تب و بیماری‌های شایع نوزاد و کودک تا ۴ سالگی: هر بیماری چند روز طول می‌کشد، در خانه چه کنم، کی به پزشک و کی فوری ۱۱۵

پاسخ کوتاه: بیشتر بیماری‌های کودک زیر ۴ سال ویروسی‌اند و در چند روز تا دو هفته خودشان خوب می‌شوند؛ آنتی‌بیوتیک روی آن‌ها اثری ندارد. کار شما سه چیز است: مایعات و شیر کافی، راحتی کودک، و تماشای نشانه‌های هشدار. تب ۳۸ یا بالاتر در نوزاد زیر ۳ ماه همیشه یعنی همان ساعت پزشک یا اورژانس. فهرست «کی فوری ۱۱۵» در پایین همین صفحه آمده است؛ آن را یک بار با دقت بخوانید تا روزی که لازم شد، فکر کردن نخواهد.

جدول بیماری‌های شایع کودک تا ۴ سالگی

این جدول کمک می‌کند بدانید با چه چیزی روبه‌رو هستید و معمولاً چقدر طول می‌کشد. تشخیص کار پزشک است؛ اگر حال کودک با این توصیف نمی‌خواند، منتظر نمانید.

دو بیماری دیگر هم که بیشتر با «تب بی‌علت» خودشان را نشان می‌دهند: عفونت ادراری در شیرخوار و، اگر دانه‌ای دیدید و نمی‌دانید چیست، راهنمای دانه‌های پوستی همراه تب.

تب: چند درجه، چطور اندازه بگیرم، چه کنم

تب یعنی دمای ۳۸ درجه یا بالاتر. تب خودش بیماری نیست؛ واکنش بدن به عفونت است و به مغز آسیب نمی‌زند. عدد دماسنج به‌تنهایی نمی‌گوید کودک چقدر بیمار است؛ سن کودک و حال عمومی‌اش مهم‌تر است. کودکی که با تب ۳۹ بازی می‌کند معمولاً حالش بهتر از کودکی با تب ۳۸ است که شل و بی‌حال افتاده.

• با دماسنج دیجیتال زیر بغل اندازه بگیرید. دماسنج جیوه‌ای استفاده نکنید؛ اگر بشکند، بخار جیوه سمی است.
• دست روی پیشانی گذاشتن عدد دقیق نمی‌دهد. اگر حس کردید داغ است، با دماسنج مطمئن شوید.
• عدد، ساعت و هر دارویی که داده‌اید را یادداشت کنید؛ برای پزشک بسیار مفید است.

لباس سبک تنش کنید، دمای اتاق را معمولی نگه دارید و مایعات بیشتر بدهید. برای نوزاد زیر ۶ ماه «مایعات» یعنی شیر مادر یا شیر خشک بیشتر، نه آب. شب چند بار به او سر بزنید. داروی تب‌بر فقط وقتی لازم است که کودک ناراحت و بی‌تاب است، نه برای پایین آوردن عدد؛ مقدارش را داروساز یا پزشک برای وزن فعلی کودک می‌گوید. پاشویه با آب سرد، یخ یا الکل نه. همهٔ جزئیات در راهنمای تب نوزاد و کودک بر حسب سن.

سرفه، آبریزش و نفس

بیشتر سرفه‌ها و آبریزش‌ها سرماخوردگی‌اند. کودک زیر ۴ سال سالی چند بار سرما می‌خورد و این طبیعی است. چیزی که مهم است، نفس کشیدن است، نه سرفه.

• سرماخوردگی: قطرهٔ نمکی بینی و پوآر، مایعات و شیر بیشتر، بخور سرد. شربت سرفه و ضداحتقان زیر ۴ سال ممنوع است. راهنمای سرماخوردگی
• خروسک: سرفهٔ سگی و صدای خشن شبانه؛ کودک را آرام و نشسته نگه دارید و کتری و آب جوش کنار او نگذارید. راهنمای خروسک
• برونشیولیت: در نوزاد زیر یک سال، تند نفس کشیدن و خس‌خس بعد از سرماخوردگی؛ شیر کم‌کم و پی‌درپی. راهنمای برونشیولیت
• آنفلوآنزا: تب ناگهانی بالا و بی‌حالی شدید؛ کودک زیر ۵ سال بهتر است در دو روز اول پزشک ببیند. راهنمای آنفلوآنزا
• گلودرد و گوش‌درد: گلودرد ویروسی یا چرکی و عفونت گوش.

تند نفس کشیدن را بشمارید: وقتی کودک آرام است یا خواب، یک دقیقهٔ کامل بالا و پایین رفتن شکم یا سینه‌اش را بشمارید. بیش از ۵۰ بار در ۶ تا ۱۲ ماهگی یا بیش از ۴۰ بار بعد از یک سالگی یعنی همان روز پزشک؛ نوزادی که بیش از ۶۰ بار نفس می‌کشد یا سینه‌اش با هر نفس شدید فرو می‌رود، ۱۱۵.

اسهال، استفراغ و کم‌آبی

خطر اصلی اسهال و استفراغ کم‌آبی است، نه خود بیماری. نوزاد زیر ۶ ماه با اسهال یا استفراغ را همان روز به پزشک ببرید. کودک بزرگ‌تر را با پودر او‌آر‌اس، دقیقاً با همان حجم آبی که روی پاکت نوشته، قلپ‌قلپ و پی‌درپی سیراب نگه دارید و شیر و غذای معمولی را ادامه دهید. داروی ضداسهال و ضداستفراغ را بدون پزشک ندهید.

نشانه‌های کم‌آبی که با دیدنشان باید پزشک ببیند: بی‌تابی و تشنگی، دهان و زبان خشک، گریهٔ بی‌اشک، چشم گودرفته، ملاج (نرمی سر) گودرفته، کمتر از ۴ پوشک خیس در روز یا ۶ تا ۸ ساعت بی‌ادرار، پوستی که وقتی می‌کشید آهسته برمی‌گردد، دست و پای سرد و لکه‌لکه، تنفس تند، و خواب‌آلودگی.

طرز درست کردن و دادن او‌آر‌اس و قاعدهٔ «چقدر بدهم» در راهنمای اسهال، استفراغ و کم‌آبی آمده است. برای یبوست، یبوست نوزاد و کودک و برای بالا آوردن شیر نوزاد، رفلاکس نوزاد.

دانه و لک روی پوست

بیشتر دانه‌هایی که با تب یا بعد از تب می‌آیند ویروسی‌اند. اولین کار، آزمایش لیوان است: یک لیوان شیشه‌ای شفاف را محکم روی لکه‌ها فشار دهید. اگر لکه‌های قرمز یا بنفش زیر فشار محو نمی‌شوند، همین حالا ۱۱۵. کهیر همراه ورم لب و زبان یا خس‌خس هم ۱۱۵ است.

• ۳ تا ۵ روز تب بالا و بعد، با قطع تب، دانه‌های ریز صورتی: رزئولا.
• زخم دهان و دانه یا تاول کف دست و پا: دست، پا و دهان.
• لکه‌های خارش‌دار که تاول و بعد دلمه می‌شوند: آبله‌مرغان.
• چشم قرمز با ترشح: چشم صورتی. قرمزی زیر پوشک: التهاب پوستی و سوختگی پوشک.

جدول کامل همهٔ دانه‌ها و اینکه کدام همان روز پزشک می‌خواهد، در راهنمای دانه‌های پوستی همراه تب.

تشنج با تب

تشنج با تب در ۶ ماه تا ۶ سالگی پیش می‌آید، معمولاً ۲ تا ۳ دقیقه طول می‌کشد و به مغز آسیب نمی‌زند، ولی دیدنش بسیار ترسناک است. اگر پیش آمد:

• به ساعت نگاه کنید و زمان شروع و پایان تشنج را یادداشت کنید.
• کودک را روی سطح صاف و ایمن به پهلو بخوابانید. سرش را با دست یا چیزی نرم نگه دارید. اشیای سخت را از دور و برش دور کنید.
• دور گردنش را آزاد کنید. او را محکم نگیرید و مهار نکنید.
• کنارش بمانید و نفس و رنگش را نگاه کنید.
• وقتی تشنج تمام شد، او را به پهلو نگه دارید، استفراغ یا آب دهانش را پاک کنید، بگذارید بخوابد و نفسش را چک کنید. داروی تب را بعداً بدهید، وقتی بیدار شد و می‌تواند قورت دهد.
• اگر این اولین تشنج کودک است، ۱۱۵ را بگیرید یا همان موقع به اورژانس بیمارستان بروید تا علت مشخص شود.

همین حالا ۱۱۵ بگیرید اگر:

• تشنج بیش از ۵ دقیقه طول کشیده یا هنوز ادامه دارد.
• در ۲۴ ساعت تشنج دوم آمده، یا بین دو تشنج کامل به هوش نیامده است.
• بعد از تشنج نفس نمی‌کشد یا کبود است.
• این اولین تشنج زندگی کودک است.
• فقط یک طرف بدنش می‌پرد، خواب‌آلودگی‌اش طولانی شده، گردنش سفت است، لکه‌هایی دارد که با فشار محو نمی‌شود، ملاجش برجسته است، زیر ۶ ماه است، یا در حین تشنج آسیب دیده است.

کودکی که قبلاً تشنج تب داشته و پزشک در جریان است، این بار هم تشنجش زیر ۵ دقیقه بوده و کامل خوب شده است. همان روز به پزشک خبر بدهید. چیزی در دهانش نگذارید، او را تکان ندهید و در آب سرد نگذارید. داروی تب‌بر جلوی تشنج تب را نمی‌گیرد. جزئیات در راهنمای تشنج در کودک.

مراقبت از کودک بیمار در خانه

• مایعات: شیر مادر یا شیر خشک بیشتر و دفعات بیشتر برای شیرخوار (زیر ۶ ماه آب جای شیر را نمی‌گیرد)؛ آب، سوپ ولرم و ماست برای بزرگ‌ترها. اشتهای کم چند روزه اشکال ندارد؛ نوشیدن مهم است.
• پوشک خیس را بشمارید: کمتر از ۴ پوشک خیس در روز یا ۶ تا ۸ ساعت بی‌ادراری یعنی همان روز پزشک.
• خواب امن: نوزاد زیر ۱ سال حتی وقتی بیمار است به پشت، روی تشک صاف و سفت و بدون بالش، پتو یا عروسک بخوابد. بالا بردن سر با بالش زیر ۱ سال نه.
• دارو فقط برای راحتی: مقدار داروی تب‌بر را داروساز یا پزشک برای وزن فعلی کودک می‌گوید؛ همان را روی جعبه بنویسید. آسپرین هرگز به کودک ندهید. شربت سرفه و ضداحتقان زیر ۴ سال نه. آنتی‌بیوتیک فقط با تجویز پزشک و تا روز آخر.
• عسل فقط بالای ۱ سال: برای سرفهٔ شبانهٔ کودک بالای ۱ سال، نصف تا یک قاشق چای‌خوری عسل کمک می‌کند. زیر ۱ سال عسل هرگز، حتی پخته.
• بخور سرد، نه داغ: کتری جوش و بخور داغ کنار کودک خطر سوختگی دارد.
• دود نه: سیگار و قلیان در خانه و ماشین بیماری‌های تنفسی و گوش را بیشتر و طولانی‌تر می‌کند.
• یادداشت کنید: دما و ساعت، دارو و ساعتش، تعداد پوشک خیس، دفعات استفراغ و اسهال. یک عکس یا فیلم کوتاه از نفس کشیدن یا دانه‌ها برای پزشک مفید است.

مهد و خانه: کی بماند، کی برگردد، خواهر و برادر

کودک تب‌دار در خانه بماند تا ۲۴ ساعت بدون تب و بدون داروی تب‌بر بوده باشد. با اسهال یا استفراغ تا ۴۸ ساعت بعد از آخرین بار، و با آبله‌مرغان تا وقتی همهٔ دانه‌ها دلمه بسته‌اند. سرماخوردگی بدون تب و چشم صورتی معمولاً مانع مهد نیست. سال اول مهد، بیمار شدن پشت سر هم شایع است. جدول کامل خانه ماندن و برگشتن، و اینکه چطور نوزاد کوچک‌تر خانه را محافظت کنید، در راهنمای کودک مهدی و بیماری.

کی همان روز به پزشک کودک بروم؟

این‌ها اورژانس نیستند، ولی منتظر فردا هم نمانید؛ همان روز به پزشک کودک یا درمانگاه بروید.

تب:

• نوزاد ۳ تا ۶ ماهه تب ۳۹ یا بالاتر دارد.
• کودک زیر ۲ سال بیش از ۲۴ ساعت تب دارد، یا کودک بالای ۲ سال بیش از ۷۲ ساعت. هر تبی که ۵ روز یا بیشتر طول کشیده هم باید معاینه شود.
• تند نفس می‌کشد (بیش از ۵۰ بار در دقیقه در ۶ تا ۱۲ ماهگی، بیش از ۴۰ بار بعد از یک سالگی)، رنگ‌پریده یا بی‌حال است، یا لبخند نمی‌زند.
• در روز کمتر از ۴ پوشک خیس می‌کند، دهانش خشک است، یا شیر و مایعات را پس می‌زند.
• لرز شدید دارد، مفصل یا اندامی ورم کرده، روی پا نمی‌ایستد، یا حس می‌کنید «یک چیزی درست نیست».

نفس و سرفه:

• تند نفس می‌کشد، سینه‌اش کمی فرو می‌رود، کمتر از نصف شیر معمولش را می‌خورد، ۱۲ ساعت ادرار نکرده، خروسک دارد و در حالت آرام هم صدای خشن می‌دهد، خس‌خسش به اسپری جواب نمی‌دهد، بعد از روز سوم بدتر شده، یا نوزاد زیر ۳ ماه یا نارس است یا بیماری قلب و ریه دارد.

اسهال و استفراغ:

• نوزاد زیر ۶ ماه است و اسهال یا استفراغ دارد. همان روز، حتی اگر سرحال به نظر می‌رسد.
• هر نشانهٔ کم‌آبی دارد، استفراغش بیش از ۲۴ ساعت یا اسهالش بیش از ۷ روز طول کشیده، در مدفوعش خون یا بلغم است، زیر ۶ ماه است و در ۲۴ ساعت ۶ بار مدفوع آبکی یا ۳ بار استفراغ داشته، در ۳ تا ۶ ماهگی تب ۳۹ یا بالاتر دارد، یا با او‌آر‌اس بهتر نمی‌شود.

دیگر:

• گوش‌درد، ترشح از گوش یا گوش کشیدن همراه تب در کودک زیر ۶ ماه.
• دانه‌های قرمز، داغ و دردناک، یا تب ۵ روزه با چشم و لب سرخ.
• سوزش یا خون در ادرار.
• کودک بیماری زمینه‌ای (قلب، ریه، کلیه، ضعف ایمنی) دارد یا نارس بوده است.

کی فوری ۱۱۵ بگیرم؟ منتظر نوبت نمانید

اگر یکی از این‌ها را دیدید، همین حالا ۱۱۵ را بگیرید یا کودک را مستقیم به اورژانس بیمارستان کودکان ببرید. منتظر نوبت مطب، صبح یا بهتر شدن نمانید.

با تب:

• نوزاد زیر ۳ ماه تب دارد.
• روی پوستش لکه‌های قرمز یا بنفش است که با فشار لیوان شیشه‌ای محو نمی‌شود.
• شُل است، بیدار نمی‌شود یا بیدار نمی‌ماند، یا گریه‌اش ضعیف یا جیغ‌مانند شده است.
• با هر نفس خرخر می‌کند، بیش از ۶۰ بار در دقیقه نفس می‌کشد، سینه‌اش با هر نفس شدید فرو می‌رود، یا لبش کبود یا پوستش خاکستری و لکه‌لکه است.
• ملاج (نرمی سر) برجسته شده، گردنش سفت است، یا تشنج کرده است.

نفس:

• لبش کبود یا خاکستری است، نفسش قطع می‌شود، خرخر می‌کند، سینه‌اش شدید فرو می‌رود، خسته و خواب‌آلود است، نمی‌تواند شیر بخورد یا حرف بزند، در حالت آرام صدای خشن دارد که بدتر می‌شود، آب دهانش می‌ریزد و نمی‌تواند قورت دهد، نوزاد بیش از ۶۰ بار در دقیقه نفس می‌کشد، نوزاد زیر ۳ ماه است و تب ۳۸ یا بالاتر دارد، یا حس می‌کنید در زحمت است.

تشنج:

• تشنج بیش از ۵ دقیقه طول کشیده یا هنوز ادامه دارد.
• در ۲۴ ساعت تشنج دوم آمده، یا بین دو تشنج کامل به هوش نیامده است.
• بعد از تشنج نفس نمی‌کشد یا کبود است.
• این اولین تشنج زندگی کودک است.
• فقط یک طرف بدنش می‌پرد، خواب‌آلودگی‌اش طولانی شده، گردنش سفت است، لکه‌هایی دارد که با فشار محو نمی‌شود، ملاجش برجسته است، زیر ۶ ماه است، یا در حین تشنج آسیب دیده است.

کم‌آبی، استفراغ و شکم:

• بسیار خواب‌آلود یا شُل است یا بیدار نمی‌شود، هیچ مایعی را نگه نمی‌دارد، ۸ تا ۱۲ ساعت ادرار نکرده، ملاجش گود رفته و بی‌حال است، پوستش سرد و رنگ‌پریده و لکه‌لکه است، تند نفس می‌کشد، در مدفوعش خون است و تب بالا یا حال بد دارد، نوزاد زیر ۳ ماه است و تب ۳۸ یا بالاتر دارد، استفراغش سبز یا پشت سر هم است، یا شکمش درد یا ورم شدید دارد.

گرما:

• نشانه‌های گرمازدگی شدید دارد، در ۳۰ دقیقه بهتر نشده، تشنج کرده، جواب نمی‌دهد، نوزاد زیر ۶ ماه است و به گرمازدگی شک دارید، یا کودک در ماشین داغ پیدا شده است.

تا رسیدن اورژانس: تلفن را روی بلندگو بگذارید و هر چه اورژانس می‌گوید انجام دهید. در خانه را باز کنید و اگر کسی هست، او را به استقبال آمبولانس بفرستید. ظرف دارو یا سم و کارت سلامت کودک را آماده کنید تا همراه ببرید. کودک را به پهلو نگه دارید و چیزی به او نخورانید. اگر کودک چیزی خورده که نباید می‌خورد، با ۱۹۰ (اطلاع‌رسانی داروها و سموم) تماس بگیرید و اگر جواب نگرفتید یا حالش بد است، ۱۱۵.

جعبهٔ داروی خانه و آنچه نباید در آن باشد

پیش از اینکه کودک بیمار شود، این‌ها را آماده کنید و در جعبهٔ دربسته، بالا و دور از دسترس کودک نگه دارید:

• دماسنج دیجیتال و باتری یدکی.
• داروی تب‌بر کودکان با سرنگ خودش؛ مقدارش را برای وزن فعلی کودک از داروساز بگیرید و روی جعبه بنویسید. هر بار وزن کودک عوض شد، دوباره بپرسید.
• قطرهٔ نمکی بینی و پوآر.
• پودر او‌آر‌اس (چند پاکت).
• دفترچه برای یادداشت دما و دارو، و فهرست شماره‌ها: ۱۱۵، ۱۹۰، شمارهٔ پزشک کودک و نزدیک‌ترین اورژانس کودکان.

آنچه نباید در جعبه باشد یا به کودک داده شود: دماسنج جیوه‌ای، آسپرین، آنتی‌بیوتیک مانده از دفعهٔ قبل یا مال کس دیگر، شربت سرفه و ضداحتقان برای زیر ۴ سال، و هر داروی بزرگسال.

پیشگیری

• شستن دست‌ها با آب و صابون بعد از بیرون، قبل از غذا و بعد از تعویض پوشک؛ مؤثرترین کار ساده است.
• شیر مادر، اگر می‌خورد، کودک را در برابر عفونت‌ها کمک می‌کند.
• واکسن‌های برنامهٔ کشوری را سر وقت بزنید (راهنمای واکسن نوزاد و کودک: نوبت‌ها، عوارض و تب)؛ دربارهٔ واکسن آنفلوآنزا از پزشک یا پایگاه سلامت بپرسید (واکسن آنفلوآنزای کودک).
• دور نگه داشتن نوزاد زیر ۳ ماه از آدم‌های سرماخورده و جاهای شلوغ در فصل سرما.
• خانه و ماشین بدون دود.

تب خفیف و بی‌قراری یکی دو روز بعد از واکسن شایع است و همان قاعده‌های سنی تب را دارد؛ اگر تب ۴۸ ساعت بعد از واکسن ماند، پزشک ببیند. جزئیات در عوارض و تب بعد از واکسن.