کتاب‌خوانی با نوزاد و کودک نوپا: از تولد تا ۲ سالگی
نکات کلیدی
- از روزهای اول می‌شود برای نوزاد کتاب خواند یا با صدای آرام از روی آن حرف زد؛ صدای شما مهم‌تر از خود کتاب است.
- تا ۶ ماهگی کتاب با تصویرهای بزرگ و پررنگ، از ۶ تا ۱۲ ماهگی کتاب مقوایی محکم که بشود گرفت و ورق زد، و در سال دوم کتاب کوتاه با تصویر چیزهای آشنا.
- به جای خواندن یک‌طرفه، اشاره کنید، اسم بگویید، بپرسید و منتظر بمانید: «توپ کو؟».
- اگر کودک یک کتاب را ده بار خواست، ده بار بخوانید؛ تکرار یعنی یادگیری.
- زمان ثابت، مثل قبل از خواب یا بعد از غذا؛ چند دقیقه کافی است و اگر بلند شد، ادامه را به بعد بگذارید.
فهرست مطالب
از همان روزهای اول می‌شود برای نوزاد کتاب خواند. نوزاد کلمهها را نمیفهمد، اما صدای شما، آهنگ جملهها و نزدیکیتان را دوست دارد. کم‌کم کتاب به یکی از بهترین وقت‌های گفت‌وگو تبدیل می‌شود: شما اسم چیزی را میگویید، کودک نگاه میکند، اشاره میکند و روزی همان اسم را خودش می‌گوید. چند دقیقه در روز کافی است.
تولد تا ۶ ماهگی: صدای شما مهم‌تر از کتاب
در این ماه‌ها کتاب بهانه‌ای است برای حرف زدن آرام و نزدیک. نوزاد را در آغوش بگیرید یا کنارتان بخوابانید، کتاب را نزدیک صورتش بگیرید و با صدای آرام و آهنگین بخوانید یا دربارهٔ تصویر حرف بزنید. هر چیزی خوب است: کتاب کودک، شعر، لالایی یا حتی چند خط از کتابی که خودتان می‌خوانید.
- کتاب با تصویرهای بزرگ و رنگ‌های پررنگ، مثل سیاه و سفید یا قرمز، بردارید.
- وقتی با صدا یا لبخند جواب داد، مکث کنید و جوابش را بدهید. این اولین گفت‌وگوهای اوست.
- اگر سرش را برگرداند یا بی‌قرار شد، یعنی کافی است. کتاب را کنار بگذارید.
۶ تا ۱۲ ماهگی: گرفتن، گاز گرفتن، ورق زدن
کودک حالا می‌خواهد کتاب را بگیرد، تکان بدهد و به دهان ببرد. این هم بخشی از آشنا شدن با کتاب است. کتاب مقوایی محکم یا پارچه‌ای بدهید که پاره نشود. هنوز لازم نیست متن را بخوانید.
- به تصویر اشاره کنید و اسمش را بگویید: «این سگه. سگ می‌گه هاپ هاپ.»
- صدای حیوان‌ها و ماشین‌ها را دربیاورید و منتظر بمانید ببینید با صدا جواب می‌دهد یا نه.
- بگذارید صفحه را ورق بزند، حتی اگر چند صفحه را با هم ورق بزند یا از آخر شروع کند.
- کتاب‌های دارای تکه‌های کوچک و قابل جدا شدن را دور از دسترسش بگذارید.
۱۲ تا ۲۴ ماهگی: اشاره، پرسش و تکرار
در سال دوم کودک کم‌کم به تصویرها اشاره میکند و اسم بعضی را می‌گوید. حدود ۱۸ ماهگی با شما به چند صفحه کتاب نگاه میکند و حدود ۲ سالگی وقتی اسم چیزی را میپرسید، در کتاب به آن اشاره میکند. کتاب کوتاه با یک تصویر بزرگ در هر صفحه و چیزهای آشنا مثل توپ، گربه، ماشین و قاشق بهترین انتخاب است.
- بپرسید و منتظر بمانید. «توپ کو؟» و بعد «آفرین، توپ!». این گفتوگوی دوطرفه، نه خواندن یک‌طرفه، زبان را می‌سازد.
- یک کلمه اضافه کنید. اگر گفت «گربه»، بگویید «گربه خوابیده».
- بگذارید انتخاب کند. خودش کتاب را بیاورد و ورق بزند. اگر یک کتاب را ده بار خواست، ده بار بخوانید؛ تکرار یعنی یادگیری.
- کتاب را به زندگی وصل کنید. «این سگه، مثل سگ همسایه.»
- جای خالی بگذارید. در کتاب یا شعری که بارها خوانده‌اید، کلمهٔ آخر را نگویید و منتظر بمانید خودش بگوید.
چطور کتاب‌خوانی را عادت کنیم؟
یک زمان ثابت انتخاب کنید، مثل قبل از خواب یا بعد از غذا. چند دقیقه کافی است و لازم نیست کتاب تمام شود؛ اگر کودک بلند شد و رفت، ادامه را به بعد بگذارید. چند کتاب را جایی پایین و در دسترس بگذارید تا خودش سراغشان برود. پدر، مادربزرگ یا هر کس دیگری هم که برایش بخواند، کودک صدای تازه و کلمههای تازه میشنود.
کتاب صدادار و قصه از گوشی چه؟
کتاب صدادار و قصهٔ ضبطشده جای صدای شما را نمیگیرد. کودک زبان را از گفتوگوی رودررو یاد میگیرد، از اینکه شما به حرفش جواب بدهید. زیر ۱۸ ماه هیچ صفحه‌نمایشی جز تماس تصویری با خانواده توصیه نمی‌شود و از ۱۸ تا ۲۴ ماه فقط برنامهٔ باکیفیت و همراه خودتان. به جای ویدیوی «آموزشی»، کتاب و آدم واقعی. گوشی، کارتون و حرف زدن کودک را ببینید.
اگر کودک در ۱۸ ماهگی برای نشان دادن چیزی اشاره نمی‌کند یا در ۲ سالگی حرکت‌ها و کلمههای شما را تقلید نمی‌کند، با پزشک کودک صحبت کنید. برای اینکه بدانید در هر سن چه انتظاری داشته باشید، کلمات اول ۱۲ تا ۱۸ ماهگی و انفجار واژگان ۱۸ تا ۲۴ ماهگی را ببینید.
جدول کامل حرف زدن کودک، ماه به ماه، را در راهنمای حرف زدن کودک رایم ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
از چند ماهگی برای نوزاد کتاب بخوانیم؟
از همان روزهای اول. نوزاد کلمهها را نمیفهمد، اما صدای شما، آهنگ جملهها و نزدیکیتان را دوست دارد. چند دقیقه در روز کافی است.
نوزادم کتاب را گاز میگیرد و پرت میکند؛ ادامه بدهم؟
بله. در سال اول گاز گرفتن و تکان دادن کتاب هم بخشی از آشنا شدن با آن است. کتاب مقوایی محکم بدهید و شما خواندن را ادامه دهید.
کودک نوپایم یک دقیقه هم پای کتاب نمی‌نشیند؛ چه کنم؟
لازم نیست بنشیند یا کتاب تمام شود. یکی دو صفحه، با اشاره و صدا درآوردن، کافی است. بگذارید خودش ورق بزند و کتاب را انتخاب کند.
کتاب صدادار یا قصه از گوشی هم همین فایده را دارد؟
نه. کتاب صدادار و قصهٔ ضبطشده جای صدای شما و گفتوگوی رودررو را نمیگیرد. کودک از جواب گرفتن از شما زبان یاد میگیرد.
کتاب خواندن به حرف زدن کمک میکند؟
بله. وقتی هنگام خواندن اسم چیزها را میگویید، میپرسید و منتظر جواب میمانید، کودک کلمههای تازه میشنود و نوبت حرف زدن را تمرین میکند.
