شیر بعد از یک‌سالگی: کودک ۱۲ تا ۲۴ ماهه روزی چقدر شیر بخورد، کدام شیر، و چرا شیشه را کنار بگذاریم؟

پاسخ کوتاه: از یک‌سالگی، غذای سفره غذای اصلی کودک است و شیر فقط یکی از گروه‌های غذایی. مجموع شیر و لبنیات روزی حدود ۲ لیوان، یعنی حدود ۴۸۰ سی‌سی، کافی است و بیشتر از آن اشتهای غذا را کم می‌کند و خطر کم‌خونی را بالا می‌برد. شیر مادر را اگر می‌دهید تا ۲ سالگی ادامه بدهید، شیر گاو را فقط پاستوریزهٔ بسته‌بندی و پرچرب بدهید، آن هم با لیوان، و شیشه را تا ۱۲ تا ۱۸ ماهگی کامل کنار بگذارید.

بعد از یک‌سالگی جای شیر در روز کودک کجاست؟

در سال اول قاعده این بود: اول شیر، بعد غذا. از یک‌سالگی برعکس می‌شود: اول غذای سفره، و شیر مادر را نیم تا یک ساعت بعد از غذا بدهید تا اشتهایش را نگیرد. کودک ۱ تا ۲ ساله روزی ۳ تا ۴ وعده از غذای خانواده می‌خورد، نرم و ریزشده، به‌علاوهٔ ۱ تا ۲ میان‌وعده. شیر مادر در سال دوم هنوز حدود یک‌سوم انرژی روزانهٔ کودک را می‌دهد و وقتی بیمار می‌شود از او محافظت می‌کند، پس اگر هنوز شیر می‌دهید، دلیلی برای قطع کردن نیست. اما شیر، چه شیر مادر و چه شیر گاو، دیگر نباید جای وعدهٔ غذا را بگیرد. راهنمای کامل وعده‌ها را در مقالهٔ غذای کودکان در سال دوم زندگی بخوانید.

روزی چقدر شیر کافی است؟

مجموع شیر و لبنیات، یعنی شیر گاو، ماست و پنیر با هم، روزی حداکثر ۲ لیوان باشد. یک لیوان یعنی حدود ۲۴۰ سی‌سی، پس سقف روزانه حدود ۴۸۰ سی‌سی است؛ مثلاً یک لیوان شیر و یک کاسهٔ ماست. متخصصان کودکان همین حدود ۲ لیوان شیر پرچرب را برای ۱۲ تا ۲۴ ماهگی توصیه می‌کنند. اگر کودک هنوز شیر مادر می‌خورد، لازم نیست شیر گاو را به‌زور اضافه کنید؛ ماست و پنیر برای کلسیم کافی است. برای تشنگی، آب ساده بدهید، روزی ۱ تا ۴ لیوان.

چرا شیر زیاد برای کودک یک تا دو ساله ضرر دارد؟

کودکی که روزی ۳ تا ۴ لیوان شیر می‌خورد، شکمش با شیر پر می‌شود و سر سفره چیزی نمی‌خورد. شیر گاو آهن بسیار کمی دارد و از آن بدتر، شیر زیاد جذب آهن از غذاهای دیگر را هم سخت می‌کند. نتیجه، کم‌خونی فقر آهن است که در همین سن شایع است و خودش را با رنگ‌پریدگی، بی‌حالی و کم‌اشتهایی نشان می‌دهد. اگر کودکتان «فقط شیر می‌خورد و غذا نمی‌خورد»، معمولاً راه‌حل این است که شیر را کم کنید، نه اینکه غذا را خوشمزه‌تر کنید: شیر را فقط بعد از غذا و با لیوان بدهید و بین وعده‌ها به‌جای شیر، آب بدهید. اگر کودک رنگ‌پریده است یا خوب وزن نمی‌گیرد، با پزشک کودک یا پایگاه سلامت در میان بگذارید تا آزمایش آهن بدهد.

کدام شیر؟ پاستوریزه، پرچرب، ساده

• شیر گاو پاستوریزهٔ بسته‌بندی از ۱۲ ماهگی مجاز است، نه زودتر. قبل از یک‌سالگی شیر گاو برای کلیهٔ نوزاد سنگین است و می‌تواند خونریزی خفیف روده بدهد.
• پرچرب باشد. کودک تا ۲ سالگی برای رشد مغزش به چربی شیر نیاز دارد. شیر کم‌چرب از ۲ سالگی به بعد مناسب است، مگر پزشک به دلیل اضافه‌وزن یا سابقهٔ خانوادگی چیز دیگری گفته باشد.
• شیر محلی و لبنیات غیرپاستوریزه ندهید، حتی اگر خودتان می‌جوشانید؛ جوشاندن خانگی همهٔ میکروب‌ها را از بین نمی‌برد و تب مالت از همین راه می‌آید. شیر گوسفند و بز هم فقط پاستوریزه.
• شیر خشک شمارهٔ ۲ و «شیر رشد» لازم نیست. کودکی که تا یک‌سالگی شیر خشک می‌خورده، از ۱۲ ماهگی می‌تواند مستقیم شیر پاستوریزهٔ معمولی بخورد. شیرهای مخصوص نوپا گران‌اند و چیزی بیشتر از غذای سفره ندارند.
• شیرکاکائو، شیر طعم‌دار، ماءالشعیر و دوغ گازدار ندهید. شکر اضافه زیر ۲ سال جایی ندارد. ماست فقط ساده؛ اگر می‌خواهید میوه‌ای شود، خودتان میوه را داخلش له کنید.
• شیرهای گیاهی جای شیر را نمی‌گیرند. اگر کودک به‌خاطر آلرژی نمی‌تواند شیر گاو بخورد، با پزشک مشورت کنید؛ معمولاً شیر سویای بدون شکر و غنی‌شده با کلسیم پیشنهاد می‌شود. شیر برنج را به کودک زیر ۵ سال ندهید.

چرا باید شیشه را تا ۱۸ ماهگی کنار گذاشت؟

برنامهٔ مراقبت کودک می‌گوید شیشهٔ شیر را بین ۱۲ تا ۱۸ ماهگی کامل کنار بگذارید و همهٔ مایعات را با لیوان بدهید. دلیلش فقط «بزرگ شدن» نیست:

• پوسیدگی دندان. کودکی که با شیشه می‌خوابد یا در طول روز شیشه به دست می‌چرخد، دندان‌هایش دائم در شیر خیس است و دندان‌های جلویی از همین راه سیاه و خراب می‌شوند. شیشه در رختخواب، حتی با شیر ساده، ممنوع است.
• شیر زیاد و غذای کم. از شیشه راحت و زیاد می‌شود خورد؛ همین شیشه است که کودک را به ۳ تا ۴ لیوان شیر در روز و کم‌خونی می‌رساند.
• دندان و گفتار. مکیدن طولانی شیشه با نامرتب شدن دندان‌ها و دیر حرف زدن مرتبط دانسته شده است.

چطور شیشه را بگیرم که جنگ نشود؟

• اول شیشهٔ وسط روز را حذف کنید، بعد شیشهٔ صبح، و در آخر شیشهٔ خواب که سخت‌ترین است. برای شیشهٔ خواب، آیین تازه بسازید: شیر با لیوان سر میز، بعد مسواک، بعد کتاب و بغل.
• شیر را فقط با غذا و سر سفره بدهید، با لیوان دسته‌دار یا لیوان ساده، نه در حال راه رفتن و بازی. تا حدود ۲ سالگی هدف لیوان معمولی بدون در است.
• در لیوان‌های دردار فقط آب بریزید. اگر کودک تمام روز از لیوان دردار شیر یا آبمیوه بمکد، همان مشکل شیشه با شکل تازه است.
• همهٔ مراقب‌ها یک قانون داشته باشند؛ اگر مادربزرگ شیشه را برگرداند، از اول شروع می‌شود.
• چند شب گریه طبیعی است و معمولاً در کمتر از یک هفته تمام می‌شود. اگر تسلیم شوید، دفعهٔ بعد طولانی‌تر است.

آبمیوهٔ طبیعی حداکثر ۱۲۰ سی‌سی در روز، فقط با لیوان و همراه غذا؛ میوهٔ کامل همیشه بهتر از آبمیوه است. اگر در حال قطع شیر مادر هستید، مقالهٔ راهنمای از شیر گرفتن کودک کمک می‌کند. و یک یادآوری: ادامهٔ شیر مادر تا ۲ سالگی و کنار گذاشتن شیشه با هم تناقضی ندارد؛ شیر مادر از سینه است، نه از شیشه.