واکسن کودک در ایران از تولد تا ۶ سالگی: هر نوبت چه واکسن‌هایی دارد، کجا و رایگان، تب و عوارض بعد از واکسن، نوبت عقب‌افتاده و کی به پزشک یا ۱۱۵
نکات کلیدی
- ۷ نوبت رایگان در پایگاه سلامت: بدو تولد، ۲، ۴ و ۶ ماهگی، یکسالگی، ۱۸ ماهگی و ۶ سالگی.
- هر نوبت ۱ تا ۳ آمپول و تا ۲ قطره دارد؛ شیر دادن و بغل کردن حین تزریق درد را کم می‌کند.
- درد و تب خفیف ۱ تا ۲ روز طبیعی است؛ تب سرخک ۷ تا ۱۲ روز بعد؛ زیر ۳ ماه هر تب ۳۸ یعنی همان ساعت پزشک.
- تببر پیشگیرانه ندهید؛ سرماخوردگی خفیف مانع نیست؛ نوبت عقب‌افتاده از همان‌جا ادامه مییابد.
- نفس سخت، ورم صورت، تشنج یا بی‌حالی شدید بعد از واکسن یعنی فوراً ۱۱۵.
فهرست مطالب
- جدول واکسن کودک در ایران: هر نوبت چه واکسن‌هایی دارد؟
- چرا واکسن؟ و آیا واقعاً لازم است؟
- بدو تولد: سه واکسن در زایشگاه
- ۲، ۴ و ۶ ماهگی: سه نوبت پشت سر هم
- یکسالگی و ۱۸ ماهگی: سرخک و یادآورها
- واکسن‌هایی که در برنامهٔ کشوری نیستند
- روز واکسن چه کنم تا راحت‌تر بگذرد؟
- بعد از واکسن چه چیزی طبیعی است؟
- تب بعد از واکسن: کی پزشک و کی ۱۱۵؟
- نوبت عقب افتاد، بچه سرماخورده، نارس است یا کارت گم شده
- ترس‌های رایج دربارهٔ واکسن
- کارت واکسن و یادآور نوبت‌ها
پاسخ کوتاه: کودکان در ایران طبق برنامهٔ ایمن‌سازی کشوری تا ۶ سالگی در ۷ نوبت واکسن می‌زنند: بدو تولد، ۲، ۴ و ۶ ماهگی، یکسالگی، ۱۸ ماهگی و ۶ سالگی. همهٔ این واکسن‌ها رایگان و در پایگاه سلامت یا مرکز بهداشت محل زندگی‌تان زده می‌شوند. بعد از واکسن، درد جای تزریق و تب خفیف یک تا دو روز طبیعی است؛ ولی در نوزاد زیر ۳ ماه هر تب ۳۸ درجه یا بالاتر، حتی بعد از واکسن، یعنی همان ساعت تماس با پزشک. اگر نوبتی عقب افتاده، همین هفته بروید؛ واکسیناسیون از همان نوبت ادامه مییابد و تکرار لازم نیست. برای دیدن تاریخ دقیق هر نوبت بر اساس تاریخ تولد کودکتان، جدول و محاسبهٔ تاریخ واکسن را باز کنید.
جدول واکسن کودک در ایران: هر نوبت چه واکسن‌هایی دارد؟
| نوبت | واکسن‌ها | آمپول و قطره | عارضهٔ معمول | راهنمای کامل |
|---|---|---|---|---|
| بدو تولد (زایشگاه) | ب‌ث‌ژ (سل)، هپاتیت ب نوبت اول، فلج اطفال خوراکی نوبت صفر | ۲ تزریق، ۱ قطره | زخم کوچک چرکی جای ب‌ث‌ژ از هفتهٔ ۲ تا ۴ | سل، هپاتیت ب، فلج اطفال |
| ۲ ماهگی | پنج‌گانه، پنوموکوک، فلج اطفال خوراکی، روتاویروس (همه نوبت اول) | ۲ آمپول، ۲ قطره | درد و بی‌قراری ۱ تا ۲ روز؛ تب زیر ۳ ماه یعنی پزشک | واکسن ۲ ماهگی |
| ۴ ماهگی | پنج‌گانه، فلج اطفال تزریقی، پنوموکوک، فلج اطفال خوراکی، روتاویروس | ۳ آمپول، ۲ قطره | تب خفیف ۱ تا ۲ روز | واکسن ۴ ماهگی |
| ۶ ماهگی | پنج‌گانه، فلج اطفال تزریقی، فلج اطفال خوراکی، روتاویروس (نوبت آخر) | ۲ آمپول، ۲ قطره | تب خفیف ۱ تا ۲ روز | واکسن ۶ ماهگی |
| ۱۲ ماهگی | سرخک، سرخجه و اوریون (نوبت اول)، پنوموکوک (یادآور) | ۲ آمپول | تب و دانهٔ ریز غیرمسری ۷ تا ۱۲ روز بعد | واکسن یکسالگی |
| ۱۸ ماهگی | سه‌گانه (یادآور)، سرخک، سرخجه و اوریون (نوبت دوم)، فلج اطفال خوراکی (یادآور) | ۲ آمپول، ۱ قطره | درد و ورم، گاهی لنگیدن ۱ تا ۲ روز | واکسن ۱۸ ماهگی |
| ۶ سالگی | سه‌گانه (یادآور)، فلج اطفال خوراکی (یادآور) | ۱ آمپول، ۱ قطره | درد جای تزریق | نوبت پیش از مدرسه |
پنج‌گانه در یک تزریق از دیفتری، کزاز، سیاه‌سرفه، هپاتیت ب و نوعی باکتری که عفونت مغز و ذات‌الریه می‌دهد محافظت می‌کند. سه‌گانه همان دیفتری، کزاز و سیاه‌سرفه است. پنوموکوک (در برابر ذات‌الریه و عفونت گوش و خون) و روتاویروس (در برابر اسهال شدید) از ۱۴۰۳ به برنامهٔ کشوری اضافه شده‌اند؛ اگر پایگاه سلامت شما هنوز این دو را ندارد، بپرسید کی می‌رسد و بقیهٔ واکسن‌ها را عقب نیندازید. بین ۶ تا ۱۲ ماهگی و بین ۱۸ ماهگی تا ۶ سالگی واکسنی در برنامهٔ کشوری نیست.
چرا واکسن؟ و آیا واقعاً لازم است؟
واکسن به بدن کودک یاد می‌دهد پیش از روبه‌رو شدن با یک بیماری خطرناک، با آن بجنگد؛ بدون اینکه کودک آن بیماری را بگیرد. سیاه‌سرفه نفس نوزاد را بند می‌آورد، سرخک می‌تواند ذات‌الریه و عفونت مغز بیاورد، کزاز درمان قطعی ندارد و فلج اطفال هنوز در دو کشور همسایه وجود دارد. این بیماری‌ها امروز کم شده‌اند چون بیشتر بچه‌ها واکسن زده‌اند. شیر مادر بهترین غذاست ولی جای واکسن را نمی‌گیرد؛ این دو کنار هم بهترین محافظت را می‌دهند. واکسن کودک شما از نوزادانی هم که هنوز به سن واکسن نرسیده‌اند محافظت می‌کند.
بدو تولد: سه واکسن در زایشگاه
پیش از ترخیص از زایشگاه، نوزاد واکسن سل (ب‌ث‌ژ) را در پوست بالای بازو، نوبت اول هپاتیت ب را به‌صورت تزریق و دو قطرهٔ فلج اطفال را می‌گیرد. جای ب‌ث‌ژ از هفتهٔ دوم تا چهارم زخم کوچک چرکی میشود که طبیعی است و نباید رویش پماد یا چسب زد. کارت واکسنی که زایشگاه می‌دهد را نگه دارید و در اولین مراجعه به پایگاه سلامت ببرید. اگر به هر دلیل این واکسن‌ها در زایشگاه زده نشده، در اولین فرصت در پایگاه سلامت بزنید. جزئیات در واکسن سل، هپاتیت ب و فلج اطفال آمده است.
۲، ۴ و ۶ ماهگی: سه نوبت پشت سر هم
در این سه نوبت، سری اصلی واکسنهای شیرخوار کامل میشود. هر نوبت ۲ تا ۳ آمپول و ۲ قطره دارد. آمپول‌ها در شیرخواران معمولاً در عضلهٔ ران زده می‌شوند. این نوبت‌ها هم‌زمان نوبت‌های مراقبت کودک سالم‌اند: وزن، قد و دور سر اندازه گرفته میشود و در ۶ ماهگی پزشک کودک را معاینه می‌کند.
- ۲ ماهگی: دو آمپول و دو قطره. چون نوزاد هنوز زیر ۳ ماه است، هر تب ۳۸ یا بالاتر بعد از این نوبت هم باید همان روز معاینه شود.
- ۴ ماهگی: سه آمپول (یکی بیشتر، فلج اطفال تزریقی) و دو قطره. پرسش رایج «تب تا چند روز؟» جوابش یک تا دو روز است.
- ۶ ماهگی: دو آمپول و دو قطره، آخرین نوبت روتاویروس. پنوموکوک در این نوبت نیست.
یکسالگی و ۱۸ ماهگی: سرخک و یادآورها
در یکسالگی نوبت اول سرخک، سرخجه و اوریون و یادآور پنوموکوک زده میشود. نوبت اول این واکسن در برنامهٔ کشوری ۱۲ ماهگی است؛ نوبت اضافهٔ سرخک در ۶ ماهگی فقط در بعضی استان‌هاست و جای آن را نمی‌گیرد. عارضهٔ خاصش دیر میآید: ۷ تا ۱۲ روز بعد ممکن است چند روز تب و دانه‌های ریز غیرمسری پیدا شود. در ۱۸ ماهگی، یعنی یک سال و نیمگی، یادآور سه‌گانه، نوبت دوم سرخک و قطرهٔ فلج اطفال زده میشود. کودکی که راه می‌رود ممکن است یکی دو روز بعد از آمپول ران کمی بلنگد. بعد از آن، نوبت بعدی ۶ سالگی و پیش از مدرسه است.
واکسن‌هایی که در برنامهٔ کشوری نیستند
واکسن آنفلوآنزا جزو برنامهٔ کشوری نیست ولی از ۶ ماهگی مجاز است و در پاییز و زمستان ارزش دارد؛ بار اول دو نوبت با دست‌کم ۴ هفته فاصله لازم است. اینکه امسال برای کودکان کجا پیدا میشود، در واکسن آنفلوآنزا برای کودک زیر ۳ سال آمده است. برای واکسنهای دیگر خارج از برنامه، با پزشک کودک مشورت کنید. اگر حیوانی کودک را گاز گرفت یا خراشید، همان روز به مرکز پیشگیری و درمان هاری بروید و کارت واکسن را ببرید تا دربارهٔ کزاز هم بپرسند.
روز واکسن چه کنم تا راحت‌تر بگذرد؟
- کارت واکسن و دفترچهٔ مراقبت را همراه ببرید. اگر پرونده در سامانهٔ سیب ثبت شده، کد ملی کودک هم کافی است، ولی کارت را هم داشته باشید.
- لباس راحت و باز بپوشانید که جای تزریق زود در دسترس باشد و بعد هم روی آن فشار نیاورد.
- تببر پیشگیرانه پیش از واکسن ندهید. دادن داروی تب «برای اینکه تب نکند» لازم نیست و ممکن است جواب بدن به واکسن را کمی کم کند.
- هنگام تزریق بغلش کنید و اگر شیر می‌خورد، شیر بدهید. شیر دادن حین و بلافاصله بعد از تزریق، درد و گریه را کم می‌کند. آرام بودن شما هم به نوزاد آرامش می‌دهد.
- کمی در پایگاه سلامت بمانید. واکنش حساسیتی شدید بسیار نادر است و اگر پیش بیاید، معمولاً در همان دقیقه‌های اول است و کارکنان آماده‌اند.
قبل و بعد از قطره‌ها هم شیر دادن مانعی ندارد. اگر نوزاد بلافاصله قطره را بیرون ریخت یا بالا آورد، همان‌جا به کارشناس واکسن بگویید. کودک بزرگ‌تر را روی پای خودتان بنشانید، دروغ نگویید که درد ندارد و با اسباب‌بازی یا آواز حواسش را پرت کنید.
بعد از واکسن چه چیزی طبیعی است؟
بیشتر عوارض خفیف و کوتاه‌اند: درد، قرمزی و ورم کوچک جای تزریق، بی‌قراری، خواب بیشتر یا کمتر، کم‌اشتهایی و تب خفیف که چند ساعت بعد شروع میشود و یک تا دو روز می‌ماند. یک سفتی کوچک جای تزریق ممکن است چند هفته بماند. تب واکسن سرخک دیرتر، ۷ تا ۱۲ روز بعد، میآید. جدول عوارض هر واکسن و جزئیات مراقبت در عوارض و تب بعد از واکسن آمده است.
- بیشتر بغلش کنید و بیشتر شیر بدهید؛ نوزاد بی‌قرار با شیر و بغل آرام‌تر میشود.
- لباسش سبک باشد و اتاق خیلی گرم نباشد؛ زیاد پوشاندن تب را بالاتر می‌برد.
- اگر جای تزریق قرمز و دردناک است، یک پارچهٔ تمیز خنک و نم‌دار چند دقیقه رویش بگذارید. یخ مستقیم نگذارید و محل را محکم مالش ندهید.
- یک سفتی کوچک زیر پوست جای تزریق ممکن است چند هفته بماند و آرام‌آرام کوچک شود؛ این طبیعی است.
- داروی تب فقط وقتی کودک اذیت است و فقط با نظر پزشک یا داروخانه برای همان سن و وزن. آسپرین را هرگز به کودک ندهید.
تب بعد از واکسن: کی پزشک و کی ۱۱۵؟
- زیر ۳ ماه: هر تب ۳۸ درجه یا بالاتر، حتی بعد از واکسن، یعنی همان ساعت تماس با پزشک و همان روز معاینه. خودتان تببر ندهید.
- ۳ تا ۶ ماه: تب خفیف یک تا دو روز طبیعی است؛ تب ۳۹ یا بالاتر را همان روز به پزشک نشان دهید.
- بالای ۶ ماه: اگر بیدار است و می‌نوشد، مراقبت در خانه. تب بیش از ۴۸ ساعت یا ۴۰ درجه، بی‌حالی یا نخوردن یعنی پزشک.
- در هر سن، همان روز پزشک: گریهٔ بی‌وقفه بیش از ۳ ساعت، قرمزی و ورمی که بعد از ۲ روز بزرگ‌تر و داغ میشود، ورمی که تمام ران یا بازو را گرفته، لنگیدن بیش از ۳ روز.
فوراً ۱۱۵ را بگیرید اگر: نفس کشیدنش سخت یا صدادار شده، لب و صورتش ورم کرده یا کهیر همه‌جای بدنش زده، تشنج کرده، بی‌حال است و به‌سختی بیدار میشود، رنگش کبود یا خیلی رنگ‌پریده است، یا لکه‌هایی روی پوست دارد که با فشار لیوان شیشه‌ای روی آن‌ها محو نمی‌شوند.
بعد از قطرهٔ روتاویروس، اگر نوزاد در هفتهٔ اول دوره‌به‌دوره گریهٔ شدید با جمع کردن پاها، استفراغ پشت سر هم یا خون در مدفوع دارد، همان موقع به اورژانس بروید. این عارضه بسیار نادر است. برای اندازه گرفتن درست تب، راهنمای تب نوزاد و کودک بر حسب سن را ببینید.
نوبت عقب افتاد، بچه سرماخورده، نارس است یا کارت گم شده
- نوبت عقب‌افتاده: همین هفته بروید؛ واکسیناسیون از همان نوبت ادامه مییابد و تکرار لازم نیست.
- سرماخوردگی: سرماخوردگی خفیف بدون تب، اسهال سبک، آنتی‌بیوتیک و دندان درآوردن مانع واکسن نیستند. فقط تب یا بدحالی واقعی واکسن را چند روز عقب می‌اندازد.
- نوزاد نارس: با سن تقویمی، یعنی از روز تولد، واکسن می‌زند. استثناها، مثل زمان واکسن سل در نوزاد خیلی کم‌وزن یا بستری، را پزشک تعیین می‌کند.
- کارت گم‌شده: با شناسنامه و کد ملی به پایگاه سلامتی که پرونده دارد بروید؛ سوابق در سامانهٔ سیب ثبت است.
- پیش از تزریق بگویید: واکنش شدید بعد از نوبت قبلی، ضعف دستگاه ایمنی یا داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی.
جزئیات در نوبت عقب‌افتاده، سرماخوردگی، نارس و کارت واکسن.
ترس‌های رایج دربارهٔ واکسن
واکسن اوتیسم نمی‌آورد؛ پژوهشهای بزرگ روی میلیونها کودک ارتباطی پیدا نکردهاند و نشانههای اوتیسم فقط همسن واکسن یکسالگی دیده می‌شوند. چند واکسن در یک روز برای دستگاه ایمنی نوزاد کار کوچکی است. مقدار مواد نگهدارنده و آلومینیوم واکسن بسیار کم است. عقب انداختن واکسن کودک را در ماه‌های پرخطر بی‌دفاع می‌گذارد. هر کدام از این‌ها با توضیح ساده در آیا واکسن اوتیسم می‌آورد؟ ترس‌های رایج و جواب هر کدام آمده است.
کارت واکسن و یادآور نوبت‌ها
کارت واکسن را با شناسنامهٔ کودک نگه دارید و از آن عکس بگیرید؛ برای هر نوبت، مهدکودک، ثبت‌نام مدرسه و سفر لازم میشود. هر نوبت در پرونده‌اش در سامانهٔ سیب هم ثبت میشود. در اپ رایم می‌توانید هر واکسن زده‌شده را تیک بزنید و پیش از هر نوبت یادآور رایگان بگیرید تا هیچ نوبتی جا نماند.
پرسش‌های پرتکرار
نوزاد در چه سنی واکسن دارد؟
طبق برنامهٔ کشوری در بدو تولد، ۲، ۴ و ۶ ماهگی، ۱۲ ماهگی، ۱۸ ماهگی و ۶ سالگی؛ همه رایگان در پایگاه سلامت یا مرکز بهداشت.
نوزاد یک ماهه واکسن دارد؟
نه. بعد از واکسنهای بدو تولد، نوبت بعدی ۲ ماهگی است. در یک ماهگی فقط نوبت مراقبت کودک سالم (وزن، قد و شیر خوردن) در پایگاه سلامت هست.
واکسن کودک رایگان است؟
بله. همهٔ واکسنهای برنامهٔ کشوری در پایگاه سلامت و مرکز بهداشت رایگان است. واکسن آنفلوآنزا جزو برنامه نیست و برای بیشتر گروهها پولی است.
تب بعد از واکسن تا چند روز طبیعی است؟
یک تا دو روز. تب واکسن سرخک ۷ تا ۱۲ روز بعد میآید. زیر ۳ ماه هر تب ۳۸ یا بالاتر، حتی بعد از واکسن، یعنی همان ساعت پزشک.
با سرماخوردگی میشود واکسن زد؟
بله، سرماخوردگی خفیف بدون تب مانع نیست. اگر کودک تب دارد یا بدحال است، چند روز عقب بیندازید و همان هفته بروید.
اگر نوبت واکسن عقب بیفتد چه میشود؟
همین هفته بروید. واکسیناسیون از همان نوبت ادامه مییابد و تکرار لازم نیست؛ فقط کودک در این فاصله کمتر محافظت شده است.
قبل از واکسن تببر بدهم؟
نه. تببر پیشگیرانه لازم نیست و ممکن است جواب بدن به واکسن را کم کند. داروی تب فقط با نظر پزشک یا داروخانه و آسپرین هرگز.
واکسن باعث اوتیسم میشود؟
نه. پژوهشهای بزرگ روی میلیونها کودک هیچ ارتباطی پیدا نکردهاند. نشانههای اوتیسم فقط همسن واکسن یکسالگی دیده میشود.
