مشکلات شیردهی: درد و زخم نوک سینه، سینهٔ سفت و پر، مجرای بسته، عفونت سینه، شیر کم و شیر زیاد؛ چه کنم و کی به پزشک
نکات کلیدی
- درد نوک سینه تقریباً همیشه از گرفتن نادرست است: دهان کاملاً باز، لب پایین برگشته، چانه چسبیده. مکش را با انگشت قطع کنید و دوباره بگیرد؛ شیر خودتان را روی نوک بمالید؛ صابون نه.
- سینهٔ سفت و پر: زود و مکرر شیر بدهید، قبلش کمپرس گرم و کمی دوشیدن تا هاله نرم شود، بین نوبت‌ها کمپرس سرد. تودهٔ دردناک = مجرای بسته: از همان سینه، چانه سمت توده، ماساژ به سمت نوک.
- سینهٔ داغ و قرمز با تب = عفونت سینه: شیر دادن را قطع نکنید؛ اگر در ۱۲ تا ۲۴ ساعت بهتر نشد همان روز پزشک. تب بالا با لرز یا تودهٔ پر از مایع فوری است.
- شیر کم را با پوشک و وزن بسنجید، نه با حس سینه. زیاد شدن شیر فقط با مکیدن مکرر و درست و خالی شدن هر دو سینه، روز و شب؛ نه با غذا و دمکرده و نه با شیر خشک.
- شیر زیاد و جهنده: قبل از شیر کمی بدوشید، به پشت تکیه بدهید، هر نوبت یک سینهٔ کامل، بین نوبت‌ها ندوشید؛ در چند هفته متعادل میشود.
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: تقریباً همهٔ مشکل‌های شیردهی با سه کار درست میشود: گرفتن درست سینه، شیر دادن مکرر و خالی شدن مرتب هر دو سینه. درد نوک سینه تقریباً همیشه از گرفتن نادرست است، نه از «پوست حساس»؛ سینهٔ سفت و پر با شیر دادن زود و کمپرس گرم و سرد خوب میشود؛ تودهٔ دردناک یعنی مجرای بسته و باید از همان سینه شیر بدهید؛ سینهٔ داغ و قرمز با تب یعنی عفونت سینه که اگر در ۱۲ تا ۲۴ ساعت بهتر نشد پزشک می‌خواهد؛ و «شیرم کم است» با مکیدن مکرر و درست زیاد میشود، نه با شیر خشک. در هیچ‌کدام شیر دادن را قطع نکنید. این راهنما هر کدام را جدا می‌گوید، با شیر زیاد و جهنده، و کی به پزشک.
درد و زخم نوک سینه
کمی حساسیت در روزهای ۲ تا ۵ طبیعی است و درد چند مک اول هر نوبت هم. دردی که در تمام مدت شیر خوردن می‌ماند، بعد از هفتهٔ اول ادامه دارد، یا نوک سینه را بعد از شیر پهن، سفید یا کج نشان می‌دهد، تقریباً همیشه از این است که نوزاد سینه را درست نگرفته: فقط نوک را می‌مکد نه هاله را. در گرفتن درست دهان نوزاد کاملاً باز است، لب پایینش به بیرون برگشته، چانه‌اش به سینه چسبیده و بیشترِ هالهٔ بالای سینه دیده میشود، نه پایین آن. چه کنم:
- هر بار که درد ماند، با انگشت کوچک مکش را از گوشهٔ دهانش قطع کنید و دوباره بگیرد؛ نوزاد را نکشید. نحوهٔ گرفتن در شیردهی از روز اول آمده است و بهتر است یک بار مراقب سلامت یا ماما از نزدیک ببیند.
- شیر دادن را قطع نکنید و از سینهٔ کمدردتر شروع کنید، چون مکیدن اول قوی‌تر است.
- بعد از هر نوبت کمی از شیر خودتان را روی نوک سینه بمالید و بگذارید در هوا خشک شود. نوک سینه را با صابون نشویید؛ آب کافی است.
- پد سینه را هر نوبت عوض کنید و سینه‌بند نخی بدون فنر بپوشید. پماد و کرم فقط آنچه مراقب سلامت یا داروخانه برای شیردهی مجاز می‌داند.
- اگر نوک سینه ترک خورده و خون می‌آید، درد سوزشی عمیق است که بعد از نوبت هم می‌ماند، یا لکه‌های سفید در دهان نوزاد می‌بینید، همین هفته به مراقب سلامت یا پزشک مراجعه کنید؛ ممکن است عفونت قارچی باشد که شما و نوزاد هر دو درمان می‌شوید.
سینهٔ سفت و پر
روز سوم تا پنجم که شیر اصلی می‌آید و هر وقت نوزاد نوبتی را جا بیندازد، سینه ممکن است سفت، سنگین و دردناک شود و نوزاد نتواند هاله را بگیرد. راه حل، خالی کردن مکرر است: زود و مکرر شیر بدهید، حتی اگر باید بیدارش کنید. قبل از شیر چند دقیقه کمپرس گرم بگذارید یا دوش آب گرم بگیرید و فقط آن‌قدر با دست بدوشید که هاله نرم شود و نوزاد بتواند بگیرد؛ دوشیدن زیاد شیر را زیادتر میکند. بین نوبت‌ها کمپرس سرد یا حولهٔ خنک بگذارید. سینه‌بند تنگ نپوشید. اگر درد زیاد است، مسکنی که داروخانه برای دوران شیردهی مجاز می‌داند اشکالی ندارد. این حالت معمولاً در یکی دو روز با ادامهٔ شیردهی برطرف میشود.
تودهٔ دردناک: مجرای بستهٔ شیر
یک برآمدگی سفت و دردناک در یک نقطهٔ سینه، گاهی با قرمزی همان نقطه و بدون تب، یعنی یکی از مجراهای شیر بسته شده؛ معمولاً از فاصلهٔ زیاد بین نوبت‌ها، سینه‌بند تنگ یا فشار بند کیف. از همان سینه شیر بدهید و اول همان را، نوزاد را طوری بگیرید که چانه‌اش سمت توده باشد، قبل و حین شیر از توده به سمت نوک سینه آرام ماساژ دهید، و گرمای مرطوب بگذارید. استراحت و مایعات کافی. بیشتر مجراها در یکی دو روز باز میشود. اگر باز نشد یا تب آمد، مرحلهٔ بعد است.
عفونت سینه
اگر بخشی از سینه داغ، قرمز، سفت و دردناک شده و تب ۳۸ یا بالاتر و حالی شبیه سرماخوردگی دارید، احتمالاً عفونت سینه است که به آن ماستیت می‌گویند. مهم‌ترین قاعده: شیر دادن را قطع نکنید، حتی از همان سینه؛ شیر برای نوزاد بی‌خطر است و خالی شدن سینه خود درمان است. همان کارهای مجرای بسته را بکنید، استراحت کنید و مایعات بنوشید. اگر در ۱۲ تا ۲۴ ساعت بهتر نشدید، یا از همان اول حالتان بد است، همان روز به پزشک مراجعه کنید؛ معمولاً دارویی تجویز میشود که با شیردهی سازگار است و باید دوره‌اش را کامل کنید. تب بالا با لرز، خط قرمز روی سینه، یا توده‌ای که نرم و پر از مایع شده، فوری است.
شیرم کم است
اول مطمئن شوید واقعاً کم است: اگر نوزاد از روز چهارم دست‌کم ۶ پوشک خیس در شبانه‌روز دارد و روی منحنی وزن میگیرد، شیر کافی است، حتی اگر هر ساعت شیر بخواهد، نوبت‌ها کوتاه شده یا سینه‌تان دیگر «پر» حس نمی‌شود؛ این‌ها نشانهٔ جا افتادن شیردهی است نه کم شدن شیر. شیر وقتی واقعاً کم میشود که نوزاد کم یا کوتاه بمکد، شب‌ها شیر نخورد، شیر خشک یا پستانک بگیرد، شیردهی دیر شروع شده باشد، از شما جدا باشد، یا خودتان خسته و زیر فشار باشید. راه زیاد شدن شیر یکی است: مکیدن مکرر و درست و خالی شدن مرتب هر دو سینه، چه روز و چه شب. در هر نوبت هر دو سینه را بدهید و بعد از شیر چند دقیقه هم بدوشید؛ تماس پوست با پوست داشته باشید؛ پستانک و شیشه را کنار بگذارید؛ خودتان بخورید و بنوشید و بخوابید هر وقت نوزاد خوابید. هیچ غذا و دم‌کرده‌ای بهتنهایی شیر را زیاد نمیکند (تغذیهٔ مادر شیرده). از مراقب سلامت یا مشاور شیردهی بخواهید گرفتن سینه را ببیند. اگر با این کارها در یک هفته پوشکها بیشتر نشد یا وزن بالا نرفت، با پزشک کودک دربارهٔ مکمل تصمیم بگیرید؛ شیر خشک را خودسرانه شروع نکنید چون هر وعده‌اش شیر شما را کمتر میکند (راهنمای شیر خشک).
شیرم خیلی زیاد است و جهنده
در هفته‌های اول شیر بعضی مادران بیش از نیاز نوزاد است و با فشار بیرون می‌آید: نوزاد موقع شیر سرفه میکند، از سینه جدا میشود و گریه میکند، زیاد باد گلو و نفخ دارد، تند وزن میگیرد و مدفوعش سبز و کف‌دار است، و سینهٔ شما دائم پر و چکه‌کن. این معمولاً با گذشت چند هفته خودش متعادل میشود. تا آن وقت: قبل از شیر چند دقیقه کمی بدوشید تا فشار اول بخوابد؛ به پشت تکیه بدهید یا دراز بکشید تا نوزاد از بالا بمکد و شیر با شیب برگردد؛ در هر نوبت فقط یک سینه را کامل بدهید تا شیر پرچرب آخر نوبت را هم بگیرد و در نوبت بعد سینهٔ دیگر؛ وسط شیر چند بار باد گلویش را بگیرید. بین نوبت‌ها ندوشید، چون دوشیدن شیر را بیشتر میکند؛ فقط اگر سینه ناراحت است آن‌قدر که راحت شود. اگر بعد از چند هفته بهتر نشد یا نوزاد خوب وزن نمی‌گیرد، با مراقب سلامت یا مشاور شیردهی صحبت کنید.
کی به پزشک؟
- عفونت سینه‌ای که در ۱۲ تا ۲۴ ساعت بهتر نشده، تب بالا و لرز، خط قرمز روی سینه، یا تودهٔ نرم و پر از مایع: همان روز.
- ترک و خونریزی نوک سینه یا درد سوزشی عمیقی که با اصلاح گرفتن سینه خوب نشده: همین هفته.
- نوزادی که کمتر از ۶ پوشک خیس دارد یا وزن نمی‌گیرد: همین هفته، پیش از هر تصمیمی دربارهٔ شیر خشک.
- نوزادی که موقع شیر کبود میشود یا نفسش بند می‌آید: فوراً به پزشک یا ۱۱۵.
برای بیرون رفتن یا سر کار، دوشیدن و نگهداری شیر مادر را ببینید و اگر در حال قطع تدریجی شیر هستید، از شیر گرفتن کودک سینهٔ شما را هم از پر شدن و درد نگه می‌دارد.
راهنمای کامل شیر مادر و شیر خشک از تولد تا ۲ سالگی، سن به سن، را در راهنمای شیر رایم ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
نوک سینهام زخم شده؛ شیر بدهم؟
بله، شیر دادن را قطع نکنید و از سینهٔ کمدردتر شروع کنید. علت تقریباً همیشه گرفتن نادرست است؛ گرفتن را اصلاح کنید، بعد از هر نوبت شیر خودتان را روی نوک بمالید و بگذارید خشک شود، صابون نزنید و پد را هر نوبت عوض کنید. ترک با خونریزی یا دردی که بعد از یک هفته ماند را به مراقب سلامت بگویید.
سینهام سفت و دردناک شده؛ چه کنم؟
زود و مکرر شیر بدهید، حتی اگر باید بیدارش کنید. قبل از شیر چند دقیقه کمپرس گرم و فقط آن‌قدر بدوشید که هاله نرم شود؛ بین نوبت‌ها کمپرس سرد. معمولاً در یکی دو روز خوب میشود. اگر یک نقطه توده و قرمز شد یا تب آمد، مجرای بسته یا عفونت است.
مجرای شیر بسته شده؛ چطور باز کنم؟
از همان سینه و اول همان سینه شیر بدهید، نوزاد را طوری بگیرید که چانه‌اش سمت توده باشد، از توده به سمت نوک آرام ماساژ دهید و گرمای مرطوب بگذارید. سینه‌بند تنگ نپوشید. اگر در یکی دو روز باز نشد یا تب کردید، همان روز پزشک.
ماستیت چیست؟ باید شیر دادن را قطع کنم؟
عفونت سینه: بخشی از سینه داغ و قرمز و دردناک با تب و حالی شبیه سرماخوردگی. نه، شیر دادن را قطع نکنید؛ خالی شدن سینه خود درمان است و شیر برای نوزاد بی‌خطر. اگر در ۱۲ تا ۲۴ ساعت بهتر نشدید همان روز به پزشک مراجعه کنید؛ دارویی که می‌دهد با شیردهی سازگار است.
شیرم کم شده؛ چه کنم؟
اول پوشک و وزن را ببینید؛ اگر ۶ پوشک خیس دارد و وزن میگیرد، شیر کم نیست. اگر واقعاً کم است: مکرر و درست شیر بدهید، روز و شب، هر دو سینه در هر نوبت و بعدش چند دقیقه بدوشید، تماس پوستی، پستانک و شیشه نه، خودتان بخوابید و بخورید. در یک هفته اثرش در پوشکها دیده میشود.
برای زیاد شدن شیر چی بخورم؟
هیچ غذا، دمکرده یا قرصی بهتنهایی شیر را زیاد نمیکند؛ شیر با تقاضا ساخته میشود، یعنی با مکیدن مکرر و خالی شدن سینه. غذای معمولی و کافی، ۸ تا ۱۲ لیوان مایعات و خواب هر وقت که شد، به بدن شما کمک میکند. گرسنه ماندن برای لاغری شیر را کم میکند.
شیرم زیاد است و بچه‌ام موقع شیر خوردن سرفه میکند؛ چه کنم؟
قبل از شیر چند دقیقه کمی بدوشید تا فشار اول بخوابد، به پشت تکیه بدهید تا نوزاد از بالا بمکد، در هر نوبت یک سینه را کامل بدهید و وسطش باد گلویش را بگیرید. بین نوبت‌ها ندوشید. مدفوع سبز و کف‌دار و نفخ هم از همین است و با چند هفته متعادل میشود.
شیر خشک بدهم شیرم کم میشود؟
بله، هر وعدهٔ شیر خشک که جای شیر مادر را بگیرد، تقاضا و در نتیجه تولید شیر را کمتر میکند. اگر شیر واقعاً کم است، اول یک هفته مکیدن مکرر و دوشیدن را امتحان کنید و با پزشک کودک دربارهٔ مکمل تصمیم بگیرید؛ اگر لازم شد، شیر خشک را بعد از شیر مادر و به مقدار محدود بدهید تا شیردهی بماند.
