انتخاب کنید معتبر است. راهش یکی است: آرام و در چند هفته تا چند ماه، هر بار فقط یک نوبت. اول شیر وسط روز را حذف کنید، حدود دو هفته بعد شیر صبح، بعد شیر عصر و آخر از همه شیر شب که کودک بیشترین دلبستگی را به آن دارد، و به جای هر نوبت بغل و توجه بیشتر بدهید. قطع ناگهانی هم کودک را بیقرار میکند و هم سینهٔ شما را پر و دردناک. زیر یکسالگی به جای شیر مادر شیر خشک لازم است، نه شیر گاو؛ بعد از یکسالگی غذای سفره و حداکثر ۲ لیوان شیر و لبنیات در روز.
کی از شیر بگیرم؟
شیر مادر در سال دوم هنوز حدود یکسوم انرژی روزانهٔ کودک را میدهد و وقتی بیمار میشود از او محافظت میکند؛ برای همین برنامهٔ کشوری ادامه تا ۲ سالگی یا بیشتر است و هیچ سنی نیست که شیر مادر «بیفایده» شود. از طرف دیگر، دلیلهای واقعی برای زودتر گرفتن زیاد است: بازگشت به کار، بارداری تازه، دارویی که با شیردهی نمیخواند، خستگی مادر، یا اینکه خودتان دیگر نمیخواهید. همهٔ اینها معتبر است و نیازی به توضیح به کسی ندارد؛ حرفهای اطرافیان را بشنوید و تصمیم را خودتان بگیرید. فقط دو چیز را در نظر بگیرید: زمانی که کودک سالم و خانه آرام است، نه وسط بیماری، دندان درآوردن، شروع مهد، سفر، اسبابکشی یا تولد خواهر و برادر؛ و اینکه زیر ۶ ماهگی شیر مادر یا شیر خشک تنها غذاست و زیر ۱۲ ماهگی جایگزین شیر مادر فقط شیر خشک است، نه شیر گاو و نه غذا.
از شیر گرفتن طبیعی: وقتی خود کودک کم میکند
بسیاری از کودکان بعد از یکسالگی که غذای سفره را جدی میخورند، خودشان نوبتهای شیر را کم میکنند و فقط شیر صبح و شب میماند. اگر عجلهای ندارید، همین روند را دنبال کنید: شیر را پیشنهاد نکنید ولی اگر خواست رد نکنید، شیر را بعد از غذا بدهید نه قبلش، و جای نشستن همیشگی شیر را عوض کنید تا یادآوری نشود. این آرامترین راه است و معمولاً بین ۱۸ ماهگی تا ۲ سال و نیم خودش تمام میشود.
از شیر گرفتن برنامهریزیشده: قدم به قدم
- ترتیب: اول نوبت وسط روز که کودک کمترین دلبستگی را دارد؛ حدود دو هفته بعد نوبت صبح؛ بعد عصر؛ و آخر از همه شیر شب و شیر پیش از خواب. هر ۲ تا ۳ روز یا هر هفته فقط یک نوبت را کم کنید؛ کودکهای حساستر، آرامتر.
- جایگزین هر نوبت: زیر یک سال شیر خشک با فنجان یا شیشه؛ بالای یک سال یک میانوعده یا یک لیوان شیر پاستوریزه با لیوان، بهعلاوهٔ بغل، کتاب، بازی یا بیرون رفتن درست در همان ساعتی که شیر میخورد. چیزی که کودک از دست میدهد فقط شیر نیست، نزدیکی است؛ همان را به شکل دیگری بدهید.
- کوتاه کردن به جای حذف ناگهانی: اگر کودک به یک نوبت خیلی وابسته است، اول هر بار چند دقیقه کوتاهتر کنید، بعد یک روز در میان، بعد حذف.
- شیر شب و شیر خواب: سختترین است. شیر را از خوابیدن جدا کنید: شیر را اول روال خواب بدهید، بعد مسواک، کتاب و لالایی، و کودک خوابآلود اما بیدار در تخت بگذارید. چند شب پدر یا کس دیگری خواباندن را به عهده بگیرد، چون کودک بوی شیر مادر را میشناسد. جزئیات در شیر شبانه: تا کی لازم است و چطور آرام کم کنم.
- توضیح بدهید: از حدود ۱۸ ماهگی کودک میفهمد؛ کوتاه و مهربان بگویید «شیر دیگه برای وقت خوابه» یا «شیر تموم شد، بغل داریم». یکدست باشید؛ یک روز شیر و یک روز نه، گریه را بیشتر میکند.
- اگر بیمار شد: دست نگه دارید، شیر بدهید و بعد از خوب شدن از همانجا ادامه دهید.
سینهٔ خودم چه میشود؟
وقتی آرام پیش بروید، شیر با همان سرعت کم میشود و سینه مشکلی پیدا نمیکند. اگر سینه پر و سفت شد، فقط آنقدر با دست بدوشید که راحت شوید، نه بیشتر، چون دوشیدن کامل دوباره شیر میسازد؛ کمپرس سرد بگذارید و سینهبند راحت بپوشید. سفت نبستن سینه و نخوردن مایعات شیر را کم نمیکند و فقط آزار میدهد. تودهٔ دردناک یا سینهٔ داغ و قرمز با تب یعنی مجرای بسته یا عفونت که در مشکلات شیردهی آمده و قطع ناگهانی خطرش را زیاد میکند. پایین آمدن ناگهانی هورمونها میتواند چند هفته خلق شما را پایین بیاورد؛ اگر غم و بیحوصلگی ماند یا شدید شد، با پزشک یا مراقب سلامت در میان بگذارید. اگر مجبور به قطع ناگهانی شدید، مثلاً به دستور پزشک، از او بخواهید راه کم کردن درد و پیشگیری از عفونت سینه را بگوید.
بعد از شیر مادر، چی به جایش؟
زیر ۱۲ ماهگی: شیر خشک شمارهٔ ۱، به همان مقدار و دفعههایی که در راهنمای شیر خشک آمده، و غذای کمکی از پایان ۶ ماهگی طبق برنامه. شیر گاو پیش از یکسالگی ندهید. بالای ۱۲ ماهگی: غذای سفره سه تا چهار وعده، و مجموع شیر پاستوریزهٔ پرچرب و لبنیات حداکثر ۲ لیوان در روز با لیوان؛ شیر خشک شمارهٔ ۲ و شیر رشد لازم نیست و شیشه تا ۱۸ ماهگی باید کنار برود. جزئیات در شیر بعد از یکسالگی و غذای کودک ۱ تا ۲ ساله. قطرهٔ آ+د و آهن طبق برنامهٔ کشوری تا پایان ۲۴ ماهگی ادامه دارد و به شیر مادر ربطی ندارد (قطرهٔ آ+د و آهن).
اگر کودک قبول نمیکند
گریه، چسبیدن به شما، بیدار شدن شب و بدخلقی در روزهای اول طبیعی است و معمولاً ظرف یکی دو هفته آرام میگیرد. کمک میکند که: روزها بیشتر بغلش کنید و بازی کنید تا نزدیکی را از راه دیگری بگیرد؛ لباسی نپوشید که سینه در دسترس باشد و موقع نشستن جای همیشگی شیر ننشینید؛ حواسش را درست پیش از ساعت شیر پرت کنید؛ و هر بار که شیر خواست با ملایمت «نه» بگویید و بلافاصله جایگزین بدهید. اگر بعد از دو سه هفته هنوز هر روز گریهٔ شدید دارد، چند هفته عقب بروید و بعد دوباره، آرامتر، شروع کنید؛ هیچ ضربالاجلی وجود ندارد. تلخ کردن سینه با فلفل و صبر زرد یا دور فرستادن کودک، قدیمی و آزاردهنده است و اعتمادش را میشکند.
کی با پزشک یا مراقب سلامت حرف بزنم؟
- زیر یکسالگی میخواهید شیر مادر را قطع کنید: برای انتخاب و مقدار شیر خشک.
- سینهٔ داغ و قرمز با تب، یا تودهای که در یکی دو روز باز نشده.
- کودک بعد از قطع شیر وزن نمیگیرد، غذا را پس میزند یا فقط شیر گاو میخورد.
- خودتان بعد از قطع شیر چند هفته غمگین یا بیحوصله ماندهاید.
راهنمای شیر دادن در ماههای اول در شیردهی از روز اول است و اگر هنوز تصمیم نگرفتهاید، هیچ عجلهای نیست.
راهنمای کامل شیر مادر و شیر خشک از تولد تا ۲ سالگی، سن به سن، را در راهنمای شیر رایم ببینید.
پرسشهای پرتکرار
بهترین سن از شیر گرفتن چیست؟
برنامهٔ کشوری ادامهٔ شیر مادر تا ۲ سالگی یا بیشتر است، چون در سال دوم هم یکسوم انرژی کودک و محافظت در بیماری را میدهد. ولی «بهترین سن» سنی است که برای شما و کودک درست است؛ زودتر هم معتبر است، فقط زیر یکسالگی به جایش شیر خشک لازم است.
چطور بچه را از شیر بگیرم؟
آرام و هر بار یک نوبت: اول شیر وسط روز، حدود دو هفته بعد شیر صبح، بعد عصر و آخر از همه شیر شب. هر نوبت را با بغل، بازی یا میانوعده در همان ساعت جایگزین کنید و اگر به یک نوبت خیلی وابسته است اول کوتاهش کنید. کل مسیر چند هفته تا چند ماه طول میکشد.
شیر شب را چطور قطع کنم؟
آخر از همه و بعد از نوبتهای روز. شیر را اول روال خواب بدهید، بعد مسواک و کتاب، و کودک را خوابآلود اما بیدار در تخت بگذارید؛ هر چند شب یکی دو دقیقه کوتاهتر. چند شب پدر خواباندن را به عهده بگیرد. اگر شب بیدار شد، نوازش و «من همینجام» به جای شیر.
بچهام را از شیر گرفتم و بیقرار است؛ طبیعی است؟
بله، گریه، چسبیدن و بیدار شدن شب در یکی دو هفتهٔ اول طبیعی است. روزها بیشتر بغلش کنید، لباس با سینهٔ در دسترس نپوشید، جای همیشگی شیر ننشینید و هر بار جایگزین بدهید. اگر بعد از دو سه هفته هنوز گریهٔ شدید روزانه دارد، چند هفته عقب بروید و آرامتر شروع کنید.
شیر مادر بعد از یک سال فایده دارد؟
بله. در سال دوم شیر مادر حدود یکسوم انرژی روزانهٔ کودک را میدهد و پادتنهایش هنگام بیماری و اسهال از او محافظت میکند. ادامه دادن تا ۲ سالگی برنامهٔ کشوری است و تناقضی با غذای سفره ندارد؛ فقط شیر را بعد از غذا بدهید نه قبلش.
بعد از قطع شیر مادر چی بدهم؟
زیر ۱۲ ماهگی فقط شیر خشک شمارهٔ ۱، به مقدار و دفعههای راهنمای شیر خشک، همراه غذای کمکی از پایان ۶ ماهگی؛ شیر گاو زیر یک سال نه. بالای ۱۲ ماهگی غذای سفره سه تا چهار وعده و حداکثر ۲ لیوان شیر پاستوریزهٔ پرچرب و لبنیات در روز با لیوان؛ شیر خشک شمارهٔ ۲ لازم نیست.
سینهام بعد از قطع شیر پر و دردناک شده؛ چه کنم؟
فقط آنقدر با دست بدوشید که راحت شوید، نه بیشتر؛ کمپرس سرد بگذارید و سینهبند راحت بپوشید. سفت بستن سینه و کم خوردن آب کمکی نمیکند. اگر یک نقطه توده و قرمز شد یا تب کردید، همان روز پزشک؛ قطع ناگهانی خطر عفونت سینه را زیاد میکند.
همه میگویند بچه را از شیر بگیر؛ چه کنم؟
تصمیم با شماست و برنامهٔ کشوری پشت ادامه دادن تا ۲ سالگی است. حرفها را بشنوید، تشکر کنید و به روال خودتان ادامه دهید. نه ادامهٔ شیر «لوس کردن» است و نه قطع زودتر کوتاهی؛ هر دو انتخاب مادرانه و معتبر است.





