ویروس هپاتیت ب در کودکان: عواقب و راه‌های پیشگیری
نکات کلیدی
- هپاتیت ب در نوزاد تقریباً همیشه (حدود ۹۵ درصد) مزمن میشود و سال‌ها بعد به سیروز یا سرطان کبد می‌رسد؛ در بزرگسال برعکس، بیشتر عفونت‌ها خودشان خوب می‌شوند. پیشگیری در روز اول مهم‌ترین کار است.
- طبق برنامهٔ کشوری، نوبت اول در بدو تولد در زایشگاه و رایگان، و نوبت‌های ۲، ۴ و ۶ ماهگی داخل پنج‌گانه؛ دورهٔ کامل تقریباً صددرصد و دست‌کم ۲۰ سال محافظت می‌کند و یادآور نمی‌خواهد.
- اگر مادر ناقل است، نوزاد در ۱۲ ساعت اول هم واکسن و هم آمپول پادتن می‌گیرد، مادر با بار ویروسی بالا از سه‌ماههٔ سوم ضدویروس می‌گیرد، و نوزاد حدود ۹ تا ۱۲ ماهگی آزمایش میشود؛ شیر دادن مجاز است.
- عوارض واکسن کمی درد و قرمزی ران و گاهی تب خفیف یک تا دو روزه است؛ ویروس زنده ندارد و بر شیر مادر اثری ندارد. نوبت از دست رفته در اولین فرصت زده میشود و از اول شروع نمی‌شود.
- در خانه تیغ، مسواک و ناخن‌گیر مشترک نکنید، گوش نوزاد را فقط با وسیلهٔ استریل سوراخ کنید و اگر عضوی ناقل است همه واکسینه باشند؛ زردی طولانی یا بی‌حالی نوزاد و تب زیر ۳ ماه یعنی پزشک.
فهرست مطالب
واکسن هپاتیت ب در بدو تولد، در زایشگاه و رایگان، به همهٔ نوزادها زده میشود و در ۲، ۴ و ۶ ماهگی داخل پنج‌گانه تکرار میشود. تقریباً صددرصد و دست‌کم ۲۰ سال محافظت می‌کند و عارضه‌اش فقط کمی درد محل تزریق است. اگر مادر ناقل است، نوزاد در ۱۲ ساعت اول آمپول پادتن هم می‌گیرد؛ شیر مادر مانعی ندارد.
هپاتیت ب چیست و چرا برای نوزاد مهم است؟
هپاتیت ب ویروسی است که کبد را درگیر می‌کند و از راه خون و مایعات بدن منتقل میشود. در بزرگسال، بیشتر عفونت‌ها خودشان خوب می‌شوند، اما در نوزاد قضیه برعکس است: اگر نوزاد در زمان تولد یا سال‌های اول آلوده شود، در حدود ۹۵ درصد موارد عفونت مزمن میشود و ویروس تا آخر عمر در بدن می‌ماند، بی‌سروصدا کبد را خراب می‌کند و سال‌ها بعد می‌تواند به سیروز یا سرطان کبد برسد. درمان عفونت مزمن طولانی و معمولاً مادام‌العمر است و ویروس را ریشه‌کن نمی‌کند. به همین دلیل پیشگیری در همان روز اول، مهم‌ترین کاری است که برای کبد فرزندتان می‌کنید.
نوزاد از کجا هپاتیت ب می‌گیرد؟
- از مادر هنگام زایمان: شایع‌ترین راه در نوزادان. مادری که ناقل است ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد و خودش هم نداند؛ به همین دلیل آزمایش هپاتیت ب جزو آزمایش‌های معمول بارداری در ایران است.
- تماس با خون آلوده: سوزن، تیغ، مسواک و ناخن‌گیر مشترک، خالکوبی و سوراخ کردن گوش با وسیلهٔ غیراستریل، یا رسیدن خون فرد آلوده به زخم یا چشم و دهان.
- تماس نزدیک خانگی با فرد ناقل در سال‌های اول (مثلاً از طریق زخم‌های باز)، نه از بغل کردن، بوسیدن، غذای مشترک، عطسه یا شیر مادر.
واکسن هپاتیت ب در برنامهٔ کشوری کی زده میشود؟
- نوبت اول: بدو تولد، در زایشگاه، معمولاً در ۲۴ ساعت اول و هم‌زمان با واکسن سل و قطرهٔ فلج اطفال. دربارهٔ واکسن سل در مقالهٔ واکسن سل نوزاد بخوانید.
- نوبت‌های بعد: ۲، ۴ و ۶ ماهگی داخل واکسن پنج‌گانه (دیفتری، کزاز، سیاه‌سرفه، هپاتیت ب و هموفیلوس) در پایگاه سلامت، رایگان. جدول کامل در راهنمای واکسن رایم است.
- نوبت یادآور لازم نیست. کسی که دورهٔ کامل را گرفته، دست‌کم ۲۰ سال و به‌احتمال زیاد تمام عمر محافظت میشود.
- اگر نوبت تولد از دست رفت، در اولین فرصت در پایگاه سلامت زده میشود و بقیهٔ نوبتها طبق برنامه ادامه مییابد؛ لازم نیست از اول شروع شود.
نوزاد نارس هم واکسن را طبق سن تقویمی می‌گیرد؛ اگر وزن تولد خیلی کم بود، پزشک نوزاد زمان نوبت اول را تعیین می‌کند، ولی اگر مادر ناقل باشد، همان بدو تولد زده میشود.
اگر مادر ناقل هپاتیت ب باشد چه؟
این مهم‌ترین بخش است. اگر آزمایش بارداری نشان دهد مادر ناقل هپاتیت ب است، نوزاد در ۱۲ ساعت اول بعد از تولد دو تزریق می‌گیرد: واکسن هپاتیت ب و آمپول پادتن آمادهٔ هپاتیت ب (ایمونوگلوبولین) در دو جای جداگانه. این ترکیب در بیشتر موارد جلوی انتقال را می‌گیرد. اگر میزان ویروس در خون مادر زیاد باشد، پزشک از سه‌ماههٔ سوم بارداری برای مادر داروی ضدویروس هم تجویز می‌کند تا خطر باز هم کمتر شود. نوزاد بقیهٔ نوبتها را طبق برنامه می‌گیرد و بعد از پایان دوره، معمولاً حدود ۹ تا ۱۲ ماهگی، آزمایش خون می‌دهد تا معلوم شود ایمن شده و آلوده نیست. اگر تازه بعد از زایمان فهمیدید مادر ناقل است، همان روز به پزشک نوزاد بگویید؛ هر ساعت مهم است. شیر دادن برای مادر ناقل که نوزادش واکسن و پادتن گرفته، مجاز و توصیه‌شده است؛ فقط اگر نوک سینه ترک‌خورده و خونی است، تا بهبود از همان سینه شیر ندهید و بدوشید و دور بریزید.
عوارض واکسن چیست و کی نباید زده شود؟
شایع‌ترین عارضه کمی درد، قرمزی یا سفتی محل تزریق (ران نوزاد) و گاهی تب خفیف و بیقراری یک تا دو روزه است که با بغل و شیر دادن بیشتر می‌گذرد. واکسن ویروس زنده ندارد و نمیتواند هپاتیت بدهد. تنها دلیل نزدن، واکنش آلرژیک شدید به نوبت قبلی یا به مخمر است که در نوزاد تقریباً دیده نمی‌شود؛ تب یا بیماری تب‌دار فقط نوبت را چند روز عقب می‌اندازد. بر شیر مادر و شیردهی هیچ اثری ندارد. تب در نوزاد زیر ۳ ماه، چه بعد از واکسن چه بی‌دلیل، همیشه باید همان روز معاینه شود؛ تب بالا، بی‌حالی یا تنگی نفس یعنی فوراً پزشک یا ۱۱۵.
در خانه چطور از نوزاد محافظت کنم؟
- کارت واکسن را نگاه کنید: نوبت تولد هپاتیت ب باید با تاریخ ثبت شده باشد؛ اگر نیست، همین هفته به پایگاه سلامت بروید.
- تیغ، مسواک، ناخن‌گیر و هر وسیلهٔ تماس با خون را مشترک نکنید؛ گوش نوزاد را فقط با وسیلهٔ یک‌بارمصرف استریل سوراخ کنید.
- اگر کسی در خانه ناقل است، زخم‌هایش پوشیده باشد، خون روی سطح با دستکش و مادهٔ سفیدکننده پاک شود، و همهٔ اعضای خانواده واکسینه باشند؛ واکسن برای بزرگسالان هم هست.
- در بارداری بعدی، آزمایش هپاتیت ب مادر را جدی بگیرید و نتیجه را به زایشگاه ببرید.
کی باید با پزشک کودک صحبت کنم؟
- مادر ناقل است و نوزاد در ۱۲ ساعت اول آمپول پادتن نگرفته، یا مطمئن نیستید گرفته یا نه: همان روز.
- نوزاد زردی طولانی (بعد از دو هفتگی)، ادرار تیره، مدفوع کم‌رنگ یا بی‌حالی و بد شیر خوردن دارد.
- نوبت تولد یا نوبت‌های ۲، ۴ و ۶ ماهگی عقب افتاده است.
- عضوی از خانواده تازه فهمیده ناقل است و نوزاد با او تماس نزدیک داشته.
پرسش‌های پرتکرار
واکسن هپاتیت ب نوزاد کی و چند نوبت زده میشود؟
نوبت اول در بدو تولد در زایشگاه، بعد در ۲، ۴ و ۶ ماهگی داخل واکسن پنج‌گانه در پایگاه سلامت؛ همه رایگان. دورهٔ کامل دست‌کم ۲۰ سال و به‌احتمال زیاد تمام عمر محافظت می‌کند و نوبت یادآور لازم ندارد.
مادر ناقل هپاتیت ب است؛ نوزاد چه باید بگیرد؟
در ۱۲ ساعت اول بعد از تولد، هم واکسن هپاتیت ب و هم آمپول پادتن آماده (ایمونوگلوبولین) در دو جای جداگانه، بعد بقیهٔ نوبتها طبق برنامه و حدود ۹ تا ۱۲ ماهگی آزمایش خون. اگر بار ویروسی مادر زیاد است، پزشک از سه‌ماههٔ سوم برایش ضدویروس تجویز می‌کند.
مادر ناقل هپاتیت ب می‌تواند شیر بدهد؟
بله، وقتی نوزاد واکسن و آمپول پادتن گرفته، شیر مادر مجاز و توصیه‌شده است. فقط اگر نوک سینه ترک‌خورده و خونی است، تا بهبود از همان سینه شیر ندهید و بدوشید و دور بریزید.
واکسن هپاتیت ب چه عوارضی دارد؟
کمی درد، قرمزی یا سفتی ران و گاهی تب خفیف و بیقراری یک تا دو روزه. ویروس زنده ندارد و نمیتواند هپاتیت بدهد و بر شیردهی اثری ندارد. تب در نوزاد زیر ۳ ماه همیشه باید همان روز معاینه شود.
نوبت تولد در زایشگاه زده نشد؛ باید از اول شروع کنم؟
نه. در اولین فرصت در پایگاه سلامت زده میشود و بقیهٔ نوبتها طبق برنامه ادامه مییابد. فقط اگر مادر ناقل است، تأخیر خطرناک است و باید همان روز به پزشک نوزاد بگویید.
