یبوست نوزاد و کودک زیر ۴ سال: چند روز مدفوع نکردن طبیعی است، از غذای کمکی تا پوشک گرفتن چه کنم و کی به پزشک؟
نکات کلیدی
- یبوست یعنی مدفوع سفت و دردناک یا کمتر از ۳ بار در هفته؛ فاصلهٔ چند روزه با مدفوع نرم یبوست نیست. نوزاد شیرمادرخوار بعد از ماه اول میتواند تا یک هفته مدفوع نکند.
- زور زدن و سرخ شدن نوزاد با مدفوع نرم طبیعی است و خودش تمام میشود؛ شیاف، روغن و تحریک مقعد لازم ندارد. در ماه اول کمتر از روزی یک بار دفع یعنی شاید شیر کم می‌خورد.
- با غذای کمکی (بعد از ۶ ماه): پورهٔ آلو، گلابی، هلو، زردآلو و سبزی، آب با فنجان نصف تا یک لیوان، برنج و موز کمتر. شیرخشکخوار: پیمانهها را چک کنید.
- ۱ تا ۴ سال: میوه و سبزی هر روز، شیر کمتر از ۲ لیوان، آب در دسترس، ۵ تا ۱۰ دقیقه نشستن بعد از غذا روی لگن با زیرپایی و تشویق. اگر هنگام پوشک گرفتن نگه می‌دارد، آموزش را چند هفته متوقف کنید؛ لکه در شورت لجبازی نیست.
- هیچ ملین، شیاف، تنقیه و روغنی بدون پزشک کودک. فوراً پزشک: نوزاد ماه اول بدون دفع، استفراغ سبز، شکم بادکرده و سفت، خون یا مدفوع سیاه، تب با درد شکم. بیش از ۲ هفته یا نگه داشتن با درد: پزشک کودک.
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: یبوست یعنی مدفوع سفت و خشک، دفع دردناک، یا کمتر از ۳ بار در هفته؛ فاصلهٔ چند روزه به‌تنهایی یبوست نیست. نوزاد شیرمادرخوار بعد از ماه اول میتواند چند روز و حتی یک هفته مدفوع نکند و زور زدن با صورت سرخ در نوزاد اگر مدفوع نرم است طبیعی است. بیشتر یبوست‌های واقعی سه وقت پیش میآید: شروع غذای کمکی، تغییر شیر خشک یا کم‌آبی، و نگه داشتن مدفوع در دورهٔ پوشک گرفتن. کاری که جواب میدهد: بعد از ۶ ماه پورهٔ آلو، گلابی، هلو و زردآلو و آب با فنجان، بعد از یک سال فیبر و مایعات بیشتر و نشستن ۵ دقیقه بعد از غذا روی لگن با پای تکیه‌داده. هیچ ملین، شیاف، روغن و تحریک مقعد بدون پزشک کودک. خون در مدفوع، استفراغ سبز، شکم بادکرده و سفت، وزن‌نگیری یا نوزاد زیر ۱ ماه که مدفوع نمیکند: همان روز پزشک یا ۱۱۵.
چند روز مدفوع نکردن طبیعی است؟ جدول سن
| سن | طبیعی | یبوست یعنی |
|---|---|---|
| ماه اول | چند بار در روز؛ نوزاد شیرمادرخوار دست‌کم روزی یک بار | کمتر از روزی یک بار در ماه اول میتواند یعنی شیر کافی نمیخورد؛ همان روز به مراقب سلامت یا پزشک بگویید |
| ۱ تا ۶ ماه، شیر مادر | از روزی چند بار تا هر ۳ تا ۷ روز یک بار؛ مدفوع نرم و خمیری | مدفوع سفت و گلوله‌ای یا دفع با درد و گریه، هر چند روز که باشد |
| ۱ تا ۶ ماه، شیر خشک | معمولاً هر روز؛ فاصلهٔ ۱ تا ۲ روز هم طبیعی است | مدفوع سفت و خشک، بیش از ۲ تا ۳ روز بدون دفع همراه بی‌قراری |
| ۶ تا ۱۲ ماه (غذای کمکی) | روزی ۱ تا ۲ بار، سفت‌تر و بودارتر از قبل؛ این طبیعی است | گلوله‌های سفت، زور زدن طولانی با گریه، خط خون روی مدفوع |
| ۱ تا ۴ سال | از روزی ۲ بار تا یک روز در میان | کمتر از ۳ بار در هفته، مدفوع بزرگ و سفت، درد، نگه داشتن، یا لکهٔ مدفوع در شورت بعد از ۱ سال |
قاعدهٔ ساده: به قوام و درد نگاه کنید، نه به تقویم. مدفوع نرم با هر فاصله‌ای یبوست نیست؛ مدفوع سفت با هر تعدادی یبوست است.
نوزادم زور میزند و صورتش سرخ میشود؛ یبوست است؟
معمولاً نه. نوزاد زیر ۶ ماه هنوز یاد نگرفته عضلات شکم را فشار بدهد و همزمان مقعد را شل کند؛ برای همین چند دقیقه زور میزند، سرخ میشود و گریه میکند و بعد مدفوعی کاملاً نرم میآید. این «زور زدن نوزادی» طبیعی است و خودش تا چند هفته تمام میشود؛ به درمان، شیاف، روغن یا تحریک با دماسنج و گوشپاککن نیاز ندارد و این کارها عادت دفع را به هم میزند. اگر زور زدن بیش از ۱۰ دقیقه بینتیجه است، مدفوع سفت است، یا نوزاد بیقرار و بیاشتها شده و بیشتر بالا می‌آورد، به پزشک نشان دهید. تا پایان ۶ ماهگی نوزاد شیرمادرخوار آب یا آب‌میوه لازم ندارد؛ شیر بیشتر بدهید. نوزاد شیرخشکخوار اگر یبوست دارد، اول پیمانهها را چک کنید: پودر اضافه و آب کم یبوست می‌آورد. با نظر مراقب سلامت یا پزشک میتوان بین وعدهها کمی آب جوشیدهٔ سردشده داد. عوض کردن مارک شیر خشک معمولاً کمکی نمیکند و شیر خشک «ضد یبوست» فقط با نظر پزشک.
با شروع غذای کمکی یبوست گرفت؛ چه بدهم؟
سفت‌تر شدن مدفوع در ۶ تا ۱۲ ماهگی طبیعی است، ولی یبوست واقعی معمولاً از برنج، فرنی و موز زیاد، غذای خیلی غلیظ و آب کم میآید. کاری که کمک میکند:
- میوه‌های نرم‌کننده: پورهٔ آلو (آلوی خشک خیسکرده و پخته)، گلابی، هلو، زردآلو و انجیر؛ روزی ۲ تا ۴ قاشق مرباخوری همراه غذا.
- سبزی و حبوبات: پورهٔ کدو حلوایی، نخودفرنگی، لوبیا سبز، اسفناج، و عدس و ماش لهشده در سوپ.
- آب: از شروع غذای کمکی، آب جوشیدهٔ سردشده را با فنجان همراه غذا بدهید؛ در مجموع نصف تا یک لیوان در روز.
- کمتر: برنج و فرنی سفید، موز و سیب رنده‌شدهٔ زیاد، و غذای خیلی سفت و غلیظ.
- حرکت: بازی روی شکم، چرخاندن پاها مثل دوچرخه و ماساژ دایره‌ای شکم در جهت عقربهٔ ساعت.
قطرهٔ آهن برنامهٔ کشوری را قطع نکنید؛ مدفوع را تیره میکند ولی به‌تنهایی یبوست جدی نمی‌دهد. اگر غذاهای حساسیت‌زا را تازه شروع کرده‌اید، راهنمای غذاهای ۶ تا ۱۲ ماهگی را ببینید.
کودک ۱ تا ۴ ساله: فیبر، آب و ساعت دستشویی
- میوه و سبزی هر روز: آلو، گلابی، هلو، کیوی، انجیر، کشمش خیسکرده و خردشده (کشمش کامل تا ۴ سالگی خطر خفگی دارد)، سبزی پخته و سالاد نرم؛ نان سبوس‌دار و جو به جای نان سفید. سبوس و پودر فیبر بدون آب فراوان یبوست را بدتر میکند.
- شیر کمتر از ۲ لیوان در روز: کودکی که از شیر سیر میشود غذای فیبردار نمیخورد. شیر بعد از یک‌سالگی می‌گوید چقدر کافی است.
- آب در دسترس: لیوان آب همیشه جلوی چشمش؛ به جای آب‌میوهٔ صنعتی و نوشابه.
- ساعت دستشویی: ۵ تا ۱۰ دقیقه بعد از هر وعده روی لگن یا توالت با زیرپایی، طوری که پاها تکیه داشته باشد و زانو بالاتر از باسن باشد. بدون فشار و بدون غر؛ چه کرد چه نکرد تشویق.
- دویدن و بازی: حرکت روده را حرکت بدن راه می‌اندازد.
پوشک گرفتن و «نگه داشتن» مدفوع: چرخه‌ای که باید بشکند
شایع‌ترین یبوست بعد از یک سالگی از نگه داشتن است: یک بار دفع دردناک، کودک می‌ترسد، مدفوع را نگه می‌دارد (پاها را صاف میکند، روی پنجه می‌ایستد، پشت پرده قایم میشود، سرخ میشود و می‌گوید «نمی‌خوام»)، مدفوع سفت‌تر میشود و دفعهٔ بعد دردناک‌تر. اگر این الگو همراه با پوشک گرفتن شروع شده، آموزش را چند هفته کنار بگذارید؛ اصرار بر لگن وسط یبوست کار را بدتر میکند. اول باید مدفوع نرم و بی‌درد شود، بعد با ساعت دستشویی و تشویق برگردید. بعضی کودک‌ها اول فقط با پوشک، ایستاده و در گوشه‌ای خلوت مدفوع می‌کنند؛ این را اجازه بدهید و کم‌کم پوشک را روی لگن ببرید. لکهٔ مدفوع در شورت کودک یبوستی تنبلی یا لجبازی نیست؛ نشت از پشت تودهٔ سفت است و تنبیه آن را بدتر میکند. اگر درد و نگه داشتن بیش از ۲ هفته ادامه داشت، پزشک کودک معمولاً نرمکنندهٔ مدفوع را برای چند ماه میدهد تا چرخه بشکند؛ زود قطع نکنید و مقدار را خودتان تغییر ندهید.
چه چیزی کمک نمیکند یا خطرناک است؟
- ملین، شیاف، تنقیه، روغن کرچک، روغن زیتون خوراکی و دم‌کرده‌های گیاهی بدون تجویز پزشک کودک؛ بهویژه زیر ۱ سال.
- تحریک مقعد با صابون، دماسنج، گوشپاککن یا ساقهٔ گیاه؛ زخم میکند و بچه را به تحریک وابسته میکند.
- عسل، شربت و آب‌قند برای زیر ۱ سال؛ آب‌میوهٔ زیاد برای هر سنی.
- قطع شیر خشک یا عوض کردن پیدرپی مارک.
- تنبیه، شرمنده کردن یا نشاندن اجباری طولانی روی لگن.
کی به پزشک کودک بروم؟
همان روز یا فوراً به پزشک یا ۱۱۵: نوزاد تا ۴۸ ساعت اول مدفوع سبز تیره نکرده یا در ماه اول دفع ندارد؛ استفراغ سبز یا مکرر؛ شکم بادکرده و سفت؛ خون بیشتر از یک خط روی مدفوع یا مدفوع سیاه؛ تب همراه درد شکم؛ گریهٔ شدید و بی‌حالی؛ نوزاد زیر ۳ ماه با یبوست واقعی.
در هفتهٔ آینده: یبوست بیش از ۲ هفته با وجود تغییر غذا؛ درد و نگه داشتن مدفوع؛ لکهٔ مدفوع در شورت؛ وزن نمی‌گیرد یا کم‌اشتها شده؛ شقاق (ترک کوچک دردناک کنار مقعد) که خوب نمی‌شود؛ یبوست از بدو تولد؛ یا هر وقت نگرانید. پزشک شکم و مقعد را معاینه میکند و در بیشتر موارد چیزی جز یبوست عادی پیدا نمیکند؛ درمانش زمان می‌برد، ولی کامل خوب میشود.
جدول کامل غذای کمکی و غذای کودک، ماه به ماه، را در راهنمای غذای نوزاد و کودک رایم ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
نوزاد چند روز مدفوع نکند طبیعی است؟
نوزاد شیرمادرخوار بعد از ماه اول میتواند ۳ تا ۷ روز مدفوع نکند و اگر مدفوعش نرم است، یبوست نیست. نوزاد شیرخشکخوار معمولاً هر روز و گاهی با ۱ تا ۲ روز فاصله دفع دارد. در ماه اول کمتر از روزی یک بار دفع ممکن است یعنی شیر کافی نمیخورد؛ همان روز به مراقب سلامت بگویید.
نوزادم زور میزند و سرخ میشود ولی مدفوع نمیکند؛ یبوست است؟
اگر بعد از چند دقیقه مدفوع نرم میآید، نه؛ این زور زدن نوزادی است، چون هنوز بلد نیست همزمان با فشار شکم مقعد را شل کند و خودش تمام میشود. اگر زور زدن بیش از ۱۰ دقیقه بینتیجه است، مدفوع سفت است یا بیقرار و بیاشتها شده، به پزشک نشان دهید.
یبوست نوزاد شیرخشکخوار را چه کنم؟
اول پیمانهها را چک کنید: پودر اضافه و آب کم یبوست میدهد. با نظر مراقب سلامت یا پزشک میتوان بین وعدهها کمی آب جوشیدهٔ سردشده داد. مارک شیر را پیدرپی عوض نکنید و شیر خشک ضد یبوست را فقط با نظر پزشک بگیرید. شیاف و روغن بدون پزشک نه.
کودکم با شروع غذای کمکی یبوست گرفته؛ چه بدهم؟
پورهٔ آلو (آلوی خشک خیسکرده و پخته)، گلابی، هلو، زردآلو و انجیر روزی ۲ تا ۴ قاشق مرباخوری، پورهٔ کدو حلوایی و سبزی، عدس لهشده در سوپ، و آب جوشیدهٔ سردشده با فنجان نصف تا یک لیوان در روز. برنج، فرنی سفید و موز را کمتر کنید و غذا را خیلی غلیظ نکنید.
آلو برای یبوست بچه خوب است؟ از چند ماهگی؟
بله، از شروع غذای کمکی (پایان ۶ ماهگی) به شکل پوره. آلوی خشک را خیس کنید و بپزید، هسته را جدا کنید و له کنید؛ روزی ۲ تا ۴ قاشق مرباخوری همراه غذا. گلابی و هلو هم همین اثر را دارند. زیر ۶ ماه هیچ غذا و آب‌میوه‌ای بدون پزشک.
بچه‌ام موقع پوشک گرفتن مدفوعش را نگه می‌دارد؛ چه کنم؟
آموزش را چند هفته متوقف کنید و اصرار نکنید. اول با میوه، آب و در صورت نیاز نرمکنندهٔ تجویزی پزشک مدفوع را نرم و بی‌درد کنید، بعد با ۵ دقیقه نشستن بعد از غذا روی لگن با زیرپایی و تشویق برگردید. اگر فقط با پوشک و ایستاده مدفوع میکند، فعلاً اجازه بدهید. لکهٔ مدفوع در شورت نشت است، نه لجبازی؛ تنبیه نکنید.
شیاف یا ملین به کودک بدهم؟
بدون پزشک کودک نه؛ بهویژه زیر ۱ سال. تحریک مقعد با صابون، دماسنج یا گوشپاککن هم زخم میکند و کودک را به تحریک وابسته میکند. اگر پزشک نرمکنندهٔ مدفوع داد، معمولاً برای چند ماه است؛ زود قطع نکنید و مقدار را خودتان تغییر ندهید.
یبوست کودک کی خطرناک است؟
فوراً پزشک یا ۱۱۵: نوزاد ماه اول دفع ندارد یا تا ۴۸ ساعت اول مدفوع سبز تیره نکرده، استفراغ سبز یا مکرر، شکم بادکرده و سفت، خون بیش از یک خط یا مدفوع سیاه، تب با درد شکم، بی‌حالی. در هفتهٔ آینده پزشک: بیش از ۲ هفته، نگه داشتن با درد، لکه در شورت، وزن‌نگیری، یبوست از بدو تولد.
