واکسن سِل: مزایا، عوارض و راهنمایی‌های مهم برای مادران
نکات کلیدی
- واکسن سل (بثژ) در بدو تولد، در زایشگاه و رایگان، داخل پوست بالای بازو زده میشود؛ یک نوبت برای همیشه کافی است و تکرار ندارد.
- از هفتهٔ دوم تا چهارم جای آن دانه، تاول و زخم کوچک چرکی میشود و طی چند هفته تا چند ماه خودش خوب میشود و جای صاف کوچکی می‌ماند؛ اگر جایی نماند، به این معنا نیست که واکسن بیاثر بوده و تکرار آن لازم نیست.
- کاری نکنید: نه پماد، نه الکل، نه چسب زخم؛ حمام مانعی ندارد، زخم روباز بماند و فقط اگر ترشح دارد گاز خشک شُل بگذارید. تا ۳ ماه در همان بازو تزریق نشود.
- غدهٔ کوچک زیر بغل (کمتر از یک سانتیمتر) طبیعی است و خودش می‌رود؛ زخم بزرگتر از یک سانتیمتر، آبسه، غدهٔ بزرگ یا چرکی یعنی پزشک کودک. تب زیر ۳ ماه همیشه یعنی فوراً پزشک یا ۱۱۵.
- نوزاد با نقص ایمنی، مادر با داروی سرکوب‌کنندهٔ ایمنی در بارداری یا مادر مبتلا به اچ‌آی‌وی فعلاً نمی‌زند؛ اگر در زایشگاه زده نشد، همین هفته به پایگاه سلامت بروید.
فهرست مطالب
واکسن سل (بثژ) طبق برنامهٔ کشوری در بدو تولد، در زایشگاه و رایگان، داخل پوست بالای بازوی نوزاد زده میشود و همین یک نوبت برای همیشه کافی است. از هفتهٔ دوم تا سوم جای آن زخم کوچک چرکی میشود؛ این طبیعی است، کاری ندارد و طی چند هفته تا چند ماه خودش خوب میشود و جای صاف کوچکی می‌ماند.
واکسن سل چیست و چرا همان روز اول زده میشود؟
سل بیماری عفونی ریه است که در شیرخواران می‌تواند به مغز (مننژیت سلی) و تمام بدن برسد و همین شکل‌ها کُشنده‌اند. واکسن بثژ از میکروب ضعیف‌شدهٔ سل گاوی ساخته شده و بدن نوزاد را بدون بیمار کردن آمادهٔ دفاع میکند. برابر شکل‌های شدید سل در کودکان حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد محافظت می‌دهد و این محافظت دست‌کم ۱۵ سال می‌ماند؛ برابر سل ریوی بزرگسالی محافظتش کمتر است. چون نوزاد ممکن است از همان روزهای اول با فرد مبتلا تماس پیدا کند، نهادهای جهانی سلامت تأکید دارند که در بدو تولد یا در اولین فرصت بعد از آن زده شود و با واکسن هپاتیت ب هم‌زمان باشد. در ایران این سه واکسن با هم در زایشگاه زده می‌شوند: بثژ، نوبت اول هپاتیت ب و قطرهٔ فلج اطفال. جدول کامل را در راهنمای واکسن رایم ببینید.
جای واکسن چه میشود و تا کی طول می‌کشد؟
این مسیر در ۹ نفر از هر ۱۰ نوزاد دیده میشود و نشانهٔ کار کردن واکسن است:
- همان روز: یک برجستگی سفید و کوچک مثل نیش پشه که طی چند ساعت می‌خوابد.
- هفتهٔ دوم تا چهارم: محل سفت و قرمز میشود و یک دانهٔ برجسته درمیآید که ممکن است تاول یا زخم کوچک چرکی شود و کمی ترشح کند.
- هفته‌های بعد تا چند ماه: زخم آرام‌آرام خشک میشود، دلمه می‌بندد و می‌افتد. بهبود کامل ممکن است ۲ تا ۳ ماه و گاهی بیشتر طول بکشد.
- در پایان: یک جای صاف و کوچک می‌ماند که معمولاً برای همیشه هست.
بعضی نوزادها هیچ واکنش یا جایی پیدا نمیکنند. این به معنی بیاثر بودن واکسن نیست و نوبت دوباره لازم ندارد؛ تکرار بثژ فایده‌ای ندارد و فقط عوارضش بیشتر است.
از جای واکسن چطور مراقبت کنم؟
- کاری نکنید. نه پماد، نه الکل، نه بتادین، نه هیچ محلولی. زخم باید در هوای آزاد خشک شود.
- حمام مانعی ندارد. خیس شدن جای واکسن مشکلی ندارد؛ فقط با آب ساده بشویید، نمالید و با حوله آرام خشک کنید.
- روباز بماند. چسب زخم نزنید و لباس تنگی که روی بازو مالیده شود نپوشانید. آستین نخی و گشاد کافی است.
- اگر ترشح دارد، فقط یک گاز استریل خشک و شُل روی آن بگذارید تا دلمه ببندد، و هر بار که خیس شد عوض کنید. هیچ پوشش ضدآب یا محکمی نگذارید؛ هوا نرسیدن، بهبود را عقب می‌اندازد و جای بزرگ‌تری می‌گذارد.
- دلمه را نکنید و نگذارید ناخن نوزاد به آن برسد؛ ناخن‌ها را کوتاه نگه دارید.
- تا ۳ ماه در همان بازو تزریق نشود. اگر دارویی تزریقی لازم شد، به پرستار بگویید کدام بازو واکسن سل داشته. واکسن‌های ۲ ماهگی در ران زده می‌شوند و مشکلی نیست.
کدام عوارض طبیعی است و کدام نه؟
طبیعی و بی‌نیاز از درمان: زخم کوچک چرکی و ترشح کم در محل واکسن؛ یک غدهٔ کوچک (کمتر از یک سانتیمتر) زیر بغل همان طرف که نرم است و درد ندارد. این غده هم معمولاً طی چند ماه خودش کوچک میشود و دارو نمی‌خواهد.
با پزشک کودک یا مرکز بهداشت در میان بگذارید:
- زخم بزرگتر از یک سانتیمتر، عمیق، یا با چرک و ترشح زیاد که بعد از ۳ ماه هنوز بهبود نیافته.
- تورم قرمز، داغ و دردناک دور زخم (نشانهٔ عفونت میکروبی اضافه) یا آبسه (تودهٔ پر از چرک) در محل تزریق.
- غدهٔ زیر بغل بزرگتر از یک سانتیمتر، رو به رشد، قرمز یا نرم و پرچرک. پزشک تصمیم می‌گیرد فقط زیر نظر بماند یا چرکش با سوزن خالی شود؛ آنتیبیوتیک معمولی معمولاً کمکی نمی‌کند، پس خودسرانه ندهید.
- جوشگاه برجسته و گوشت‌اضافه (کلوئید) که ماه‌ها بعد بزرگ میشود.
عوارض خطرناک مثل انتشار میکروب واکسن در بدن یا عفونت استخوان بسیار نادرند و تقریباً فقط در نوزادانی رخ می‌دهند که نقص ایمنی مادرزادی دارند. تب در نوزاد زیر ۳ ماه، چه بعد از واکسن چه بی‌دلیل، همیشه یعنی فوراً پزشک یا ۱۱۵.
کدام نوزادها نباید یا فعلاً نباید واکسن سل بزنند؟
- نوزادی که نقص ایمنی شناخته‌شده دارد یا در خانواده‌اش سابقهٔ نقص ایمنی مادرزادی شدید هست. اگر چنین سابقه‌ای دارید، پیش از تزریق در زایشگاه بگویید.
- نوزاد مادری که در بارداری داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی (مثل داروهای بیولوژیک روماتیسم یا کرون) مصرف کرده؛ معمولاً واکسن‌های زنده تا ۶ ماهگی عقب می‌افتد. اگر چنین دارویی مصرف می‌کردید، حتماً به پزشک نوزاد بگویید.
- نوزاد مادری که به ویروس اچ‌آی‌وی مبتلاست، تا تکلیف آزمایش نوزاد روشن شود.
- نوزادی که تب یا عفونت پوستی گسترده دارد: صبر می‌کنند تا خوب شود، بعد می‌زنند.
نارس بودن یا کم‌وزنی به‌خودی‌خود مانع نیست و نوزاد نارس هم طبق سن تقویمی واکسن می‌زند. اگر نوزاد در بخش مراقبت ویژه بستری بود و واکسن بدو تولد زده نشد، زمانش را پزشک تعیین میکند؛ بعد از ترخیص حتماً پیگیری کنید که زده شود، چون تأخیر یعنی روزهای بی‌دفاع.
اگر در زایشگاه زده نشد چه؟
کارت واکسن نوزاد را نگاه کنید؛ بثژ باید با تاریخ ثبت شده باشد. اگر زده نشده یا مطمئن نیستید، همین هفته به پایگاه سلامت یا مرکز بهداشت محل بروید؛ واکسن رایگان است و در اولین فرصت زده میشود. نوبت دوم ندارد و لازم نیست در واکسن‌های بعدی تکرار شود. واکسن هپاتیت ب هم اگر در زایشگاه زده نشده، همان‌جا زده میشود؛ دربارهٔ آن در مقالهٔ هپاتیت ب در کودکان بخوانید.
پرسش‌های پرتکرار
جای واکسن سل نوزادم چرک کرده؛ طبیعی است؟
بله. از هفتهٔ دوم تا چهارم یک دانه و زخم کوچک چرکی درمیآید که نشانهٔ کار کردن واکسن است. چیزی رویش نزنید و بگذارید در هوای آزاد خشک شود. اگر زخم بزرگتر از یک سانتیمتر شد یا دورش قرمز، داغ و دردناک بود، به پزشک کودک نشان دهید.
روی جای واکسن سل چه بزنم؟
هیچ چیز: نه پماد، نه الکل، نه بتادین، نه چسب زخم. حمام مانعی ندارد. فقط اگر ترشح دارد یک گاز استریل خشک و شُل بگذارید و هر بار که خیس شد عوض کنید.
نوزادم جای واکسن سل ندارد؛ باید دوباره بزند؟
نه. بعضی نوزادها واکنش یا جای واکسن پیدا نمیکنند و این به معنی بیاثر بودن نیست. تکرار بثژ فایده ندارد و عوارضش بیشتر است.
زیر بغل نوزادم بعد از واکسن سل غده زده؛ چه کنم؟
غدهٔ کوچک (کمتر از یک سانتیمتر)، نرم و بیدرد طبیعی است و طی چند ماه خودش کوچک میشود. اگر بزرگتر از یک سانتیمتر است، رشد میکند، قرمز یا پرچرک شده، به پزشک کودک نشان دهید؛ آنتیبیوتیک خودسرانه ندهید.
واکسن سل در زایشگاه زده نشد؛ دیر شده؟
نه، اما معطل نکنید. کارت واکسن را ببینید و اگر ثبت نشده همین هفته به پایگاه سلامت یا مرکز بهداشت بروید؛ رایگان است و در اولین فرصت زده میشود. اگر نوزاد نارس بوده یا بستری بوده، پزشک زمانش را می‌گوید.
