دندان کودک از اولین دندان تا ۴ سالگی: جدول درآمدن دندان‌های شیری، تب و بی‌قراری، مسواک و خمیر فلوراید، شیشهٔ شب و اولین دندان‌پزشکی
نکات کلیدی
- اولین دندان معمولاً بین ۴ تا ۱۰ ماهگی، بیشتر حدود ۶ تا ۷ ماهگی درمی‌آید و بی‌دندان بودن تا یکسالگی هم طبیعی است؛ ۲۰ دندان شیری تا ۲٫۵ تا ۳ سالگی کامل می‌شود.
- دندان بی‌قراری، آبریزش و دمای زیر ۳۸ می‌آورد؛ تب ۳۸ و بالاتر، اسهال و بی‌خوابی طولانی از دندان نیست. ژل بی‌حسی، گردنبند کهربا و حلقهٔ یخ‌زده نه.
- از اولین دندان روزی دو بار با خمیر فلورایددار، به اندازهٔ دانهٔ برنج تا ۳ سالگی و یک نخود بعد از آن، مسواک بزنید؛ مسواک واقعی تا حدود ۷ سالگی با شماست.
- شیشه در تخت هرگز و بین وعده‌ها فقط آب؛ لکهٔ سفید گچی اولین نشانهٔ پوسیدگی است و لکهٔ تیرهٔ قطرهٔ آهن بی‌ضرر.
- اولین دندانپزشک بعد از اولین دندان و تا یکسالگی، بار بعد ۲۴ ماهگی و از ۳ سالگی هر ۶ ماه وارنیش فلوراید رایگان؛ دندان شیری کنده‌شده را سر جایش نگذارید و همان روز دندانپزشک.
فهرست مطالب
- جدول زمان درآمدن دندان‌های شیری
- سن به سن: چند دندان و چه مراقبتی
- چرا دندان شیری این‌قدر مهم است؟
- نشانه‌های دندان درآوردن و چیزهایی که از دندان نیست
- دندان و خواب
- تسکین امن، و چیزهایی که ممنوع است
- دندان دیر درآمده یا ترتیب نامعمول
- پیش از اولین دندان و سال اول
- مسواک زدن از ۱ تا ۴ سالگی
- شیشهٔ شیر، شیر شب، آبمیوه و شیرینی
- لکه‌ها و پوسیدگی
- دندانپزشک و وارنیش فلوراید در برنامهٔ کشوری
- اولین دندان‌پزشکی: چه اتفاقی می‌افتد و چطور آماده‌اش کنم؟
- پستانک و مکیدن انگشت
- زمین خوردن و ضربه به دندان
- کی به دندانپزشک یا پزشک بروم؟
پاسخ کوتاه: اولین دندان معمولاً بین ۴ تا ۱۰ ماهگی، بیشتر حدود ۶ تا ۷ ماهگی درمی‌آید و بی‌دندان بودن تا یکسالگی هم طبیعی است. اگر تا ۱۲ تا ۱۵ ماهگی هیچ دندانی نیامده، در نوبت مراقبت بگویید؛ تا ۱۸ ماهگی بدون هیچ دندان حتماً دندانپزشک ببیند. معمولاً اول دو دندان جلوی پایین می‌آیند و تا ۲٫۵ تا ۳ سالگی ۲۰ دندان شیری کامل می‌شود. دندان درآوردن بی‌قراری، آبریزش و یکی دو شب بدخوابی می‌آورد، ولی تب ۳۸ و بالاتر و اسهال از دندان نیست. از اولین دندان روزی دو بار با خمیردندان فلورایددار مسواک بزنید و شیشهٔ شیر را در تخت ندهید. جدول‌های زیر زمان درآمدن هر دندان و کار هر سن را نشان می‌دهند؛ راهنمای ماهانهٔ کودک خودتان را هم در صفحهٔ سن کودک ببینید.
جدول زمان درآمدن دندان‌های شیری
این بازه‌ها زمانی است که بیشتر کودکان آن دندان را درمی‌آورند. کودک شما ممکن است چند ماه زودتر یا دیرتر باشد و باز هم طبیعی است؛ زمان دندان مثل قد بیشتر خانوادگی است.
| دندان | معمولاً درمی‌آید |
|---|---|
| پیشین میانی پایین (دو دندان جلوی پایین) | ۶ تا ۱۰ ماهگی |
| پیشین میانی بالا (دو دندان جلوی بالا) | ۸ تا ۱۲ ماهگی |
| پیشین کناری بالا | ۹ تا ۱۳ ماهگی |
| پیشین کناری پایین | ۱۰ تا ۱۶ ماهگی |
| آسیای اول (کوچک) | ۱۳ تا ۱۹ ماهگی |
| نیش | ۱۶ تا ۲۲ ماهگی |
| آسیای دوم (آخرین دندان‌های شیری) | ۲۳ تا ۳۳ ماهگی |
هر دندان در فک بالا و پایین، چپ و راست، جفت است؛ پس ۸ پیشین، ۴ آسیای اول، ۴ نیش و ۴ آسیای دوم، روی هم ۲۰ دندان. ترتیب کودک شما ممکن است کمی فرق کند و این هم طبیعی است.
سن به سن: چند دندان و چه مراقبتی
ستون آخر فقط نوبت‌هایی است که در برنامهٔ کشوری مراقبت کودک سالم آمده. هر ردیف به صفحهٔ همان ماه می‌رسد.
| سن | تعداد معمول دندان | تمیز کردن و خمیردندان | نوبت پایگاه سلامت یا دندانپزشک |
|---|---|---|---|
| تولد تا ۳ ماهگی | ۰ | لثه را روزی یک بار، بعد از آخرین شیر شب، با پارچهٔ نم‌دار پاک کنید | — |
| ۴ تا ۵ ماهگی | معمولاً ۰ | همان؛ حلقهٔ دندانی خنک اگر لثه را می‌جود | — |
| ۶ ماهگی | ۰ تا ۲ | از اولین دندان روزی دو بار با مسواک انگشتی و خمیر فلوراید به اندازهٔ دانهٔ برنج | ۶ ماهگی: بررسی دهان و مسواک انگشتی رایگان |
| ۷ تا ۸ ماهگی | ۰ تا ۲ | همان | ۷ ماهگی: بررسی دهان و دندان |
| ۹ تا ۱۱ ماهگی | ۲ تا ۶ | همان؛ شیشه در تخت نه | — |
| ۱۲ ماهگی | ۶ تا ۸ | مسواک نرم کودک، خمیر به اندازهٔ دانهٔ برنج | ۱۲ ماهگی: بررسی دندان؛ اولین دندانپزشک بعد از اولین دندان و تا یکسالگی |
| ۱۵ ماهگی | ۸ تا ۱۲ | همان؛ شیشه کنار برود | — |
| ۱۸ ماهگی | ۱۲ تا ۱۶ | همان؛ بین وعده‌ها فقط آب | — |
| ۲ سالگی | ۱۶ تا ۲۰ | همان؛ کودک تمرین کند، شما کامل بزنید | ۲۴ ماهگی: ویزیت دندانپزشک |
| ۲٫۵ سالگی | ۱۸ تا ۲۰ | همان؛ تف کردن بدون آب کشیدن | ۳۰ ماهگی: بررسی تغذیه و دندان |
| ۳ سالگی | ۲۰ | خمیر به اندازهٔ یک نخود | از ۳۶ ماهگی هر ۶ ماه وارنیش فلوراید رایگان |
| ۴ سالگی | ۲۰ | خمیر به اندازهٔ یک نخود؛ نوبت شب با شما | ۴۸ ماهگی: وارنیش فلوراید |
چرا دندان شیری این‌قدر مهم است؟
دندان‌های شیری «موقتی» هستند، اما تا ۶ تا ۱۲ سالگی در دهان می‌مانند. کودک با آن‌ها می‌جود، حرف زدن را یاد می‌گیرد و لبخند می‌زند، و همین دندان‌ها جای دندان‌های دائمی را نگه می‌دارند. دندان شیری پوسیده درد، عفونت، بدغذایی و بدخوابی می‌آورد و اگر زود از دست برود، دندان‌های دائمی ممکن است نامرتب بیایند. خبر خوب این است که پوسیدگی تقریباً به‌طور کامل با چند کار سادهٔ روزانه قابل پیشگیری است.
نشانه‌های دندان درآوردن و چیزهایی که از دندان نیست
چند روز قبل از بیرون زدن دندان ممکن است ببینید: لثهٔ قرمز و متورم، آبریزش زیاد، جویدن هر چیز، مالیدن گوش و گونه، بی‌تابی و یکی دو شب بدخوابی، و دمای کمی بالاتر ولی زیر ۳۸ درجه. اما تب ۳۸ و بالاتر، اسهال، استفراغ، سرفه و آبریزش بینی، بی‌حالی و بی‌خوابی چندهفته‌ای از دندان نیست و علت دیگری دارد. نوزاد زیر ۳ ماه با تب ۳۸ یا بالاتر را فوراً به پزشک یا ۱۱۵ برسانید. همه‌چیز دربارهٔ نشانه‌ها و شب‌های دندان در راهنمای دندان درآوردن نوزاد آمده و برای تب و بیماری‌های این سن راهنمای تب و بیماری‌های شایع را ببینید.
دندان و خواب
دندان درآوردن معمولاً یکی دو شب خواب را بدتر می‌کند، نه چند هفته. قبل از خواب لثه را با حلقهٔ خنک یا انگشت تمیز آرام کنید و همان روال همیشگی خواب را نگه دارید؛ بغل بیشتر اشکالی ندارد، ولی عادت تازه مثل شیر دادن در هر بیداری نسازید، چون بعد از درآمدن دندان می‌ماند. اگر بیدار شدن‌ها بیش از ۲ تا ۳ هفته طول کشید، علتش احتمالاً دندان نیست؛ راهنمای خواب نوزاد و کودک را ببینید.
تسکین امن، و چیزهایی که ممنوع است
- امن: حلقهٔ دندانی سیلیکونی یکپارچه که در یخچال خنک شده، مالیدن آرام لثه با انگشت تمیز، بغل و آرامش بیشتر در همان روال همیشگی.
- ممنوع: ژل یا قطرهٔ بی‌حسی لثه؛ قرص و قطرهٔ «هومیوپاتی دندان»؛ گردنبند و دستبند کهربا یا هر بند دور گردن؛ حلقهٔ یخ‌زده، مایع‌دار یا تکه‌دار؛ مالیدن شکر یا عرقیجات روی لثه. عسل فقط بالای ۱ سال؛ زیر ۱ سال هرگز، حتی روی پستانک.
- اگر درد کودک را بیدار نگه می‌دارد، از پزشک یا مراقب سلامت بپرسید؛ خودتان شربت یا قطره‌ای ندهید.
دندان دیر درآمده یا ترتیب نامعمول
بی‌دندان بودن تا یکسالگی طبیعی است. اگر تا ۱۲ تا ۱۵ ماهگی هیچ دندانی نیامده، در نوبت مراقبت بگویید؛ تا ۱۸ ماهگی بدون هیچ دندان حتماً دندانپزشک ببیند. نوزاد نارس معمولاً با سن اصلاح‌شده‌اش دندان درمی‌آورد. غذای سفت، کلسیم یا قطرهٔ اضافه دندان را زودتر درنمی‌آورد. جدول تعداد دندان در هر سن را در راهنمای دندان دیر درآمده ببینید.
پیش از اولین دندان و سال اول
لثه را از همان ماههای اول روزی یک بار، بهتر بعد از آخرین شیر شب، با پارچهٔ تمیز نم‌دار پاک کنید. از روزی که اولین دندان بیرون زد، روزی دو بار مسواک بزنید: اول با مسواک انگشتی که در نوبت ۶ ماهگی پایگاه سلامت رایگان می‌دهند و بعد با مسواک نرم کودک، با خمیردندان فلورایددار به اندازهٔ یک دانهٔ برنج. خمیر «بدون فلوراید» برای پیشگیری از پوسیدگی فایده‌ای ندارد و این مقدار کم اگر قورت داده شود مشکلی نمی‌سازد. جزئیات در راهنمای مراقبت دهان و دندان نوزاد تا ۱ سالگی.
مسواک زدن از ۱ تا ۴ سالگی
- چه کسی: شما. کودک قبل یا بعد از شما «تمرین» کند، ولی مسواک کامل، دست‌کم نوبت شب، تا حدود ۷ سالگی با شماست.
- چقدر خمیر: به اندازهٔ یک دانهٔ برنج تا ۳ سالگی و یک نخود از ۳ سالگی، روزی دو بار.
- بعدش: خمیر اضافه را تف کند ولی دهانش را آب نکشد. دهان‌شویه نه.
- روش: کودک را روی پایتان بنشانید یا پشت سرش بایستید، حرکت‌های دایره‌ای کوچک روی همهٔ سطح‌ها و خط لثه؛ حدود دو دقیقه ایدئال است، اما یک دقیقهٔ درست بهتر از هیچ است. وقتی دندان‌های عقب به هم چسبیدند، نخ دندان.
- اگر مقاومت می‌کند: انتخاب بدهید ولی دربارهٔ اصل کار نه، آهنگ و نوبت، و تشویق کلامی؛ شیرینی جایزهٔ مسواک نباشد.
برای ۱ تا ۲ سالگی راهنمای مراقبت دندان کودک ۱ تا ۲ ساله و برای ۲ تا ۴ سالگی راهنمای مسواک کودک ۲ تا ۴ ساله را بخوانید.
شیشهٔ شیر، شیر شب، آبمیوه و شیرینی
- شیشه در تخت هرگز: شیر یا شیر خشک تمام شب دور دندان‌های جلوی بالا می‌ماند و «پوسیدگی شیشهٔ شیر» می‌سازد. شیر را قبل از مسواک شب بدهید. شیشه تا ۱۲ تا ۱۸ ماهگی کنار برود و نوشیدنی‌ها با لیوان داده شود؛ راهنمای شیر بعد از یکسالگی.
- شیر شب: شیر شبانه در سال اول طبیعی است؛ از وقتی دندان درآمده، اگر کودک بعد از شیر شب بیدار است، دندان‌ها را پاک کنید. شیر سن به سن در راهنمای شیر مادر و شیر خشک آمده است.
- آبمیوه: زیر ۱ سال نه؛ بعد از آن حداکثر نصف لیوان در روز، همراه غذا و با لیوان. نوشابه، آبمیوهٔ صنعتی و چای شیرین نه.
- شیرینی و خوراکی چسبنده: همراه وعدهٔ اصلی و بعدش آب؛ بین وعده‌ها فقط آب. کشمش را برای زیر ۴ سال ریز کنید؛ خطر خفگی تا ۴ سالگی هست.
- دهان شما: قاشق یا پستانک کودک را در دهان خودتان نگذارید؛ میکروب پوسیدگی منتقل می‌شود.
لکه‌ها و پوسیدگی
لکهٔ سفید گچی و مات نزدیک لثه اولین نشانهٔ پوسیدگی است و در این مرحله با مسواک فلورایددار، کنار گذاشتن شیشه و فلوراید دندانپزشک برمی‌گردد. لکهٔ زرد یا قهوه‌ای، سوراخ یا لبهٔ شکسته یعنی دندانپزشک. لکهٔ تیره یا خاکستری قطرهٔ آهن بی‌ضرر است و دلیلی برای قطع قطره نیست؛ قطره را عقب دهان بچکانید و بعدش دندان‌ها را پاک کنید. بیشتر در راهنمای پوسیدگی دندان شیری و برنامهٔ قطره‌ها در راهنمای قطره‌های نوزاد.
دندانپزشک و وارنیش فلوراید در برنامهٔ کشوری
اولین ویزیت دندانپزشک بعد از درآمدن اولین دندان و تا یکسالگی است و بار بعد در ۲۴ ماهگی؛ در دندان‌پزشکی یا واحد دهان و دندان مرکز بهداشت. این‌ها معاینهٔ کوتاه‌اند و درمانی در کار نیست. در نوبت‌های ۶، ۷، ۱۲، ۲۴ و ۳۰ ماهگی پایگاه سلامت هم دهان و دندان کودک بررسی می‌شود. از ۳ سالگی هر ۶ ماه یک بار در مرکز خدمات جامع سلامت وارنیش فلوراید رایگان روی دندان‌ها زده می‌شود؛ چند دقیقه طول می‌کشد و درد ندارد. پرسش‌های رایج در راهنمای وارنیش فلوراید.
اولین دندان‌پزشکی: چه اتفاقی می‌افتد و چطور آماده‌اش کنم؟
در اولین ویزیت، کودک معمولاً روی پای شما، رو به شما، می‌نشیند و دندانپزشک سرش را روی پای خودش می‌گذارد تا دهان را ببیند. دندان‌ها شمرده و نگاه می‌شوند، لکه‌های اولیه بررسی می‌شود و روش مسواک زدن، مقدار خمیر و عادت‌های غذایی با شما مرور می‌شود. گریهٔ کودک در این ویزیت طبیعی است و کار را سخت نمی‌کند. چند روز قبل، با عروسک «دندان‌پزشک‌بازی» کنید و دهان عروسک را بشمارید؛ از کلمه‌هایی مثل «درد» و «آمپول» استفاده نکنید و ترس‌های خودتان را جلوی کودک نگویید. وقتی کودک بیدار و سیر است بروید، نه سر خواب.
پستانک و مکیدن انگشت
پستانک فقط موقع خواب؛ از حدود ۲ سالگی کم کنید و بهتر است تا ۳ سالگی، حداکثر ۴ سالگی، کنار برود؛ هرگز در عسل یا شکر. مکیدن انگشت تا ۴ سالگی معمولاً به دندان آسیبی نمی‌زند و کاری لازم نیست؛ بعد از ۴ سالگی یا اگر دندانپزشک تغییری دید، آرام و با تشویق، بدون سرزنش و لاک تلخ. راه‌های آرام کنار گذاشتن در راهنمای پستانک و مکیدن انگشت و پستانک در ماههای اول در راهنمای پستانک برای نوزاد.
زمین خوردن و ضربه به دندان
دندان شیری کنده‌شده را هرگز سر جایش نگذارید، چون به جوانهٔ دندان دائمی آسیب می‌زند. یک گاز تمیز را ۱۰ دقیقه روی جای دندان فشار دهید، دندان را نگه دارید و همان روز دندانپزشک ببیند. دندان لق، فرورفته، شکسته یا گم‌شده هم همان روز. دندانی که چند روز بعد تیره شد، در چند روز. کودک با مسواک، مداد یا آب‌نبات چوبی در دهان راه نرود. کمک اولیهٔ کامل در راهنمای ضربه به دندان کودک.
کی به دندانپزشک یا پزشک بروم؟
همان روز: تورم لثه یا صورت، به‌خصوص با تب؛ درد شدید که کودک را بیدار نگه می‌دارد؛ برآمدگی چرکی روی لثه؛ دندان کنده، فرورفته، لق یا گم‌شده بعد از ضربه. فوراً ۱۱۵: بیهوشی، استفراغ چندباره یا بی‌حالی بعد از ضربه به سر و صورت، سرفه یا تنگی نفس بعد از گم شدن دندان، خون‌ریزی که با فشار بند نمی‌آید، و تب ۳۸ یا بالاتر در نوزاد زیر ۳ ماه.
در چند روز یا نوبت بعدی: لکهٔ سفید گچی، زرد یا قهوه‌ای روی دندان؛ لثهٔ قرمز و خون‌ریز یا بوی بد دهان مداوم؛ دندانی که بعد از ضربه تیره شده؛ بیدندانی تا ۱۲ تا ۱۵ ماهگی (و تا ۱۸ ماهگی حتماً)؛ دندان با شکل یا رنگ عجیب؛ مکیدن انگشت یا پستانکی که بعد از ۴ سالگی ادامه دارد یا دندانپزشک اثرش را دیده.
جدول کامل خواب، غذای کمکی، رشد حرکتی، شیر و وزن و قد هم‌سن کودکتان را در راهنمای خواب، راهنمای غذای کمکی، راهنمای رشد حرکتی، راهنمای شیر و راهنمای رشد رایم ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
نوزاد ۳ ماهه دندون درمیاره؟
بهندرت. اولین دندان معمولاً بین ۴ تا ۱۰ ماهگی، بیشتر حدود ۶ تا ۷ ماهگی میآید. آب دهان زیاد و جویدن دست در ۳ ماهگی بهتنهایی نشانهٔ دندان نیست.
دندون درآوردن تب داره؟
فقط ممکن است دما را کمی بالا ببرد، زیر ۳۸ درجه. تب ۳۸ و بالاتر، اسهال یا بی‌حالی از دندان نیست و علتش را از پزشک بپرسید؛ زیر ۳ ماه فوراً.
کودک یک ساله چند دندون باید داشته باشه؟
معمولاً ۶ تا ۸ دندان، ولی ۲ دندان یا حتی بیدندانی در یکسالگی هم طبیعی است. اگر تا ۱۲ تا ۱۵ ماهگی هیچ دندانی نیامده، در نوبت مراقبت بگویید.
کودک ۱۸ ماهه چند دندون داره؟
معمولاً ۱۲ تا ۱۶ دندان. کودک ۱۸ ماههای که هیچ دندانی ندارد، حتماً باید دندانپزشک ببیند.
از کی دندون بچه رو مسواک بزنم؟
از همان اولین دندان، روزی دو بار، با مسواک انگشتی یا مسواک نرم و خمیر فلورایددار به اندازهٔ یک دانهٔ برنج. پیش از آن لثه را با پارچهٔ نم‌دار پاک کنید.
خمیردندون فلوراید برای بچه ضرر نداره؟
نه. به اندازهٔ یک دانهٔ برنج تا ۳ سالگی و یک نخود بعد از آن امن است، حتی اگر کمی قورت بدهد، و همین فلوراید جلوی پوسیدگی را می‌گیرد.
اولین دندونپزشکی بچه کیه؟
بعد از درآمدن اولین دندان و تا یکسالگی، و بار بعد در ۲۴ ماهگی. معاینهٔ کوتاهی است و درمانی در کار نیست.
وارنیش فلوراید از چند سالگی؟
در برنامهٔ کشوری از ۳ سالگی، هر ۶ ماه یک بار، رایگان در مرکز خدمات جامع سلامت. زودتر فقط اگر دندانپزشک لکه یا خطر پوسیدگی ببیند.
