پیشگیری و واکسیناسیون برای بیماری فلج اطفال
نکات کلیدی
- نوزاد در زایشگاه، همراه ب‌ث‌ژ و هپاتیت ب، دو قطرهٔ خوراکی فلج اطفال می‌خورد (نوبت صفر)؛ نوبت‌های بعدی ۲، ۴ و ۶ ماهگی با قطره و در ۴ و ۶ ماهگی آمپول هم، یادآور ۱۸ ماهگی و ۶ سالگی؛ همه رایگان و با کارت واکسن.
- فلج اطفال درمان ندارد: از هر ۲۰۰ عفونت یکی فلج دائمی می‌شود. واکسن آن را بیش از ۹۹ درصد کم کرده ولی ویروس هنوز در دو کشور همسایه می‌چرخد؛ هر نوزاد واکسن‌نخورده راه برگشتش است.
- قطره ویروس ضعیف‌شده است و در روده ایمنی می‌سازد و جلوی پخش را می‌گیرد؛ آمپول ویروس کشته‌شده است و پادتن قوی می‌سازد. برنامهٔ ایران هر دو را دارد و با سه نوبت محافظت تقریباً کامل است.
- روز واکسن: شیر دادن مانع نیست و درد آمپول را کم میکند؛ سرماخوردگی خفیف دلیل تأخیر نیست؛ اگر فوراً بالا آورد به کارشناس بگویید؛ نوبت عقب‌افتاده جبران می‌شود، نه از اول؛ در واکسیناسیون تکمیلی قطرهٔ اضافه بی‌خطر است.
- قطره تقریباً بی‌عارضه است؛ آمپول درد محل و تب خفیف. اگر در خانواده نقص ایمنی هست، قبل از قطره بگویید تا آمپول جایگزین شود. تب ۳۸ زیر ۳ ماه، شُل شدن ناگهانی دست یا پا یا نشانهٔ حساسیت شدید: فوراً پزشک یا ۱۱۵.
فهرست مطالب
نوزاد شما در زایشگاه، همراه ب‌ث‌ژ و هپاتیت ب، دو قطرهٔ خوراکی فلج اطفال می‌خورد؛ این «نوبت صفر» است و رایگان. نوبت‌های بعدی در ۲، ۴ و ۶ ماهگی با قطره و از ۴ ماهگی با آمپول هم داده می‌شود. فلج اطفال درمان ندارد و هنوز در دو کشور همسایه می‌چرخد، پس همین قطره‌ها تنها سپر کودک شماست.
فلج اطفال چیست و چرا هنوز باید نگرانش باشیم؟
فلج اطفال یک بیماری ویروسی بسیار مسری است که بیشتر کودکان زیر ۵ سال را می‌گیرد. ویروس از راه دهان وارد می‌شود، در روده تکثیر می‌شود و با مدفوع، دست آلوده، آب و غذای آلوده به دیگران می‌رسد. بیشتر کسانی که مبتلا می‌شوند فقط تب، خستگی، سردرد، استفراغ و درد دست و پا دارند یا اصلاً نشانه‌ای ندارند و بی‌خبر ویروس را پخش می‌کنند؛ اما از هر ۲۰۰ عفونت، یکی به فلج دائمی، معمولاً در پاها، می‌رسد و بین ۵ تا ۱۰ از هر ۱۰۰ نفرِ فلج‌شده وقتی عضله‌های تنفس از کار می‌افتد، می‌میرند. هیچ درمانی وجود ندارد؛ فقط پیشگیری. واکسن، فلج اطفال را از سال ۱۹۸۸ تا امروز بیش از ۹۹ درصد کم کرده و ایران سال‌هاست مورد بومی ندارد، ولی ویروس هنوز در پاکستان و افغانستان می‌چرخد و با رفت‌وآمد می‌تواند برگردد. تا وقتی هر نوزادی واکسن بخورد، برنمی‌گردد.
قطرهٔ خوراکی و آمپول چه فرقی دارند و چرا هر دو؟
دو نوع واکسن فلج اطفال داریم و برنامهٔ کشوری ایران از هر دو استفاده میکند:
- قطرهٔ خوراکی: ویروس زنده اما ضعیف‌شده. دو قطره در دهان، بدون سوزن. در روده همان‌جایی که ویروس واقعی جا می‌گیرد ایمنی می‌سازد و جلوی پخش شدن ویروس در جامعه را می‌گیرد؛ برای همین در کشورهایی مثل ایران که همسایهٔ مناطق آلوده‌اند، همچنان اصل برنامه است.
- آمپول (واکسن تزریقی): ویروس کشته‌شده. در خون پادتن قوی می‌سازد و هیچ خطر ویروس زنده ندارد. در ایران از ۴ ماهگی دو نوبت به برنامه اضافه شده تا محافظت کامل‌تر شود.
با سه نوبت، محافظت در برابر فلج تقریباً کامل است و با همهٔ نوبت‌ها و یادآورها برای تمام عمر می‌ماند.
برنامهٔ کشوری فلج اطفال برای کودک من چیست؟
طبق برنامهٔ ایمن‌سازی کشوری، همهٔ نوبت‌ها در زایشگاه و مرکز بهداشت یا پایگاه سلامت رایگان است:
- بدو تولد: قطرهٔ خوراکی، نوبت صفر (همراه ب‌ث‌ژ و هپاتیت ب).
- ۲ ماهگی: قطرهٔ خوراکی نوبت اول، همراه پنج‌گانه، پنوموکوک و روتاویروس.
- ۴ ماهگی: قطرهٔ خوراکی نوبت دوم و آمپول فلج اطفال نوبت اول.
- ۶ ماهگی: قطرهٔ خوراکی نوبت سوم و آمپول نوبت دوم.
- ۱۸ ماهگی و ۶ سالگی: یادآور قطرهٔ خوراکی.
کارت واکسن را همان روز اول بگیرید و همیشه همراه داشته باشید. اگر نوبتی عقب افتاد، واکسن از اول شروع نمی‌شود؛ فقط همان نوبت جبران می‌شود، پس در اولین فرصت به مرکز بهداشت بروید. در دوره‌های «واکسیناسیون تکمیلی» که وزارت بهداشت برای زیر ۵ سال اعلام میکند، قطرهٔ اضافه حتی برای کودکی که همهٔ نوبت‌هایش را خورده بی‌خطر و لازم است. خانه‌به‌خانه هم اگر آمدند، در را باز کنید.
روز واکسن چه کار کنم؟
- قبل و بعد از قطره می‌توانید شیر بدهید؛ شیر مادر اثر واکسن را کم نمیکند. برای آمپولها، شیر دادن حین و بلافاصله بعد از تزریق درد را کم میکند.
- اگر نوزاد بلافاصله بعد از قطره بالا آورد یا قطره را تف کرد، همانجا به کارشناس واکسن بگویید؛ او تصمیم می‌گیرد لازم است دوباره بدهد یا نه. استفراغ مختصر بعد از چند دقیقه نیاز به تکرار ندارد.
- سرماخوردگی خفیف، اسهال سبک یا زردی طبیعی نوزاد دلیل عقب انداختن واکسن نیست. تب یا بیماری جدی ← با همان مرکز هماهنگ کنید که چند روز عقب بیفتد.
- بعد از پوشک عوض کردن تا چند هفته دست‌ها را خوب بشویید؛ ویروس ضعیف‌شدهٔ واکسن مدتی از مدفوع دفع می‌شود و برای کسی که سیستم ایمنی ضعیف دارد مهم است.
عوارض قطره و آمپول فلج اطفال چیست؟
قطرهٔ خوراکی تقریباً هیچ عارضه‌ای ندارد؛ نه تب، نه درد. آمپول ممکن است یکی دو روز جای تزریق را قرمز و دردناک کند و گاهی تب خفیف بیاورد. فلج ناشی از خود واکسن خوراکی گزارش شده اما به‌شدت نادر است، در حد یک مورد در چند میلیون نوبت، و همان نادر هم بیشتر در کودکانی است که نقص ایمنی دارند؛ برای همین اگر در خانوادهٔ شما کسی نقص ایمنی مادرزادی دارد، نوزاد شیمی‌درمانی یا داروی سرکوب ایمنی می‌گیرد، یا پزشک به نقص ایمنی مشکوک است، قبل از قطره حتماً به کارشناس بگویید؛ در این حالت آمپول جایگزین می‌شود. حساسیت شدید به نوبت قبلی هم باید گفته شود. بیشتر از این‌ها نگرانی نیست؛ قطره و آمپول هر دو ده‌ها سال است در دنیا مصرف می‌شوند.
کی باید به پزشک یا ۱۱۵ زنگ بزنم؟
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر در نوزاد زیر ۳ ماه، حتی بعد از واکسن: فوراً به پزشک یا ۱۱۵. در این سن تب را به حساب واکسن نگذارید.
- هر ضعف یا شُل شدن ناگهانی یک دست یا پا، حرکت نکردن یک طرف بدن، یا نفس کشیدن دشوار: فوراً ۱۱۵.
- تورم لب و صورت، کهیر گسترده یا خس‌خس در ساعت اول بعد از تزریق: فوراً به همان مرکز یا ۱۱۵.
- تب بالای ۳۸ بیش از ۲ روز بعد از ۳ ماهگی، گریهٔ آرام‌نشدنی بیش از ۳ ساعت، یا قرمزی جای تزریق که بزرگ‌تر می‌شود: پزشک کودک.
واکسن‌های بدو تولد با هم زده می‌شوند؛ دربارهٔ واکسن ب‌ث‌ژ و زخم جای آن و اگر نوبت واکسن عقب افتاد چه کنیم جداگانه نوشته‌ایم.
جدول همهٔ نوبت‌های واکسن، عوارض و کی به پزشک را در راهنمای واکسن رایم ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
قطرهٔ فلج اطفال بدو تولد چیست و لازم است؟
نوبت صفر واکسن فلج اطفال است: دو قطرهٔ خوراکی در زایشگاه، رایگان. لازم است چون فلج اطفال درمان ندارد و ویروس هنوز در کشورهای همسایه می‌چرخد؛ این قطره از روز اول ایمنی روده را شروع میکند.
نوزادم قطره را بالا آورد؛ باید دوباره بخورد؟
اگر بلافاصله بعد از قطره بالا آورد یا آن را تف کرد، همانجا به کارشناس واکسن بگویید تا تصمیم بگیرد. استفراغ مختصر بعد از چند دقیقه نیاز به تکرار ندارد و واکسن اثرش را کرده.
واکسن فلج اطفال چند نوبت است؟
قطرهٔ خوراکی: بدو تولد، ۲، ۴ و ۶ ماهگی و یادآور ۱۸ ماهگی و ۶ سالگی. آمپول: ۴ و ۶ ماهگی. همه در مرکز بهداشت رایگان است و نوبت عقب‌افتاده جبران می‌شود، نه از اول.
قطرهٔ فلج اطفال عارضه دارد؟
تقریباً نه؛ نه تب و نه درد. آمپول ممکن است یکی دو روز جای تزریق را دردناک کند. فلج ناشی از خود قطره به‌شدت نادر است و بیشتر در نقص ایمنی؛ اگر در خانواده نقص ایمنی هست، قبل از قطره بگویید تا آمپول جایگزین شود.
قبل از قطره میتوانم شیر بدهم؟
بله. شیر مادر اثر قطره را کم نمیکند و لازم نیست نوزاد ناشتا باشد. برای آمپولها هم شیر دادن حین و بلافاصله بعد از تزریق درد را کم میکند.
