اسهال و استفراغ کودک: او‌آر‌اس را چطور درست کنم و بدهم، نشانه‌های کم‌آبی و کی ۱۱۵

پاسخ کوتاه: بیشتر اسهال و استفراغ‌های کودک از یک ویروس روده است و در چند روز خوب می‌شود. خطر اصلی کم‌آبی است، نه خود اسهال. نوزاد زیر ۶ ماه با اسهال یا استفراغ را همان روز به پزشک یا پایگاه سلامت ببرید و شیرش را بیشتر کنید. کودک بزرگ‌تر را با پودر او‌آر‌اس از داروخانه، قلپ‌قلپ و پی‌درپی، و با ادامهٔ شیر و غذای معمولی مراقبت کنید؛ داروی ضداسهال و ضداستفراغ بدون پزشک ندهید. اگر بسیار خواب‌آلود است، هیچ مایعی را نگه نمی‌دارد، ۸ تا ۱۲ ساعت ادرار نکرده یا استفراغش سبز است، همین حالا ۱۱۵.

اسهال یعنی چه و بالا آوردن شیر نوزاد اسهال و استفراغ است؟

اسهال یعنی کودک در روز ۳ بار یا بیشتر مدفوع آبکی دارد، یا بیشتر از حد معمول خودش. مدفوع شل و زرد نوزادی که فقط شیر مادر می‌خورد، حتی چند بار در روز، اسهال نیست؛ تغییر ناگهانی نسبت به حالت همیشگی کودک مهم است.

بالا آوردن کمی شیر بعد از شیر خوردن، بدون بی‌قراری، در نوزاد طبیعی است و استفراغ بیماری نیست؛ دربارهٔ آن راهنمای رفلاکس نوزاد را ببینید. استفراغ بیماری یعنی کودک پشت سر هم و با زور بالا می‌آورد، معمولاً با بی‌حالی، تب یا اسهال. استفراغ فواره‌ای و پشت سر هم بعد از هر شیر در نوزاد ۲ تا ۸ هفته‌ای همان روز معاینه می‌خواهد.

نشانه‌های کم‌آبی را بشناسید

نشانه‌های کم‌آبی که با دیدنشان باید پزشک ببیند: بی‌تابی و تشنگی، دهان و زبان خشک، گریهٔ بی‌اشک، چشم گودرفته، ملاج (نرمی سر) گودرفته، کمتر از ۴ پوشک خیس در روز یا ۶ تا ۸ ساعت بی‌ادرار، پوستی که وقتی می‌کشید آهسته برمی‌گردد، دست و پای سرد و لکه‌لکه، تنفس تند، و خواب‌آلودگی.

کم‌آبی شدید که اورژانس است: بسیار خواب‌آلود و شُل است، نمی‌تواند بنوشد، رنگ‌پریده یا خاکستری است، پوستش سرد است، یا ۸ تا ۱۲ ساعت ادرار نکرده است.

یک راه ساده: تعداد پوشک‌های خیس را بشمارید. نوزادی که در ۲۴ ساعت کمتر از ۴ پوشک خیس دارد، یا کودکی که ۶ تا ۸ ساعت ادرار نکرده، دارد کم‌آب می‌شود.

او‌آر‌اس را چطور درست کنم و چطور بدهم؟

• اگر نوزاد زیر ۶ ماه است، اسهال یا استفراغ را در خانه درمان نکنید و همان روز به پزشک یا پایگاه سلامت ببرید، چون نوزاد خیلی زود کم‌آب می‌شود. تا رسیدن به پزشک، شیر مادر یا شیر خشک را بیشتر از همیشه بدهید. اگر پزشک او‌آر‌اس داد، آن را کنار شیر بدهید، نه به‌جای آن، و دقیقاً با همان مقدار آبی که روی پاکت نوشته درست کنید؛ محلول غلیظ برای نوزاد خطرناک است.
• پودر او‌آر‌اس را از داروخانه بگیرید. یک ساشه را دقیقاً در حجمی که روی پاکت نوشته (معمولاً یک لیتر یا ۲۰۰ سی‌سی) آب جوشیدهٔ سردشده حل کنید. هرگز در شیر یا آبمیوه حل نکنید. محلول را بعد از ۲۴ ساعت دور بریزید.
• با قلپ‌های کوچک و پی‌درپی بدهید: هر ۱ تا ۲ دقیقه ۵ سی‌سی (یک قاشق چای‌خوری) یا با سرنگ، و به‌تدریج بیشتر. بعد از هر بار مدفوع آبکی: زیر ۲ سال ۵۰ تا ۱۰۰ سی‌سی، ۲ سال به بالا ۱۰۰ تا ۲۰۰ سی‌سی. اگر استفراغ کرد، ۱۰ دقیقه صبر کنید و آهسته از نو شروع کنید.
• شیردهی را ادامه دهید، حتی بیشتر از معمول. شیر خشک را با غلظت معمولی درست کنید. هر وقت کودک خواست، غذای معمولی بدهید: برنج، نان، سیب‌زمینی، موز، ماست، سبزی پخته، گوشت.
• پزشک ممکن است شربتی برای کوتاه شدن دورهٔ اسهال بدهد؛ خودتان شروع نکنید و مقدار و مدت را از او بگیرید.
• برای تب، قواعد سنی و مقدار دارو را از راهنمای تب بر حسب سن دنبال کنید. وقتی کودک کم‌آب است، ایبوپروفن ندهید.
• بعد از هر تعویض پوشک دست‌ها را خوب بشویید.

بعد از هر بار مدفوع آبکی یا استفراغ، دوباره دادن مایع را از سر بگیرید. اگر کودک او‌آر‌اس را نمی‌خورد، با سرنگ بدون سوزن قطره‌قطره کنار لپش بریزید؛ مقدار کم و پی‌درپی بهتر از لیوان پر یک‌باره است.

این‌ها را ندهید و این کارها را نکنید

• داروی ضداسهال (لوپرامید، دیفنوکسیلات) یا ضداستفراغ بدون تجویز پزشک ندهید. آنتی‌بیوتیک خودسرانه ندهید.
• به نوزاد فقط آب ساده ندهید. نوشابه، آبمیوهٔ غلیظ، نوشیدنی ورزشی، چای شیرین، یا «او‌آر‌اس خانگی» با نمک و شکر حدسی هم ندهید.
• شیردهی را قطع نکنید. شیر خشک را رقیق نکنید. کودک را به خاطر اسهال گرسنه نگذارید.
• شربت تریاک و عرقیات گیاهی ندهید. مسمومیت نوزادان با تریاک در ایران مشکل شناخته‌شده‌ای است.

غذا: گرسنه‌اش نگذارید

رژیم «فقط برنج و ماست» یا گرسنه نگه داشتن، اسهال را کوتاه نمی‌کند و کودک را ضعیف‌تر می‌کند. وقتی استفراغ آرام شد و کودک گرسنه بود، همان غذای معمول خانه را کم‌کم بدهید: برنج، نان، سیب‌زمینی، موز، ماست، سبزی پخته، گوشت. فقط نوشابه، آبمیوهٔ صنعتی و شیرینی زیاد را کنار بگذارید. اشتهای کم تا چند روز طبیعی است؛ نوشیدن مهم‌تر از خوردن است. کودک ممکن است در این چند روز کمی وزن کم کند و بعد از خوب شدن جبران می‌کند.

کی همان روز به پزشک بروم؟

• نوزاد زیر ۶ ماه است و اسهال یا استفراغ دارد. همان روز، حتی اگر سرحال به نظر می‌رسد.
• هر نشانهٔ کم‌آبی دارد، استفراغش بیش از ۲۴ ساعت یا اسهالش بیش از ۷ روز طول کشیده، در مدفوعش خون یا بلغم است، زیر ۶ ماه است و در ۲۴ ساعت ۶ بار مدفوع آبکی یا ۳ بار استفراغ داشته، در ۳ تا ۶ ماهگی تب ۳۹ یا بالاتر دارد، یا با او‌آر‌اس بهتر نمی‌شود.

کی همین حالا ۱۱۵ یا اورژانس؟

• بسیار خواب‌آلود یا شُل است یا بیدار نمی‌شود، هیچ مایعی را نگه نمی‌دارد، ۸ تا ۱۲ ساعت ادرار نکرده، ملاجش گود رفته و بی‌حال است، پوستش سرد و رنگ‌پریده و لکه‌لکه است، تند نفس می‌کشد، در مدفوعش خون است و تب بالا یا حال بد دارد، نوزاد زیر ۳ ماه است و تب ۳۸ یا بالاتر دارد، استفراغش سبز یا پشت سر هم است، یا شکمش درد یا ورم شدید دارد.
• بعد از ضربه به سر چند بار استفراغ کرده است.
• ممکن است چیزی خورده باشد (دارو، شوینده، نفت، تریاک یا متادون): ۱۱۵ و ۱۹۰ (مرکز اطلاع‌رسانی سموم) را بگیرید.

کی در خانه بمانم و کی به مهد برگردد؟

کودک بالای ۶ ماه که بیدار و حواس‌جمع است، می‌نوشد، پوشک خیس دارد و اسهالش خفیف است. او‌آر‌اس و غذا بدهید و هر چند ساعت دوباره حالش را نگاه کنید. برای نوزاد زیر ۶ ماه، مراقبت در خانه فقط بعد از اینکه همان روز پزشک او را دیده است. کودک تا ۴۸ ساعت بعد از آخرین اسهال یا استفراغ به مهد نرود؛ ویروس‌های روده‌ای خیلی زود در گروه پخش می‌شوند.

پیشگیری

تا ۶ ماهگی فقط شیر مادر بدهید. واکسن روتاویروس را بزنید (در برنامهٔ کشوری هست). دست‌ها را با صابون بشویید. از آب سالم استفاده کنید. شیشهٔ شیر را کاملاً تمیز نگه دارید. بعد از عوض کردن پوشک و قبل از غذا دست‌ها را با صابون بشویید، و وسایل حمام و حولهٔ کودک بیمار را جدا کنید. اگر بیشتر از چند روز است که مدفوعش سفت شده، راهنمای یبوست را ببینید.

فهرست کامل بیماری‌های شایع کودک و اینکه کی به پزشک و کی فوری به ۱۱۵ زنگ بزنید، در راهنمای تب و بیماری رایم آمده است.