تب نوزاد و کودک زیر ۴ سال بر حسب سن: چند درجه خطرناک است، کی به پزشک و کی ۱۱۵؟

پاسخ کوتاه: تب یعنی دمای ۳۸ درجه یا بالاتر. خطرناک بودن تب به عدد تنها نیست؛ به سن کودک و حال عمومی‌اش است. نوزاد زیر ۳ ماه با هر تب ۳۸ یا بالاتر همان ساعت باید به پزشک یا اورژانس برسد، حتی اگر سرحال به نظر برسد. کودک ۳ تا ۶ ماهه با تب ۳۹ یا بالاتر همان روز معاینه می‌خواهد. کودک بالای ۶ ماه اگر بیدار و حواس‌جمع است، مایعات می‌خورد و آرام می‌شود، در خانه مراقبت می‌شود. تب بالای ۴۰ که مدام برمی‌گردد، تب بیش از ۲۴ ساعت زیر ۲ سال، بیش از ۳ روز بالای ۲ سال و هر تب ۵ روزه معاینه لازم دارد. لکهٔ قرمز یا بنفشی که با فشار لیوان محو نمی‌شود، تشنج، نفس سخت، بی‌حالی و کبودی لب یعنی فوراً به پزشک یا ۱۱۵.

تب چند درجه است و چطور درست اندازه بگیرم؟

تب یعنی ۳۸ درجه یا بالاتر. دقیق‌ترین راه برای نوزاد و کودک زیر ۳ سال دماسنج دیجیتال از راه مقعد است؛ دماسنج پیشانی دیجیتال هم در هر سنی قابل‌اعتماد است. دماسنج گوش فقط از ۶ ماهگی به بعد جواب درست می‌دهد و دماسنج زیر زبان از ۴ سالگی. زیر بغل آسان‌ترین راه است اما کمتر از واقعیت نشان می‌دهد؛ برنامهٔ آموزش سلامت کشور می‌گوید به عدد زیر بغل نیم درجه اضافه کنید. به نوارهای پیشانی و پستانک دماسنج اعتماد نکنید و دماسنج جیوه‌ای را از خانه بیرون بگذارید. اگر کودک تازه حمام کرده، زیر پتو بوده، لباس زیاد تنش است یا از هوای سرد آمده، چند دقیقه صبر کنید و دوباره بگیرید؛ لباس زیاد و اتاق گرم خودش عدد را بالا می‌برد.

جدول: تب بر حسب سن کودک، چند درجه خطرناک است و چه کنم؟

چرا زیر ۳ ماه این‌قدر جدی است؟ دفاع بدن نوزاد هنوز کامل نیست و عفونت جدی می‌تواند فقط با یک تب ساده خودش را نشان بدهد. برای همین پزشک کودک معمولاً نوزاد تب‌دار زیر ۳ ماه را همان روز آزمایش می‌کند. اگر زیر ۳ ماه تب دارد و شب است، اورژانس بیمارستان کودکان، نه صبح فردا.

کی فوراً ۱۱۵ را بگیرم یا به اورژانس بروم؟

• نوزاد زیر ۳ ماه تب دارد.
• روی پوستش لکه‌های قرمز یا بنفش است که وقتی لیوان شیشه‌ای را رویش فشار می‌دهید محو نمی‌شود.
• شُل و بی‌حال است، بیدار نمی‌شود یا بیدار نمی‌ماند، گریه‌اش ضعیف یا جیغ‌مانند شده، یا مدام ناآرام و تسکین‌ناپذیر است.
• با هر نفس خرخر می‌کند یا ناله دارد، تند نفس می‌کشد، سینه‌اش با هر نفس فرو می‌رود، یا لبش کبود و پوستش خاکستری یا لکه‌لکه است.
• گردنش سفت است، نور اذیتش می‌کند، یا ملاج (نرمی سر) نوزاد برجسته شده.
• تشنج کرده است، به‌ویژه اگر اولین بار است یا بیش از ۵ دقیقه طول کشیده.
• نشانهٔ کم‌آبی دارد: کمتر از ۴ پوشک خیس در روز، دهان خشک، گریهٔ بی‌اشک، چشم گودرفته، و مایعات را پس می‌زند.

کی همان روز به پزشک کودک بروم؟

• کودک ۳ تا ۶ ماهه با تب ۳۹ یا بالاتر.
• زیر ۲ سال و تب بیش از ۲۴ ساعت؛ بالای ۲ سال و تب بیش از ۳ روز؛ هر سنی با تب ۵ روز یا بیشتر.
• تب بالای ۴۰ که مدام برمی‌گردد.
• تند نفس می‌کشد: بیش از ۵۰ بار در دقیقه در ۶ تا ۱۲ ماهگی، بیش از ۴۰ بار بعد از یک سالگی.
• رنگ‌پریده است، لبخند نمی‌زند، کم می‌نوشد، لرز شدید دارد، مفصل یا اندامی ورم کرده، روی پا نمی‌ایستد، یا گوش‌درد، گلودرد شدید، استفراغ و اسهال مکرر یا دانهٔ پوستی تازه دارد.
• بیماری زمینه‌ای دارد (قلبی، نقص ایمنی، داروی سرکوب ایمنی) یا تازه در جای خیلی گرم مثل ماشین بسته بوده است.
• حس می‌کنید «یک چیزی درست نیست». این حس والد را پزشکان جدی می‌گیرند.

در خانه چه کنم تا راحت‌تر باشد؟

خود تب دشمن نیست؛ پاسخ طبیعی بدن به عفونت است. هدف شما راحت کردن کودک است، نه «عادی کردن عدد دماسنج».

• مایعات بیشتر: برای نوزاد زیر ۶ ماه یعنی شیر مادر یا شیر خشک بیشتر و دفعات بیشتر، نه آب. بالای ۶ ماه آب و مایعات معمولی هم اضافه کنید.
• لباس سبک و اتاق معمولی: نه زیاد بپوشانیدش، نه لختش کنید. یک لایهٔ نخی کافی است.
• داروی تب‌بر فقط برای راحتی: وقتی کودک ناراحت و بی‌تاب است، نه برای هر عددی. مقدار را داروساز یا پزشک بر اساس وزن فعلی کودک می‌گوید، نه سن؛ همان را روی جعبه بنویسید و با سرنگ خود شربت بدهید، نه قاشق آشپزخانه. یک دارو را انتخاب کنید و دو داروی تب‌بر را با هم یا نوبتی ندهید. برای نوزاد زیر ۳ ماه هیچ داروی تب‌بری بدون نظر پزشک. بیش از ۳ روز بدون معاینه ادامه ندهید. اگر شربت سرماخوردگی هم می‌دهید، از داروساز بپرسید که تب‌بر نداشته باشد تا مقدار دو برابر نشود.
• استراحت و تماشا: بگذارید بخوابد، اما شب چند بار به او سر بزنید و نفس و رنگش را ببینید.

پاشویه خوب است یا نه؟

پاشویه تب را درمان نمی‌کند و توصیهٔ امروز این است که برای پایین آوردن تب لازم نیست. اگر کودک از گرما کلافه است، فقط با آب ولرم نزدیک دمای بدن و فقط برای راحتی خودش؛ به محض اینکه لرزید قطع کنید، چون لرز تب را بالاتر می‌برد. آب سرد، یخ، الکل و نمک هرگز؛ الکل از پوست جذب می‌شود و سمی است. دستمال خیس روی پیشانی هم فقط برای احساس راحتی است، نه درمان.

تب بعد از واکسن

تب خفیف بعد از واکسن‌های نوبت‌های ۲، ۴ و ۶ ماهگی طبیعی است و معمولاً در ۲۴ تا ۴۸ ساعت فروکش می‌کند. همان مراقبت خانگی کافی است. اما قاعدهٔ سن عوض نمی‌شود: اگر نوزاد زیر ۳ ماه بعد از واکسن ۲ ماهگی تب ۳۸ یا بالاتر دارد، باز هم همان ساعت با پزشک تماس بگیرید تا او تصمیم بگیرد؛ خودتان «حتماً از واکسن است» نگویید. تبی که بعد از ۴۸ ساعت ادامه دارد، یا با بی‌حالی و گریهٔ غیرعادی همراه است، معاینه می‌خواهد.

اگر با تب تشنج کرد چه کنم؟

تشنج تب بین ۶ ماه تا ۶ سالگی پیش می‌آید و بیشتر در ۱۲ تا ۱۸ ماهگی؛ ترسناک است اما معمولاً ۲ تا ۳ دقیقه طول می‌کشد و آسیب ماندگار نمی‌گذارد. به ساعت نگاه کنید، کودک را روی سطح صاف به پهلو بخوابانید، دور گردنش را آزاد کنید، چیزی در دهانش نگذارید، مهارش نکنید و کنارش بمانید. اگر اولین تشنج اوست، بیش از ۵ دقیقه طول کشید، بعد از آن نفس نمی‌کشد یا کبود است، یا تشنج دوم در همان روز آمد، فوراً ۱۱۵. داروی تب‌بر تشنج تب را پیشگیری نمی‌کند؛ برای همین هدف، دارو را زودتر یا بیشتر ندهید.

تب در پاییز و زمستان بیشتر همراه سرفه و آبریزش می‌آید؛ اگر کودک آنفلوآنزا دارد یا می‌خواهید امسال از آن پیشگیری کنید، واکسن آنفلوآنزا برای کودک زیر ۳ سال را بخوانید. اگر کودک ۶ ماهه‌تان اولین تب‌هایش را تجربه می‌کند، راهنمای ۶ ماهگی می‌گوید در این سن چه چیزی طبیعی است و کی نگران شوید.