کابوس، وحشت شبانه و حرف زدن در خواب کودک ۲ تا ۵ ساله: فرقشان چیست و چه کنم؟

کابوس در نیمهٔ دوم شب است: کودک ترسیده بیدار می‌شود و شما را می‌خواهد؛ بغلش کنید و آرامش کنید. وحشت شبانه در یک‌سوم اول شب است: جیغ می‌زند، چشم‌هایش باز است ولی بیدار نیست و صبح یادش نمی‌آید؛ بیدارش نکنید، فقط مواظب آسیب باشید. حرف زدن در خواب بی‌خطر است. هر سه با خواب منظم کمتر می‌شوند.

کابوس، وحشت شبانه و حرف زدن در خواب چه فرقی دارند؟

• کابوس: یک خواب ترسناک در مرحلهٔ رؤیا، معمولاً در نیمهٔ دوم شب و نزدیک صبح. کودک کاملاً بیدار می‌شود، می‌ترسد، شما را می‌شناسد، خواب را تعریف می‌کند و سخت دوباره می‌خوابد. از حدود ۶ ماهگی ممکن است، اما اوج آن ۳ تا ۱۲ سالگی است، وقتی تخیل قوی شده ولی هنوز خیال و واقعیت کامل جدا نشده‌اند.
• وحشت شبانه: یک «بیدار شدن ناقص» از خواب عمیق، معمولاً ۱ تا ۳ ساعت بعد از خوابیدن. کودک ناگهان می‌نشیند یا جیغ می‌زند، عرق می‌کند، نفس‌نفس می‌زند، چشم‌هایش باز است ولی شما را نمی‌شناسد و اگر بغلش کنید بدتر می‌شود. چند دقیقه تا حداکثر ۴۵ دقیقه بعد خودش می‌خوابد و صبح هیچ چیزی یادش نمی‌آید. در ۲ تا ۴ سالگی شایع‌تر است و در خانواده‌هایی که سابقهٔ وحشت شبانه یا راه رفتن در خواب دارند، بیشتر دیده می‌شود.
• حرف زدن در خواب: کلمه یا جمله‌های نامفهوم، گاهی خنده یا غر، در خواب عمیق. بی‌خطر است، درمان نمی‌خواهد و با رشد کم می‌شود. وقتی کودک خسته، مریض یا پراسترس است، بیشتر می‌شود.

یک راه سادهٔ تشخیص: اگر کودک شما را می‌شناسد و آرام می‌شود، کابوس است؛ اگر نگاهش از شما رد می‌شود و بغل بدترش می‌کند، وحشت شبانه است.

وقتی کابوس دید، چه کنم؟

• زود بروید و آرامش کنید: بغل، صدای آرام، «من اینجام، خواب بود، تموم شد». برای کودک ۳ تا ۵ ساله می‌توانید بگویید خواب مثل فیلمی است که در سر پخش می‌شود و با بیدار شدن تمام می‌شود.
• کوتاه گوش بدهید، تحلیل نکنید: اگر خواست تعریف کند، گوش بدهید؛ نیمه‌شب وقت توضیح و تفسیر نیست. فردا در روز روشن می‌شود دربارهٔ ترس‌هایش حرف زد.
• اتاق را «امن» کنید: چراغ‌خواب کم‌نور، در نیمه‌باز، همراه خوابش (عروسک یا پتوی کوچک) در دستش، و اگر از سایه یا کمد می‌ترسد، همان لحظه با چراغ‌قوه نشانش بدهید که چیزی نیست.
• در تخت خودش آرامش کنید: بردن به تخت خودتان یک شب اشکالی ندارد، ولی اگر عادت شود، کابوس بهانهٔ هر شب می‌شود. راهنمای اتاق و تخت جدا را ببینید.

وقتی وحشت شبانه دارد، چه کنم؟

• بیدارش نکنید و با او بحث نکنید؛ کودک در خواب است، شما را نمی‌شناسد و بیدار کردن فقط ترس و طول حمله را بیشتر می‌کند.
• آرام بمانید و فقط مواظب باشید: کنارش بنشینید، اگر خواست از تخت بیرون برود یا به چیزی بخورد، آرام جلویش را بگیرید؛ در غیر این صورت دست نزنید. چند دقیقه بعد خودش می‌خوابد.
• صبح چیزی نگویید: کودک یادش نمی‌آید و تعریف کردن فقط می‌ترساندش. به پرستار و مادربزرگ هم بگویید که این حالت را بشناسند و نترسند.
• اگر هر شب در یک ساعت تکرار می‌شود: دو هفته، هر شب حدود ۱۵ دقیقه قبل از ساعت معمول حمله، کودک را کمی تکان بدهید تا نیمه‌بیدار شود و دوباره بخوابد؛ این «بیدار کردن برنامه‌ریزی‌شده» اغلب چرخه را می‌شکند.

چرا بیشتر شده و چطور پیشگیری کنم؟

بزرگ‌ترین عامل هر سه، خستگی و کم‌خوابی است: کودکی که دیر می‌خوابد، چرتش را از دست داده یا تب و سرماخوردگی دارد، خواب عمیق‌تر و پرآشوب‌تری دارد. عامل‌های دیگر: استرس و تغییر بزرگ (مهد، تولد خواهر یا برادر، جابه‌جایی، دعوای خانه)، صدای ناگهانی در شب، مثانهٔ پر، و برای کابوس به‌خصوص تصویرهای ترسناک: کارتون یا فیلمی که برای سن او نیست، خبرهای تلویزیون، قصهٔ لولو و «می‌برنت» حتی به شوخی، یا دیدن تصادف و دعوا. پیشگیری:

• خواب کافی و ساعت ثابت: کودک ۲ تا ۵ ساله ۱۰ تا ۱۴ ساعت در شبانه‌روز می‌خوابد؛ اگر وحشت شبانه زیاد شده، ساعت خواب را نیم ساعت جلو بیاورید. مقدار خواب هر سن در خواب کودک ۲ تا ۴ ساله است.
• یک ساعت آخر آرام: بدون صفحه، بدون بازی پرهیجان، بدون داستان ترسناک؛ حمام، کتاب شاد، صحبت دربارهٔ چیزهای خوب روز، لالایی.
• دستشویی قبل از خواب و آب کمتر در ساعت آخر؛ مثانهٔ پر یکی از عامل‌های وحشت شبانه است.
• ترس‌های روز را روز حل کنید: ترس از تاریکی، سایه و حیوان در این سن طبیعی است؛ راهکارها در مقالهٔ ترس‌های کودک ۲ تا ۳ ساله. با ترس‌هایش مسخره نکنید و از لولو برای حرف‌شنوی استفاده نکنید.
• اتاق امن و آرام: در دوره‌ای که وحشت شبانه دارد، چیزهایی را که ممکن است به آن بخورد از کنار تخت بردارید، نردهٔ محافظ بگذارید و حصار سر پله را ببندید.
• دفتر خواب: دو هفته ساعت خواب، بیدار شدن‌ها و اتفاق‌های روز را بنویسید؛ اغلب الگو (شب‌های دیر، روزهای پرتنش) خودش را نشان می‌دهد و اگر به پزشک رفتید، همین دفتر بهترین کمک است.

کی باید با پزشک کودک صحبت کنم؟

• وحشت شبانه چند بار در هفته تکرار می‌شود، بیش از ۳۰ دقیقه طول می‌کشد، یا کودک در آن از تخت و اتاق بیرون می‌رود و خطر آسیب دارد.
• همراهش خرخر بلند، مکث تنفسی یا تنفس دهانی در خواب دارد؛ تنفس بد در خواب وحشت شبانه را زیاد می‌کند.
• در حمله بدنش سفت می‌شود، تکان‌های ریتمیک دارد، بی‌اختیار ادرار می‌کند یا بعد از آن گیج و بی‌حال است؛ این‌ها می‌تواند تشنج شبانه باشد، نه وحشت شبانه. تشنج یعنی فوراً پزشک یا ۱۱۵.
• کابوس‌ها بعد از یک اتفاق ترسناک یا ناراحت‌کننده شروع شده و چند هفته ادامه دارد، یا کودک روزها هم مضطرب و بی‌قرار شده.
• کابوس‌ها بعد از ۶ سالگی هنوز مکررند، یا وحشت شبانه بعد از ۵ سالگی تازه شروع شده.

هیچ شربت یا قطرهٔ خواب‌آوری برای کودک بی‌خطر نیست؛ بدون تجویز پزشک هیچ دارویی، حتی «گیاهی»، ندهید. شب‌ادراری هم در این سن طبیعی است و ربطی به کابوس ندارد؛ راهنمای شب‌ادراری ۳ تا ۵ ساله را ببینید.

جدول کامل ساعت خواب از تولد تا ۴ سالگی را در راهنمای خواب نوزاد و کودک رایم ببینید.