تشنج در کودک: تشنج با تب و بدون تب، حین تشنج چه کنم و کی فوراً ۱۱۵ بگیرم

پاسخ کوتاه: اگر کودک تشنج کرد، به ساعت نگاه کنید، او را روی زمین به پهلو بخوابانید، چیزهای سخت را دور کنید، چیزی در دهانش نگذارید و دست و پایش را نگیرید. بیشتر تشنج‌های کودکان زیر ۴ سال «تشنج با تب» است که معمولاً ۲ تا ۳ دقیقه طول می‌کشد و به مغز آسیب نمی‌زند. اگر اولین تشنج زندگی اوست، بیش از ۵ دقیقه طول کشید، دوباره تکرار شد، کودک زیر ۶ ماه است، تب ندارد، یا بعدش نفس نمی‌کشد یا کبود است، همین حالا ۱۱۵ را بگیرید.

تشنج چه شکلی است؟

در تشنج، بدن کودک ناگهان سفت می‌شود، بعد دست و پایش با ریتم می‌پرد، چشم‌هایش بالا می‌رود یا به یک طرف خیره می‌ماند و به صدا زدن شما جواب نمی‌دهد. ممکن است دهانش کف کند، لب‌هایش کمی کبود شود یا خودش را خیس کند. بعد از تمام شدن تشنج، کودک تا حدود یک ساعت خواب‌آلود و گیج است و این طبیعی است.

همهٔ تشنج‌ها پرش ندارند. گاهی فقط یک دست یا یک پا می‌پرد، یا کودک چند ثانیه به نقطه‌ای خیره می‌ماند، پلک می‌زند و جواب نمی‌دهد. اگر چنین حالتی را چند بار دیدید، اگر می‌توانید با گوشی فیلم بگیرید و همان روز به پزشک نشان دهید؛ فیلم برای تشخیص بسیار کمک می‌کند.

حین تشنج دقیقاً چه کنم؟

• به ساعت نگاه کنید و زمان شروع و پایان تشنج را یادداشت کنید.
• کودک را روی سطح صاف و ایمن به پهلو بخوابانید. سرش را با دست یا چیزی نرم نگه دارید. اشیای سخت را از دور و برش دور کنید.
• دور گردنش را آزاد کنید. او را محکم نگیرید و مهار نکنید.
• کنارش بمانید و نفس و رنگش را نگاه کنید.
• وقتی تشنج تمام شد، او را به پهلو نگه دارید، استفراغ یا آب دهانش را پاک کنید، بگذارید بخوابد و نفسش را چک کنید. داروی تب را بعداً بدهید، وقتی بیدار شد و می‌تواند قورت دهد.
• اگر این اولین تشنج کودک است، ۱۱۵ را بگیرید یا همان موقع به اورژانس بیمارستان بروید تا علت مشخص شود.

این کارها را نکنید:

• هیچ چیز در دهانش نگذارید: نه قاشق، نه انگشت، نه پارچه، نه آب، نه دارو. نگران نباشید، زبان قورت داده نمی‌شود.
• دست و پایش را نگیرید و سعی نکنید لرزش را «متوقف» کنید.
• در حین تشنج پاشویه نکنید، لباسش را نکشید و او را در وان نگذارید.
• تا کامل بیدار نشده، چیزی برای خوردن ندهید.

کی فوراً ۱۱۵ را بگیرم؟

اگر هر کدام از این‌ها هست، منتظر نمانید و همین حالا ۱۱۵ را بگیرید یا کودک را به اورژانس بیمارستان کودکان برسانید:

• تشنج بیش از ۵ دقیقه طول کشیده یا هنوز ادامه دارد.
• در ۲۴ ساعت تشنج دوم آمده، یا بین دو تشنج کامل به هوش نیامده است.
• بعد از تشنج نفس نمی‌کشد یا کبود است.
• این اولین تشنج زندگی کودک است.
• فقط یک طرف بدنش می‌پرد، خواب‌آلودگی‌اش طولانی شده، گردنش سفت است، لکه‌هایی دارد که با فشار محو نمی‌شود، ملاجش برجسته است، زیر ۶ ماه است، یا در حین تشنج آسیب دیده است.
• کودک تب ندارد و تشنج کرده است. تشنج بدون تب، در هر سنی، همان موقع معاینه می‌خواهد.

وقتی پشت خط ۱۱۵ هستید، بگویید کودک چند ساله است، تشنج از کی شروع شده و آیا تب دارد. گوشی را روی بلندگو بگذارید و کنار کودک بمانید.

تشنج با تب چیست و چرا معمولاً خطرناک نیست؟

تشنج با تب بین ۶ ماه تا ۶ سالگی پیش می‌آید، بیشتر در ۱۲ تا ۱۸ ماهگی. همراه تب است و اغلب خودش اولین نشانهٔ بیماری است. بیشتر وقت‌ها در همان ساعت‌های اول بیماری، وقتی تب تند بالا می‌رود، پیش می‌آید و پدر و مادر تازه بعد از تشنج می‌فهمند کودک تب دارد.

تشنج سادهٔ تب به مغز و هوش کودک آسیب نمی‌زند. حدود یک از هر سه کودک، با تب بعدی دوباره تشنج می‌کند. خطر صرع در آینده نادر است و فقط کمی بیشتر از حالت عادی. داروی تب جلوی تکرار تشنج را به‌طور قطعی نمی‌گیرد.

بعد از اولین تشنج تب، پزشک کودک را معاینه می‌کند تا علت تب مشخص شود و مطمئن شود عفونت جدی مثل مننژیت در کار نیست. بیشتر وقت‌ها علت یک بیماری ویروسی معمولی است و کودک همان روز یا فردای آن به خانه برمی‌گردد. قواعد تب بر حسب سن، از جمله اینکه تب زیر ۳ ماه همیشه اورژانس است، در راهنمای تب نوزاد و کودک بر حسب سن آمده است.

اگر کودک قبلاً تشنج تب داشته

• کودکی که قبلاً تشنج تب داشته و پزشک در جریان است، این بار هم تشنجش زیر ۵ دقیقه بوده و کامل خوب شده است. همان روز به پزشک خبر بدهید.
• راه پیشگیری قطعی ندارد. اگر پزشک برای تشنج طولانی داروی مقعدی یا دهانی داده، همیشه در دسترس باشد و دوزش را بدانید.
• تب را با مایعات بیشتر و لباس سبک مدیریت کنید و داروی تب‌بر را فقط برای راحتی کودک بدهید، با مقداری که داروساز یا پزشک برای وزن فعلی‌اش می‌گوید. دارو را زودتر یا بیشتر از معمول ندهید؛ این کار جلوی تشنج را نمی‌گیرد.
• به همهٔ کسانی که از کودک نگه‌داری می‌کنند (مادربزرگ، مربی مهد) بگویید حین تشنج چه کنند و کی ۱۱۵ را بگیرند.

تشنج بدون تب

اگر کودک بدون تب تشنج کرد، یا نوزاد زیر ۶ ماه با تب یا بی‌تب تشنج کرد، این دیگر تشنج سادهٔ تب نیست و باید همان موقع با ۱۱۵ یا در اورژانس بررسی شود. علت‌هایش متفاوت است، از پایین افتادن قند یا املاح خون تا ضربه به سر و مسمومیت. اگر کودک چیزی خورده یا به داروی بزرگسالان دسترسی داشته، به ۱۱۵ بگویید و با ۱۹۰ (مرکز اطلاع‌رسانی سموم) هم تماس بگیرید. اگر بعد از افتادن یا ضربه به سر تشنج کرد، فوراً ۱۱۵.

چیزهایی که شبیه تشنج‌اند ولی تشنج نیستند

• لرز همراه تب: کودک می‌لرزد و دندان‌هایش به هم می‌خورد، اما بیدار است، به شما نگاه می‌کند و وقتی بغلش می‌کنید لرزش کم می‌شود. لرز تشنج نیست، ولی یعنی تب دارد بالا می‌رود.
• ریسه رفتن (نفس‌بند): کودک ۶ ماه تا ۴ ساله بعد از گریهٔ شدید یا ترس، نفسش را نگه می‌دارد، کبود یا رنگ‌پریده می‌شود و گاهی چند ثانیه شل می‌شود، بعد خودش نفس می‌کشد. اولین بار حتماً به پزشک بگویید تا مطمئن شود چیز دیگری نیست.
• پرش‌های خواب نوزاد: پرش‌های کوتاه دست و پا هنگام به خواب رفتن که با بیدار شدن تمام می‌شود، طبیعی است. اگر پرش‌ها در بیداری هم هست یا با بیدار کردن قطع نمی‌شود، همان روز به پزشک نشان دهید.

بعد از تشنج

وقتی تشنج تمام شد، کودک را به پهلو نگه دارید و بگذارید بخوابد، ولی هر چند دقیقه نفس و رنگش را نگاه کنید. تا کامل بیدار نشده، چیزی برای خوردن ندهید. زمان شروع و پایان، شکل حرکات و دمای بدن را یادداشت کنید و به پزشک بگویید. ترس شما کاملاً طبیعی است؛ بیشتر پدر و مادرها اولین تشنج را ترسناک‌ترین لحظهٔ زندگی‌شان توصیف می‌کنند، و دانستن همین چند قدم کمک می‌کند دفعهٔ بعد آرام‌تر باشید.

فهرست کامل بیماری‌های شایع کودک و اینکه کی به پزشک و کی فوری به ۱۱۵ زنگ بزنید، در راهنمای تب و بیماری رایم آمده است.