آزمایش‌های اول بارداری چیست و چرا برای همه؟ گروه خون، کم‌خونی، قند، ادرار، هپاتیت، تیروئید

پاسخ کوتاه: آزمایش‌های نوبت اول بارداری (هفتهٔ ۶ تا ۱۰) همه با یک بار خون‌گیری و یک نمونهٔ ادرار انجام می‌شود و در پایگاه سلامت رایگان است: گروه خون و Rh، شمارش خون برای کم‌خونی، قند خون ناشتا، کامل و کشت ادرار، هپاتیت ب، اچ‌آی‌وی، سیفلیس، کلیه، و در صورت نیاز تیروئید و پادتن سرخجه. برای همهٔ مادرها انجام می‌شود، نه به خاطر شک به کسی، چون هر کدام مشکلی را پیدا می‌کند که هنوز علامتی ندارد و زود پیدا شدنش همه‌چیز را عوض می‌کند. نتیجه را خودتان تفسیر نکنید؛ ماما در نوبت بعدی برایتان می‌خواند.

این مقاله برای هر آزمایش می‌گوید چیست، چرا برای همه است و اگر غیرطبیعی باشد چه می‌شود، به زبان ساده و بدون عدد. اگر فقط یک چیز را می‌خواهید بدانید: هیچ‌کدام از این آزمایش‌ها «آزمایش بچه» نیست؛ همه دربارهٔ بدن شماست و این‌که مراقبت شما چطور تنظیم شود.

چرا همه و چرا همین اول؟

اولین نوبت مهم‌ترین نوبت بارداری است، چون خیلی از مشکل‌هایی که بعداً دردسر می‌شوند همین‌جا با یک آزمایش ساده پیدا و پیشگیری می‌شوند: کم‌خونی، کم‌کاری تیروئید، عفونت ادراری بی‌علامت، گروه خونی منفی و دیابت. هرچه زودتر، بهتر؛ بهترین زمان هفتهٔ ۶ تا ۱۰ است. اگر دیرتر فهمیدید باردارید، باز هم بروید؛ هیچ‌وقت دیر نیست.

چند نکتهٔ عملی: ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتا بروید و فقط آب بخورید، چون قند خون ناشتا جزو آزمایش‌هاست. نمونهٔ ادرار را صبح، بعد از شستن با آب و از وسط ادرار بگیرید تا نتیجهٔ کشت خراب نشود. داروها و مکمل‌هایتان را همان روز معمولی بخورید مگر ماما چیز دیگری گفته باشد. جواب‌ها در نوبت دوم (هفتهٔ ۱۶ تا ۲۰) یا زودتر برایتان خوانده می‌شود؛ اگر چیزی فوری باشد، خودشان تماس می‌گیرند.

جدول آزمایش‌های نوبت اول

هر آزمایش به زبان ساده

گروه خون و Rh

مشخص می‌کند گروه خون شما چیست و Rh شما مثبت است یا منفی. اگر منفی باشد و Rh همسرتان مثبت، ممکن است بدن شما در برابر خون بچه پادتن بسازد؛ این در بارداری اول معمولاً مشکلی نمی‌سازد ولی برای بارداری‌های بعد مهم است. راه‌حلش ساده است: آزمایش کومبس در طول بارداری و یک آمپول ضد D در هفتهٔ ۲۸ تا ۳۴ و تا ۷۲ ساعت بعد از زایمان. حدود ۱ نفر از هر ۱۰ نفر Rh منفی است و با این مراقبت‌ها بارداری کاملاً معمولی دارد. نتیجه را جایی یادداشت کنید؛ در زایمان و اورژانس لازم می‌شود.

شمارش خون (CBC) برای کم‌خونی

مقدار هموگلوبین خون شما را می‌سنجد. در بارداری حجم خون زیاد می‌شود و بدن آهن بیشتری می‌خواهد؛ برای همین کم‌خونی شایع است و خودش را با خستگی، تپش قلب و رنگ‌پریدگی نشان می‌دهد یا اصلاً نشان نمی‌دهد. کم‌خونی درمان‌نشده خطر زایمان زودرس و وزن کم تولد را بالا می‌برد و شما را بعد از زایمان خیلی خسته‌تر می‌کند. اگر پایین باشد، آهن زودتر یا بیشتر شروع می‌شود. در نوبت سوم دوباره تکرار می‌شود چون کم‌خونی بیشتر در نیمهٔ دوم پیدا می‌شود. نتیجه را خودتان تفسیر نکنید؛ ماما برایتان می‌خواند.

قند خون ناشتا

قند خون شما را ناشتا اندازه می‌گیرد تا دیابتی که از قبل داشته‌اید و نمی‌دانستید پیدا شود. قند بالا در هفته‌های اول روی شکل‌گیری اندام‌های بچه اثر می‌گذارد؛ برای همین زود پیدا کردن و کنترلش این‌قدر مهم است. اگر این آزمایش بالا باشد، از همان اول مراقبت دیابت شروع می‌شود و دیگر آزمایش تحمل قند هفتهٔ ۲۴ تا ۲۸ لازم نیست. اگر طبیعی باشد، در نوبت سوم آزمایش کامل‌تر انجام می‌شود، چون دیابت بارداری معمولاً از نیمهٔ دوم پیدا می‌شود. ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتا بروید؛ آب مجاز است.

کامل و کشت ادرار

در بارداری مجاری ادرار شل‌تر و کندتر می‌شود و میکروب راحت‌تر در آن می‌ماند، گاهی بدون هیچ سوزش یا علامتی. این عفونت بی‌علامت اگر درمان نشود می‌تواند به کلیه برسد و خطر زایمان زودرس را بالا ببرد؛ برای همین کشت ادرار برای همه انجام می‌شود، نه فقط کسانی که سوزش دارند. آزمایش کامل ادرار پروتئین و قند را هم نشان می‌دهد که برای فشار خون و دیابت مهم است. نمونه را صبح، بعد از شستن با آب و از وسط ادرار بگیرید تا نتیجه خراب نشود. در نوبت‌های بعد هم ممکن است با نوار ادرار پروتئین را چک کنند.

هپاتیت ب

نشان می‌دهد ویروس هپاتیت ب در خون شما هست یا نه. خیلی‌ها بی‌آنکه بدانند ناقل‌اند و حالشان هم خوب است. اگر مثبت باشد، نوزاد در ۱۲ ساعت اول تولد واکسن و آمپول ایمونوگلوبولین می‌گیرد و همین کار از بیشتر انتقال‌ها جلوگیری می‌کند؛ شیر دادن هم مجاز است. برای همین نتیجه‌اش را برای زایشگاه نگه دارید.

آزمایش اچ‌آی‌وی

برای همهٔ مادرها انجام می‌شود، نه به خاطر شک به کسی. دلیلش ساده است: اگر مادری این ویروس را داشته باشد و بداند، با دارو در بارداری و زایمان می‌شود تقریباً به‌طور کامل جلوی انتقال به بچه را گرفت. نتیجه محرمانه است و فقط به خودتان گفته می‌شود. در رفتار پرخطر ممکن است در نیمهٔ دوم بارداری تکرار شود.

سیفلیس

یک عفونت قدیمی است که امروز کم‌یاب ولی هنوز هست و در بارداری بی‌علامت می‌تواند به بچه آسیب جدی بزند. با یک آزمایش خون پیدا می‌شود و با درمان ساده در بارداری کاملاً قابل پیشگیری است. برای همهٔ مادرها انجام می‌شود و نتیجه محرمانه است.

کلیه (اوره و کراتینین)

کار کلیه‌های شما را می‌سنجد. در بارداری کلیه‌ها دو برابر کار می‌کنند و اگر از قبل مشکلی داشته باشند، فشار خون و ورم زودتر پیش می‌آید. این عدد خط پایه است تا اگر در ماه‌های بعد فشار خونتان بالا رفت، بشود مقایسه کرد.

تیروئید (TSH)

کار غدهٔ تیروئید را نشان می‌دهد. در ماه‌های اول، مغز بچه فقط به هورمون تیروئید شما وابسته است، چون خودش هنوز نمی‌سازد؛ برای همین کم‌کاری تیروئید مادر اگر درمان نشود روی رشد مغز او اثر می‌گذارد. درمانش یک قرص روزانه و ساده است. اگر از قبل قرص تیروئید می‌خورید، خودسرانه قطع نکنید و همان نوبت اول بگویید؛ دوزش در بارداری معمولاً باید تنظیم شود.

پادتن سرخجه (در صورت نیاز)

نشان می‌دهد در برابر سرخجه ایمن هستید یا نه. سرخجه در بارداری، به‌خصوص سه‌ماههٔ اول، می‌تواند به شنوایی و قلب و چشم بچه آسیب بزند. بیشتر زنان ایرانی با واکسن کودکی یا واکسیناسیون سراسری ایمن‌اند. اگر ایمن نباشید، در بارداری واکسن زده نمی‌شود؛ فقط از افراد بیمار دور بمانید و بعد از زایمان واکسن بزنید تا بارداری بعدی امن باشد.

کومبس غیرمستقیم (مادر Rh منفی)

فقط برای مادری که Rh منفی دارد و همسرش Rh مثبت است. نشان می‌دهد بدن شما پادتنی علیه خون بچه ساخته یا نه. در بارداری اول تقریباً همیشه منفی است و همان آمپول ضد D پیشگیرانه در هفتهٔ ۲۸ تا ۳۴ کافی است. اگر مثبت باشد، پزشک بچه را نزدیک‌تر پایش می‌کند. این آزمایش جایگزین آمپول نیست؛ هر دو لازم‌اند.

چه چیزی جزو آزمایش‌های نوبت اول نیست

برای تأیید بارداری معمولاً تست ادرار خانگی کافی است؛ اگر پایگاه یا پزشک آزمایش خون خواست، انجام بدهید. غربالگری ناهنجاری کروموزومی جزو این فهرست و جدول مراقبت معمول نیست؛ اختیاری است و به درخواست خود شما و با نظر پزشک انجام می‌شود؛ غربالگری بارداری چیست و اجباری است؟. سونوگرافی تعیین سن بارداری هم آزمایش نیست ولی تا هفتهٔ ۱۴ باید انجام شود؛ سونوگرافی بارداری چند بار و کی. آزمایش تحمل قند و تکرار شمارش خون مال نوبت سوم (هفتهٔ ۲۴ تا ۳۰) است. اگر پزشک شخصی آزمایش‌های بیشتری نوشت، بپرسید هر کدام برای چیست؛ پرسیدن حق شماست.

اگر دیر فهمیدم یا نوبت اول را نرفتم

همان هفته که فهمیدید، بروید؛ همهٔ این آزمایش‌ها در هر هفته‌ای که باشید همان موقع انجام می‌شود و هیچ‌وقت دیر نیست. اگر آزمایش‌ها را بیرون و با نسخهٔ پزشک داده‌اید، برگه‌ها را به پایگاه ببرید تا ثبت شود و تکرار نشود. فهرست کامل نوبت‌ها در نوبت‌های مراقبت بارداری در ایران.

برای همسر

همراهش بروید، حتی اگر فقط در اتاق انتظار بنشینید. اگر Rh خون او منفی باشد، گروه خون شما هم لازم می‌شود؛ آماده باشید همان روز آزمایش بدهید. و اگر نتیجه‌ای غیرطبیعی بود، اولین کارتان جست‌وجو در اینترنت نیست؛ با هم به نوبت بعدی بروید و از ماما بپرسید «این یعنی چه و قدم بعدی چیست».

این مقاله بخشی از راهنمای بارداری هفته به هفته رایم است.

بر پایهٔ راهنماهای معتبر جهانی مراقبت بارداری و برنامهٔ کشوری مراقبت‌های ادغام‌یافتهٔ سلامت مادران وزارت بهداشت (۱۴۰۲)؛ هیچ‌کدام از این‌ها جای معاینه و نظر ماما یا پزشک خودتان را نمی‌گیرد.