خواب نوزاد و کودک از تولد تا ۴ سالگی: جدول ساعت خواب ماه به ماه، چرت‌ها، بیداری شبانه و خواب ایمن
نکات کلیدی
- خواب شبانهروز با حساب چرت: ۰ تا ۳ ماه ۱۴ تا ۱۷ ساعت، ۴ تا ۱۱ ماه ۱۲ تا ۱۶، ۱ تا ۲ سال ۱۱ تا ۱۴، ۳ تا ۴ سال ۱۰ تا ۱۳. ملاک کافی بودن، سرحالی و وزن‌گیری است؛ کودک کم‌خواب بیش‌فعال می‌شود، نه کسل.
- چرت‌ها: ۲ تا ۳ چرت از ۴ ماهگی، حذف چرت عصر ۶ تا ۹ ماهگی، یک چرت از ۱۲ تا ۱۸ ماهگی، حذف آخرین چرت ۳ تا ۵ سالگی. چرت دیروقت خواب شب را عقب می‌اندازد.
- بیداری شبانه طبیعی است و در پسرفت‌های ۴، ۸ تا ۱۰، ۱۲، ۱۸ ماه و ۲ سال بیشتر می‌شود: ۲ تا ۳ دقیقه صبر، آرام کردن در تخت با نور کم، بدون ساختن عادت تازه. آموزش خواب از ۴ تا ۶ ماهگی با سر زدن با فاصله یا روش صندلی؛ هرگز رها کردن.
- شیر شبانه زیر ۴ ماه لازم، ۴ تا ۶ ماه طبیعی، ۶ تا ۱۲ ماه بیشتر برای آرامش و بدون اجبار به قطع؛ شیشه در تخت هرگز.
- ده قانون خواب امن تا یکسالگی: به پشت، سطح سفت و صاف، تخت خالی، در اتاق شما نه در تخت شما، سر بالا نبردن، گرم نشدن، قنداق تا غلت، پستانک، بدون دود، شیر مادر و واکسن. نفس بیش از ۲۰ ثانیه قطع شد یا کبود شد: فوراً ۱۱۵.
فهرست مطالب
- کودک من چند ساعت باید بخوابد؟ جدول ماه به ماه
- چرت‌ها: از چرت‌های پخش نوزادی تا حذف چرت
- چرا شب بیدار می‌شود و با بیداری شبانه چه کنم؟
- آموزش خواب: از کی و با چه روشی؟
- شیر شبانه تا کی لازم است؟
- ده قانون خواب امن تا یکسالگی
- روال خواب و اتاق خواب
- اتاق و تخت جدا: از کی؟
- مشکلات شایع ۲ تا ۴ سال
- چرا خواب برای کودک این‌قدر مهم است؟
- کی باید به پزشک کودک یا ۱۱۵ زنگ بزنم؟
پاسخ کوتاه: نوزاد ۰ تا ۳ ماهه ۱۴ تا ۱۷ ساعت، کودک ۴ تا ۱۱ ماهه ۱۲ تا ۱۶، ۱ تا ۲ ساله ۱۱ تا ۱۴ و ۳ تا ۴ ساله ۱۰ تا ۱۳ ساعت در شبانهروز می‌خوابد، با حساب چرت‌ها. جدول زیر خواب شب و چرت هر سن را نشان میدهد و هر ردیف به راهنمای کامل همان سن می‌رسد.
کودک من چند ساعت باید بخوابد؟ جدول ماه به ماه
عددها از راهنمای جهانی سلامت و انجمن‌های معتبر خواب کودک است و بازهٔ طبیعی را نشان میدهد، نه یک عدد دقیق؛ بعضی بچه‌های سالم یک ساعت کمتر یا بیشتر میخوابند. ملاک کافی بودن خواب، عدد نیست: کودکی که در بیداری سرحال است، خوب میخورد و روی منحنی رشد وزن میگیرد، کافی خوابیده.
| سن | کل شبانهروز | شب | چرت‌ها | نکتهٔ این سن | راهنمای کامل |
|---|---|---|---|---|---|
| تولد تا ۳ ماه | ۱۴ تا ۱۷ ساعت | تکههای ۲ تا ۴ ساعته، شب و روز | در تمام شبانهروز پخش | هر ۲ تا ۳ ساعت شیر؛ شب و روز را از ۶ تا ۱۲ هفتگی یاد میگیرد | خواب نوزاد ۰ تا ۳ ماهه |
| ۴ تا ۶ ماه | ۱۲ تا ۱۶ ساعت | ۹ تا ۱۱ ساعت با یکی دو بار شیر | ۳ چرت، ۳۰ دقیقه تا ۲ ساعت | پسرفت ۴ ماهگی؛ شروع «خوابآلود اما بیدار» | خواب کودک ۴ تا ۶ ماهه |
| ۷ تا ۹ ماه | ۱۲ تا ۱۶ ساعت | ۱۰ تا ۱۲ ساعت | ۲ چرت؛ چرت عصر حذف می‌شود | پسرفت ۸ تا ۱۰ ماهگی با اضطراب جدایی و ایستادن | خواب کودک ۷ تا ۹ ماهه |
| ۱۰ تا ۱۲ ماه | ۱۲ تا ۱۶ ساعت | ۱۰ تا ۱۲ ساعت | ۲ چرت ۱ تا ۱٫۵ ساعته | ایستادن در تخت؛ کنار گذاشتن شیشهٔ شب | خواب کودک ۱۰ تا ۱۲ ماهه |
| ۱۲ تا ۱۶ ماه | ۱۱ تا ۱۴ ساعت | ۱۰ تا ۱۲ ساعت | گذار از ۲ چرت به ۱ چرت | چرت صبح را کم‌کم تا ظهر عقب ببرید | خواب کودک ۱۲ تا ۱۶ ماهه |
| ۱۷ تا ۲۴ ماه | ۱۱ تا ۱۴ ساعت | ۱۰ تا ۱۲ ساعت | ۱ چرت ۱ تا ۲ ساعته | پسرفت ۱۸ ماهگی و «نه» سر خواب | خواب کودک ۱۷ تا ۲۴ ماهه |
| ۲ تا ۴ سال | ۱۰ تا ۱۴ ساعت | ۱۰ تا ۱۲ ساعت | ۱ چرت که ۳ تا ۵ سالگی حذف می‌شود | بهانه‌های سر خواب، زود بیدار شدن، تخت کودک | خواب کودک ۲ تا ۴ ساله |
نشانه‌های کم‌خوابی را بشناسید: خواب‌آلودگی در ماشین و کالسکه، بدخلقی و غرغر از عصر، چسبیدن بیش از معمول به شما و بیدار شدن‌های بیشتر در شب. کودک کم‌خواب برعکسِ بزرگ‌ترها کسل نمی‌شود؛ بیش‌فعال و لجباز می‌شود و شب بدتر می‌خوابد. دیر خواباندن، خواب را طولانی‌تر نمی‌کند؛ ساعت خواب بیشتر بچه‌ها بین ۷ تا ۸ شب است.
چرت‌ها: از چرت‌های پخش نوزادی تا حذف چرت
در سه ماه اول خواب در تمام شبانهروز پخش است و «چرت» معنی ندارد. حدود ۴ ماهگی ریتم خواب جا می‌افتد و نوزاد ۲ تا ۳ چرت می‌زند. بین ۶ تا ۹ ماهگی چرت عصر حذف می‌شود و ۲ چرت می‌ماند. بین ۱۲ تا ۱۸ ماهگی چرت صبح حذف می‌شود و یک چرت بعدازظهر ۱ تا ۲ ساعته می‌ماند که تا ۱۵٫۳۰ تمام شود. آخرین چرت بین ۳ تا ۵ سالگی، بیشتر در ۳ تا ۴ سالگی، حذف می‌شود و «وقت آرام» با کتاب در تخت جایش را میگیرد. نشانهٔ آمادگی برای حذف چرت در هر مرحله یکی است: کودک چند روز پشت سر هم چرت را رد می‌کند و عصر هم بدخلق نیست. چرتی که دیروقت تمام شود، خواب شب را عقب می‌اندازد، و چرت را به‌جز همین حالت کوتاه نکنید.
چرا شب بیدار می‌شود و با بیداری شبانه چه کنم؟
هر کس در خواب چند بار نیمه‌بیدار می‌شود؛ بزرگ‌ترها بی‌خبر دوباره میخوابند، اما کودکی که عادت کرده با شیر یا بغل بخوابد، در این لحظه همان را میخواهد. علاوه بر این، در چند دوره خواب موقتاً بدتر می‌شود: حدود ۴ ماهگی (تغییر چرخه‌های خواب)، ۸ تا ۱۰ ماهگی (اضطراب جدایی، نشستن و ایستادن، حذف چرت عصر)، ۱۲ ماهگی (راه افتادن)، ۱۸ ماهگی (استقلال و دندان نیش) و ۲ سالگی. هر دوره چند روز تا چند هفته طول میکشد و می‌گذرد، به شرطی که در این مدت عادت تازه‌ای مثل خواباندن در بغل تا خواب کامل یا بردن به تخت خودتان نسازید. دندان یکی دو شب بی‌تابی می‌آورد، اما تب واقعی یا بی‌خوابی چندهفته‌ای از دندان نیست؛ راهنمای دندان درآوردن و خواب را ببینید.
قاعدهٔ شبانه برای همهٔ سن‌ها یکی است: اول ۲ تا ۳ دقیقه صبر کنید؛ غر زدن یعنی دارد تلاش می‌کند دوباره بخوابد. اگر گریهٔ واقعی شد، پوشک و گرما و تب را رد کنید و در همان تخت با نور کم، صدای آرام و دستی روی سینه آرامش کنید؛ بغل فقط برای گریهٔ شدید، و بعد خوابآلود اما بیدار به تخت برگردانید. چراغ روشن، بازی و شیر برای هر بیداری نه. اگر هر شب چند بار تکرار می‌شود، روش «سر زدن با فاصلهٔ بیشتر» از ۴ تا ۶ ماهگی مناسب است و معمولاً در یک هفته جواب میدهد؛ قدم‌به‌قدم آن، روش آرام‌تر صندلی و فرق هر سن در راهنمای بیداری شبانه و آموزش خواب ۴ تا ۱۸ ماه است. برای ۲ تا ۴ سالهای که از تخت بیرون می‌آید یا بهانه میگیرد، راهنمای خواب ۲ تا ۴ سال را بخوانید.
آموزش خواب: از کی و با چه روشی؟
قبل از ۴ ماهگی هیچ روش آموزش خوابی جایی ندارد؛ نوزاد به بغل و شیر شبانه نیاز دارد و لوس نمی‌شود. از ۴ ماهگی می‌توانید او را «خوابآلود اما بیدار» در تخت بگذارید تا آخرین قدم خوابیدن را خودش بردارد؛ همین یک تغییر، بیشتر بیداری‌های شب را کم می‌کند. روش‌های آموزش خواب از ۴ تا ۶ ماهگی مناسب‌اند، وقتی کودک سالم است و پزشک علت پزشکی بی‌خوابی را رد کرده: «سر زدن با فاصلهٔ بیشتر» (برگشتن بعد از ۲، ۴ و ۶ دقیقه با ۱ تا ۲ دقیقه آرامش بدون بغل)، «روش صندلی» (نشستن کنار تخت و هر چند شب دورتر رفتن) و «عقب بردن ساعت خواب» (هر شب ۱۵ دقیقه دیرتر تا سریع بخوابد، بعد جلو آوردن). هیچکدام «رها کردن» نیست؛ کودک را هرگز ساعت‌ها در گریهٔ شدید تنها نگذارید. هر دو والد یک روش را نگه دارند، وسط بیماری و سفر شروع نکنند، و انتظار داشته باشند سه شب اول سخت‌تر و یک تا دو هفته برای جا افتادن لازم باشد.
شیر شبانه تا کی لازم است؟
نوزاد زیر ۴ ماه باید هر ۳ تا ۴ ساعت شیر بخورد، حتی شب؛ در دو هفتهٔ اول اگر ۳ تا ۴ ساعت گذشت و خودش بیدار نشد، بیدارش کنید. بین ۴ تا ۶ ماهگی یکی دو بار شیر شبانه هنوز طبیعی و لازم است. بین ۶ تا ۱۲ ماهگی، بیشتر کودکانی که غذای کمکی می‌خورند و خوب وزن می‌گیرند، از نظر تغذیه به شیر شب نیاز ندارند و شیر شب بیشتر برای آرامش است؛ اجباری برای قطع نیست و کودک شیر مادر می‌تواند تا سال دوم هم شب شیر بخورد. اما اگر هر بیداری با شیر تمام می‌شود، می‌شود شیر شب را در ۲ تا ۳ هفته آرام کم کرد؛ راهش در راهنمای شیر شبانه ۶ تا ۱۲ ماه است. شیشه در تخت و شیر در حالت خوابیده در هر سنی ممنوع است: خطر خفگی، پوسیدگی دندان و عفونت گوش.
ده قانون خواب امن تا یکسالگی
- همیشه به پشت، برای هر چرت و خواب شب، تا یکسالگی. به پهلو ایمن نیست. وقتی خودش به هر دو طرف غلت زد، لازم نیست برگردانید؛ ببینید غلت زدن و خواب.
- سطح سفت و صاف: تشک سفت در تخت یا گهوارهٔ استاندارد با فقط یک ملافهٔ کشی. تشک نرم، مبل، بالش بزرگسال و هر سطح شیب‌دار (گهوارهٔ شیب‌دار، صندلی ماشین، تاب) جای خواب نیست.
- تخت خالی: بدون بالش، لحاف، پتوی آزاد، محافظ دور تخت، پارچه و عروسک. بهجای پتو، کیسهخواب نوزادی یا لباس چندلایه. همراه خواب پارچه‌ای فقط از یکسالگی.
- در اتاق شما، در تخت خودش، دست‌کم ۶ ماه و ترجیحاً تا یکسالگی؛ همین خطر مرگ ناگهانی را تا نصف کم می‌کند. هم‌تختی زیر یک سال ایمن نیست، به‌خصوص روی مبل یا با بزرگسالی که خیلی خسته است، دارو مصرف کرده یا سیگار میکشد.
- سر را بالا نبرید: تشک شیب‌دار و بالش زیر سر برای زیر یک سال، حتی وقتی سرماخورده است، نه.
- گرم نشود: یک لایه بیشتر از خودتان، بدون کلاه در خانه، اتاق حدود ۱۶ تا ۲۰ درجه. راهنمای لباس خواب در شب سرد را ببینید.
- قنداق فقط شل و به پشت، و با اولین نشانهٔ غلت زدن (گاهی ۲ ماهگی) برای همیشه کنار.
- پستانک هنگام خواب اشکالی ندارد و حتی خطر را کم می‌کند؛ اگر افتاد لازم نیست برگردانید.
- بدون دود: سیگار و قلیان در خانه و ماشین، حتی وقتی نوزاد نیست، خطر را زیاد می‌کند.
- شیر مادر و واکسن به‌موقع از نوزاد محافظت می‌کنند؛ دستگاه‌های پایش تنفس و تشک‌های «ضد مرگ ناگهانی» جایگزین این قانون‌ها نیستند.
بعد از جشن یکسالگی، بالش نازک، پتوی سبک و یک عروسک پارچه‌ای کوچک برای خواب اشکالی ندارد؛ تخت نردهدار اما تا حدود ۳ سالگی یا قد ۹۰ سانتیمتر امن‌ترین جاست.
روال خواب و اتاق خواب
از همان هفته‌های اول هر شب همان ترتیب را در ۲۰ تا ۴۵ دقیقه تکرار کنید: شام یا شیر، حمام یا شستن، لباس خواب، مسواک از اولین دندان، یک قصه یا لالایی، نور کم، جملهٔ شب‌به‌خیر، تخت. تکرار همین ترتیب به کودک می‌گوید وقت خواب است. ساعت بیدار شدن، غذا و خواب را هر روز ثابت نگه دارید، آخر هفته هم. روزها خانه روشن و پرسروصدا، شب تاریک و آرام؛ شیر و پوشک شب با نور کم. اتاق خنک، بدون بخاری گازی و پیک‌نیکی، و بدون صفحه: زیر ۲ سال هیچ صفحه‌ای جز تماس تصویری، بعد از آن حداکثر ۱ ساعت در روز و هرگز در ساعت قبل از خواب یا در اتاق خواب. صدای یکنواخت ملایم اگر خانه شلوغ است اشکالی ندارد، کم و دور از تخت. از یکسالگی به کودک انتخاب‌های کوچک بدهید («با خرس بخوابی یا با اردک؟»)، نه انتخاب ساعت خواب.
اتاق و تخت جدا: از کی؟
تا ۶ ماهگی و ترجیحاً تا یکسالگی تخت کودک در اتاق شما باشد، نه در تخت شما. بعد از آن هیچ سن «درستی» برای اتاق جدا نیست؛ بیشتر خانوادهها بین ۱۲ تا ۲۴ ماهگی این کار را می‌کنند و ماندن در اتاق والدین تا ۲ یا ۳ سالگی هم اشکالی ندارد، به شرطی که در تخت خودش باشد. تخت نردهدار تا حدود ۳ سالگی می‌ماند و وقتش با قد ۹۰ سانتیمتر یا بالا رفتن از تخت می‌رسد. کودکی که شب به تخت شما می‌آید، هر بار بیحرف و با همان جمله به تخت خودش برمی‌گردد؛ یک تا دو هفته یکدستی لازم است. جزئیات، ایمنی اتاق و هم‌تختی آگاهانه بعد از یک سال در راهنمای اتاق و تخت جدا.
مشکلات شایع ۲ تا ۴ سال
- بهانه‌های سر خواب و بیرون آمدن از تخت: روال ثابت با آب و دستشویی در خودش، «جعبهٔ شب»، یک «بلیت شب» و برگرداندن بیحرف و تکراری؛ در خواب کودک ۲ تا ۴ ساله.
- زود بیدار شدن و غرغر صبح: معمولاً از خواب دیر و خستگی است، نه خواب زیاد؛ ساعت خواب را جلو بیاورید، پردهٔ ضخیم و چراغ تایمردار.
- کابوس و وحشت شبانه: کابوس نیمهٔ دوم شب است و کودک بیدار می‌شود؛ وحشت شبانه یک‌سوم اول شب است، جیغ می‌زند ولی بیدار نیست و نباید بیدارش کنید؛ خستگی هر دو را بیشتر می‌کند. در کابوس و وحشت شبانه.
- ترس از تاریکی و سایه: در ۲ تا ۳ سالگی طبیعی است؛ چراغخواب کم‌نور و حرف زدن در روز. در ترس‌های کودک ۲ تا ۳ ساله.
- شب‌ادراری: تا ۵ سالگی طبیعی است و درمان نمی‌خواهد؛ پوشک شب بی‌شرم. در شب‌ادراری ۳ تا ۵ ساله.
چرا خواب برای کودک این‌قدر مهم است؟
در خواب، مغز کودک آنچه روز یاد گرفته را مرتب و ثبت می‌کند؛ پژوهش‌ها نشان داده‌اند نوزادانی که بعد از یادگیری یک مهارت تازه چرت می‌زنند، آن را بهتر به یاد می‌آورند، و چرت‌های کوتاه‌تر از نیم ساعت برای این کار کافی نیست. خواب کافی خلق، تمرکز، رشد زبان و حرکت و سیستم ایمنی کودک را بهتر می‌کند و کم‌خوابی مزمن با بیش‌فعالی، لجبازی و اضافه‌وزن در سالهای بعد ربط دارد. اما نگرانی وسواسی بر عدد خواب لازم نیست: بازه‌های جدول بالا گسترده‌اند و همان ملاک سادهٔ سرحالی و وزن‌گیری کافی است.
کی باید به پزشک کودک یا ۱۱۵ زنگ بزنم؟
- فوراً ۱۱۵: نفس کودک بیش از ۲۰ ثانیه قطع شد، یا هر مکث تنفسی با کبودی، رنگ‌پریدگی، شُل شدن یا جواب ندادن همراه بود؛ تب در نوزاد زیر ۳ ماه؛ تنفس سخت و تند.
- خرخر در بیشتر شب‌ها (۳ شب در هفته یا بیشتر)، نفس‌گیری در خواب، تنفس دهانی، عرق کردن و بی‌قراری در خواب یا خواب‌آلودگی روز؛ لوزهٔ بزرگ در ۲ تا ۶ سال شایع است.
- خواب ناگهان عوض شده و با تب، کشیدن گوش، استفراغ یا بد خوردن همراه است.
- همیشه خیلی کمتر یا خیلی بیشتر از دامنهٔ سنش می‌خوابد و روزها بی‌حال است، یا وزن نمی‌گیرد.
- بعد از ۶ هفته روال ثابت هنوز هر شب چند بار با گریهٔ شدید بیدار می‌شود، یا خودتان از کم‌خوابی به جایی رسیده‌اید که عصبانی یا ناامید می‌شوید؛ این را هم به مراقب سلامت بگویید.
مکث‌های کوتاه کمتر از ۱۰ ثانیه با چند نفس تندتر بعد از آن، در نوزاد زیر ۶ ماه طبیعی است («تنفس دوره‌ای»). هیچ شربت و قطرهٔ خواب‌آوری برای کودک بی‌خطر نیست؛ بدون تجویز پزشک هیچ دارویی، حتی «گیاهی» یا «ملاتونین»، ندهید.
پرسش‌های پرتکرار
نوزاد ۳ ماهه چند ساعت باید بخوابد؟
حدود ۱۴ تا ۱۷ ساعت در شبانهروز، اما در تکههای ۲ تا ۴ ساعته، چون هر ۲ تا ۳ ساعت شیر میخواهد. بعضی نوزادهای سالم ۱۱ و بعضی ۱۹ ساعت میخوابند؛ اگر شیر میخورد و وزن میگیرد، نگران ساعت خوابش نباشید.
کودک ۸ ماهه‌ام شب‌ها بیدار می‌شود؛ طبیعی است؟
بله. بین ۸ تا ۱۰ ماهگی اضطراب جدایی، تمرین ایستادن و حذف چرت عصر خواب را به هم می‌ریزد. ۲ تا ۳ دقیقه صبر کنید، بعد با نور کم در تخت خودش آرامش کنید و هر شب همان رفتار را تکرار کنید. چند روز تا چند هفته می‌گذرد.
کی میتوانم بالش و پتو به کودک بدهم؟
بعد از جشن یکسالگی. تا پایان ۱۲ ماهگی تخت باید کاملاً خالی باشد: نه بالش، نه پتو، نه محافظ دور تخت، نه عروسک؛ بهجای پتو کیسهخواب نوزادی، و فقط پستانک اشکالی ندارد.
آموزش خواب از چند ماهگی شروع کنم؟
قبل از ۴ ماهگی هرگز. از ۴ ماهگی کودک را خوابآلود اما بیدار در تخت بگذارید و از ۴ تا ۶ ماهگی، اگر سالم است، روش سر زدن با فاصله (۲، ۴ و ۶ دقیقه) یا روش صندلی را شروع کنید. معمولاً در یک تا دو هفته جواب میدهد و هیچکدام رها کردن کودک نیست.
شیر شبانه را کی قطع کنم؟
اجباری نیست. زیر ۴ ماه لازم است و ۴ تا ۶ ماه طبیعی. بعد از ۶ ماهگی که غذای کمکی شروع شده و وزن میگیرد، شیر شب بیشتر برای آرامش است و می‌شود در ۲ تا ۳ هفته آرام کم کرد. کودک شیر مادر می‌تواند تا سال دوم هم شب شیر بخورد.
کودک ۲ ساله شب نمیخوابد و بهانه میگیرد؛ چه کنم؟
بهانهها را قبل از خواب جواب بدهید (آب، دستشویی، چراغخواب)، یک «بلیت شب» بدهید و هر بار که بیرون آمد بیحرف و بیچراغ به تخت برگردانید با همان جمله. چند شب طول میکشد. ساعت خواب زودتر، نه دیرتر.
نوزاد به پهلو بخوابد اشکال دارد؟
بله، تا یکسالگی فقط به پشت، برای هر چرت و خواب شب؛ خواباندن به پهلو ایمن نیست. اگر خودش یاد گرفت به هر دو طرف غلت بزند، لازم نیست برگردانید، اما شما همیشه او را به پشت بگذارید.
کی اتاق کودک را جدا کنم؟
تا ۶ ماهگی و ترجیحاً تا یکسالگی تخت کودک در اتاق شما باشد، نه در تخت شما. بعد از آن هر وقت خانواده آماده بود؛ بیشتر خانوادهها ۱۲ تا ۲۴ ماهگی. تخت نردهدار تا حدود ۳ سالگی یا قد ۹۰ سانتیمتر امنتر است.
