دور سر نوزاد و کودک ماه به ماه: چقدر طبیعی است، سر بزرگ یا کوچک، ملاج و کی نگران شوم
نکات کلیدی
- دور سر نوزاد رسیده هنگام تولد حدود ۳۴ سانتیمتر است (پسر ۳۴٫۵، دختر ۳۳٫۹) و ۹۵ درصد نوزادان سالم بین حدود ۳۱٫۵ تا ۳۷ سانتیمتر هستند.
- دور سر در شش ماه اول حدود ۸ تا ۹ سانتیمتر، در شش ماه دوم حدود ۳ و در سال دوم حدود ۲ سانتیمتر بزرگ میشود.
- در برنامهٔ مراقبت کودک سالم، دور سر در همهٔ ۱۲ نوبت از تولد تا ۲ سالگی روی منحنی رشد ثبت میشود؛ روند مهم است، نه یک عدد.
- ملاج جلویی معمولاً بین ۱۲ تا ۱۸ ماهگی بسته میشود و دست زدن آرام به آن آسیبی ندارد.
- رد شدن دور سر از دو خط منحنی، ثابت ماندنش، یا بیرون بودن از خط‌ها باید به پزشک گفته شود؛ ملاج برجسته با تب، استفراغ یا خواب‌آلودگی یعنی فوراً پزشک یا ۱۱۵.
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: دور سر نوزاد رسیده هنگام تولد حدود ۳۴ سانتیمتر است و در شش ماه اول حدود ۸ تا ۹ سانتیمتر بزرگ میشود، چون مغز در این ماه‌ها سریع‌تر از هر زمان دیگری رشد می‌کند. بعد از آن رشد کند میشود: حدود ۳ سانتیمتر در شش ماه دوم و حدود ۲ سانتیمتر در کل سال دوم. مثل وزن، یک عدد به‌تنهایی معنای زیادی ندارد؛ مهم این است که دور سر کودک نوبت به نوبت همراستای خط خودش روی منحنی بالا برود.
دور سر نوزاد و کودک ماه به ماه چقدر طبیعی است؟
این عددها میانهٔ استاندارد جهانی رشد کودک است. بازهٔ داخل پرانتز جایی است که ۹۵ درصد کودکان سالم در آن قرار می‌گیرند. سر پسرها بهطور میانه حدود یک سانتیمتر بزرگ‌تر از سر دخترهاست.
| سن | پسر | دختر |
|---|---|---|
| تولد | ۳۴٫۵ (۳۱٫۹ تا ۳۷) | ۳۳٫۹ (۳۱٫۵ تا ۳۶٫۲) |
| ۱ ماهگی | ۳۷٫۳ (۳۴٫۹ تا ۳۹٫۶) | ۳۶٫۵ (۳۴٫۲ تا ۳۸٫۹) |
| ۲ ماهگی | ۳۹٫۱ (۳۶٫۸ تا ۴۱٫۵) | ۳۸٫۳ (۳۵٫۸ تا ۴۰٫۷) |
| ۴ ماهگی | ۴۱٫۶ (۳۹٫۲ تا ۴۴) | ۴۰٫۶ (۳۸٫۱ تا ۴۳٫۱) |
| ۶ ماهگی | ۴۳٫۳ (۴۰٫۹ تا ۴۵٫۸) | ۴۲٫۲ (۳۹٫۶ تا ۴۴٫۸) |
| ۹ ماهگی | ۴۵ (۴۲٫۵ تا ۴۷٫۵) | ۴۳٫۸ (۴۱٫۲ تا ۴۶٫۵) |
| ۱۲ ماهگی | ۴۶٫۱ (۴۳٫۵ تا ۴۸٫۶) | ۴۴٫۹ (۴۲٫۲ تا ۴۷٫۶) |
| ۱۸ ماهگی | ۴۷٫۴ (۴۴٫۷ تا ۵۰) | ۴۶٫۲ (۴۳٫۵ تا ۴۹) |
| ۲ سالگی | ۴۸٫۳ (۴۵٫۵ تا ۵۱) | ۴۷٫۲ (۴۴٫۴ تا ۵۰) |
کودکی که دور سرش از اول نزدیک خط بالا یا پایین بوده و همان‌جا بالا میرود، معمولاً فقط به خانواده‌اش رفته است. خیلی وقتها پدر یا مادری که سر بزرگ‌تری دارد، بچه‌ای با سر بزرگ‌تر دارد و این هیچ مشکلی نیست. اعداد روز تولد و ماه اول را با جزئیات بیشتر در راهنمای وزن، قد و دور سر نوزاد ببینید.
چرا دور سر را اندازه می‌گیرند؟
دور سر ساده‌ترین راه برای دیدن رشد مغز از بیرون است. در برنامهٔ مراقبت کودک سالم در ایران، دور سر در همهٔ نوبت‌ها از تولد تا ۲ سالگی، یعنی ۱۲ نوبت، اندازه گرفته و روی منحنی رشد پروندهٔ پایگاه سلامت ثبت میشود. بعد از ۲ سالگی سر خیلی کند رشد می‌کند و دیگر در نوبت‌های معمول اندازه گرفته نمی‌شود. پس اگر مراقب سلامت دور سر را اندازه گرفت و چیزی نگفت، یعنی روند خوب بوده است.
دور سر را درست چطور اندازه بگیرم؟
- یک متر نواری پارچه‌ای یا کاغذی بردارید، نه متر فلزی.
- متر را از درست بالای ابروها و بالای گوشها بگذرانید و از برجستهترین نقطهٔ پشت سر دور بزنید.
- متر را محکم ولی بدون فشار بکشید و سه بار اندازه بگیرید؛ بزرگترین عدد را بنویسید.
- موی پرپشت یا کش و گیره را کنار بزنید. اندازهگیری خانگی تا نیم سانتیمتر خطا دارد، پس عدد پایگاه سلامت را مبنا بگذارید.
در روزهای اول، سر بعضی نوزادها به‌خاطر فشار زایمان کمی کشیده، نامتقارن یا ورم‌دار است. این حالت در چند روز تا چند هفته خودش برطرف میشود و سر گرد میشود.
ملاج چیست و کی بسته میشود؟
ملاج همان نقطهٔ نرم بالای سر است که استخوان‌های جمجمه هنوز به هم نرسیده‌اند تا مغز جای رشد داشته باشد. ملاج جلویی بزرگ‌تر است و معمولاً بین ۱۲ تا ۱۸ ماهگی بسته میشود؛ ملاج پشت سر خیلی کوچک‌تر است و در چند ماه اول بسته میشود. دست کشیدن آرام روی ملاج، شستن سر و شانه کردن مو هیچ آسیبی نمی‌زند. ملاجی که در حالت آرام کمی فرو رفته یا با گریه کمی بالا می‌آید طبیعی است.
سر نوزادم صاف یا کج شده؛ به دور سر ربط دارد؟
صاف شدن پشت یا یک طرف سر بیشتر از خوابیدن همیشگی روی یک سمت است و با اندازهٔ دور سر فرق دارد. نوزاد را همیشه به پشت بخوابانید، ولی سمت سرش را در هر خواب عوض کنید و در بیداری وقت روی شکم بدهید. راهش را در راهنمای وقت روی شکم و راهنمای گردن گرفتن بخوانید. اگر سر با این کارها تا ۴ ماهگی بهتر نشد یا نوزاد همیشه سرش را به یک طرف می‌چرخاند، به پزشک کودک بگویید.
کی باید نگران شوم و به پزشک بروم؟
یک بار اندازهگیری بالا یا پایین تقریباً هیچ‌وقت به‌تنهایی معنای بیماری ندارد. این‌ها دلیل خوبی است که زودتر از نوبت بعدی با مراقب سلامت یا پزشک کودک صحبت کنید:
- دور سر در دو نوبت پشت سر هم تندتر از خط خودش بالا رفته و از دو خط منحنی رد شده است.
- دور سر چند نوبت تقریباً ثابت مانده یا از خطهای منحنی پایینتر افتاده است.
- دور سر از بالاترین یا پایینترین خط منحنی بیرون است، به‌خصوص اگر سر پدر و مادر چنین نیست.
- ملاج جلویی خیلی زود، پیش از ۶ ماهگی، کاملاً بسته به نظر می‌رسد یا شکل سر کشیده و غیرعادی است.
اگر کودک ملاج برجسته و سفت دارد و همراهش تب، استفراغ‌های پشت سر هم، خواب‌آلودگی شدید، تشنج یا بی‌قراری با جیغ دارد، منتظر نوبت نمانید و فوراً به پزشک یا اورژانس ۱۱۵ زنگ بزنید.
بیشتر وقتها پزشک فقط معاینه می‌کند، دور سر پدر و مادر را هم اندازه می‌گیرد و اندازهگیری را چند هفته بعد تکرار می‌کند. اگر روند عجیب بماند، ممکن است سونوگرافی سر (تا وقتی ملاج باز است) یا بررسی بیشتر بخواهد.
جدول کامل وزن، قد و دور سر نوزاد و کودک، ماه به ماه، را در راهنمای رشد رایم ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
دور سر نوزاد چقدر باید باشه؟
هنگام تولد بهطور میانه پسر ۳۴٫۵ و دختر ۳۳٫۹ سانتیمتر، در ۶ ماهگی پسر ۴۳٫۳ و دختر ۴۲٫۲، و در یکسالگی پسر ۴۶٫۱ و دختر ۴۴٫۹ سانتیمتر. حدود ۲ تا ۲٫۵ سانتیمتر بالاتر یا پایینتر از این عددها هم طبیعی است؛ مهم روند روی منحنی است.
دور سر نوزادم کوچیکه، نگران باشم؟
اگر داخل خطهای منحنی است و نوبت به نوبت همراستای خط خودش بزرگ میشود، نه. اگر زیر پایینترین خط است یا چند نوبت ثابت مانده، با پزشک کودک صحبت کنید تا معاینه کند و اندازه را تکرار کند.
سر بچم بزرگه، طبیعیه؟
خیلی وقتها سر بزرگ خانوادگی است؛ دور سر پدر و مادر را هم اندازه بگیرید. تا وقتی دور سر روی یک خط بالا میرود و کودک سرحال است، جای نگرانی نیست. اگر تندتر از خط خودش بزرگ شده یا ملاجش برجسته و سفت است، باید پزشک ببیند.
ملاج نوزاد کی بسته میشه؟
ملاج جلویی معمولاً بین ۱۲ تا ۱۸ ماهگی بسته میشود و ملاج کوچک پشت سر در چند ماه اول. اگر خیلی زود، پیش از ۶ ماهگی، کاملاً بسته به نظر برسد یا شکل سر غیرعادی باشد، به پزشک بگویید.
دور سر رو تا چند سالگی اندازه می‌گیرن؟
در برنامهٔ مراقبت کودک سالم در ایران، در هر نوبت از تولد تا ۲ سالگی. بعد از آن سر خیلی کند رشد می‌کند و اندازهگیری معمول لازم نیست، مگر پزشک بخواهد.
دور سر رو در خونه چطور اندازه بگیرم؟
با متر نواری از بالای ابروها و بالای گوشها و برجستهترین نقطهٔ پشت سر، سه بار، و بزرگترین عدد را بنویسید. اندازهگیری خانگی تا نیم سانتیمتر خطا دارد؛ عدد پایگاه سلامت را مبنا بگذارید.
ملاج نوزادم فرو رفته یا بالا اومده، خطرناکه؟
کمی فرو رفتن در آرامش و کمی بالا آمدن با گریه طبیعی است. ملاج خیلی گود همراه با پوشک خشک و بی‌حالی نشانهٔ کم‌آبی است، و ملاج برجسته و سفت با تب، استفراغ یا خواب‌آلودگی؛ هر دو یعنی فوراً پزشک یا ۱۱۵.
