کودکم دیر حرف می‌زند: در ۱۸ تا ۳۰ ماهگی چه زمانی طبیعی است و چه زمانی باید پیگیری کنم؟
نکات کلیدی
- از هر ۵ کودک یکی دیرتر حرف می‌زند، اما تشخیص اینکه کودک شما جبران میکند کار پزشک است، نه زمان.
- در ۲ سالگی بیشتر کودکان دو کلمه را کنار هم می‌گذارند و به تصویر کتاب اشاره میکنند.
- قدم اول همیشه شنواییسنجی است، حتی اگر غربالگری نوزادی خوب بوده.
- از دست دادن کلمه‌هایی که قبلاً داشت، در هر سنی نشانهٔ فوری است.
- کمتر بپرسید، بیشتر توصیف کنید و بعد از هر جمله ۵ ثانیه مکث کنید.
فهرست مطالب
اگر کودک ۱۸ ماهه‌تان هنوز کلمهٔ واضحی نمی‌گوید یا کودک ۲ ساله‌تان فقط «بابا» و «مامان» دارد، لازم نیست تا ۳ سالگی صبر کنید. قدم اول همین هفته است: یک آزمایش شنوایی و یک مشاوره با پزشک کودک یا پایگاه سلامت. دیر حرف زدن شایع‌ترین نوع تأخیر رشدی است و از هر ۵ کودک، یکی دیرتر از هم‌سن‌هایش حرف می‌زند؛ بسیاری از این کودکان جبران میکنند، اما تشخیص اینکه کودک شما جزو کدام گروه است، کار پزشک و گفتاردرمانگر است، نه زمان.
در این سن چه چیزی طبیعی است؟
فهرست نشانه‌های رشد که متخصصان کودکان به کار می‌برند، برای هر ایستگاه سنی چند نشانهٔ روشن دارد:
- ۱۸ ماهگی: کودک تلاش میکند سه کلمه یا بیشتر، غیر از «مامان» و «بابا»، بگوید و دستور یک‌مرحله‌ایِ بدون اشاره را انجام می‌دهد؛ مثلاً وقتی می‌گویید «بده به من»، اسباب‌بازی را به شما می‌دهد.
- ۲ سالگی: دست‌کم دو کلمه را کنار هم می‌گذارد («شیر بیشتر»)، وقتی می‌پرسید «خرس کو؟» به تصویر کتاب اشاره میکند، دو عضو بدن را نشان می‌دهد و غیر از بای‌بای و اشاره، حرکت‌های دیگری مثل بوس فرستادن یا سر تکان دادن دارد. بسیاری از کودکان در این سن ۵۰ تا ۱۰۰ واژه دارند.
- ۳۰ ماهگی: حدود ۵۰ کلمه می‌گوید، دو کلمه را با یک فعل ترکیب میکند («سگ دوید»)، چیزهای کتاب را نام می‌برد و واژه‌هایی مثل «من» و «ما» را به کار می‌برد.
کلمه برای کودک نوپا یعنی هر صدایی که همیشه برای یک معنا به کار میرود؛ «با» برای آب یا «نَنَ» برای شیر هم کلمه حساب میشود، حتی اگر فقط شما بفهمید. کلمه‌ها را در همهٔ زبان‌هایی که در خانه شنیده میشود بشمارید؛ ترکی، کردی، گیلکی، عربی یا هر زبان دیگر. یاد گرفتن دو زبان بهخودیخود باعث دیر حرف زدن نمیشود.
فهم خوب ولی گفتار کم: چه زمانی می‌توان کمی صبر کرد؟
مهم‌ترین سؤال این نیست که کودک چند کلمه می‌گوید، بلکه این است که چقدر میفهمد و چقدر «ارتباط» می‌گیرد. کودکی که وقتی اسمش را صدا می‌زنید برمی‌گردد، به چیزهایی که می‌خواهد اشاره میکند، دستور ساده را انجام می‌دهد، با نگاه و لبخند با شما بازی میکند و هر هفته یک کلمه یا صدای تازه اضافه میکند، معمولاً در مسیر درست است و با تمرین خانگی و پیگیری پزشک جلو میرود. متخصصان گفتار و زبان سه نشانه را علامت نیاز به کمک بیشتر می‌دانند: فهمِ ضعیفِ حرف‌های دیگران، اشاره و حرکت‌های کم، و کلمههای تازهای که اضافه نمی‌شوند.
این نشانه‌ها را همین امروز با پزشک در میان بگذارید
- به اسمش واکنش نشان نمی‌دهد یا به صداهای اطراف توجه نمیکند.
- برای خواستن چیزی اشاره نمیکند و دست شما را به سمت آن نمی‌کشد.
- ترجیح می‌دهد تنها بازی کند و انگار دیگران را «خاموش» میکند.
- جمله‌های کارتون یا شعر را از حفظ می‌گوید، ولی نمی‌تواند با کلمه چیزی بخواهد.
- کلمه یا مهارتی را که قبلاً داشت از دست داده است. این نشانه در هر سنی فوری است.
- تا ۱۸ ماهگی هیچ کلمه‌ای غیر از «مامان» و «بابا» ندارد، یا تا ۲ سالگی دو کلمه را کنار هم نمی‌گذارد.
پزشک کودک یا کارشناس پایگاه سلامت در مراقبت‌های ۱۸ و ۲۴ ماهگی پرسشنامهٔ تکامل را با شما پر میکند؛ اگر نگرانی دارید منتظر نوبت بعدی نمانید و خودتان موضوع را مطرح کنید.
چرا قدم اول همیشه آزمایش شنوایی است؟
کودکی که کم می‌شنود، کم هم حرف می‌زند، و کم‌شنوایی خفیف یا عفونت‌های مکرر گوش از بیرون دیده نمیشود. حتی اگر نوزادتان در بیمارستان غربالگری شنوایی شده و نتیجه خوب بوده، پزشک معمولاً پیش از هر چیز یک شنواییسنجی تازه می‌خواهد. این آزمایش بی‌درد است و در مراکز شنواییسنجی انجام میشود. بعد از آن، پزشک در صورت نیاز شما را به گفتاردرمانگر ارجاع می‌دهد. لازم نیست برای رفتن پیش گفتاردرمانگر «صبر کنید و ببینید»؛ ارزیابی زودتر، به معنای شروع زودترِ کمک است، حتی اگر نتیجه این باشد که همهچیز خوب است.
افسانه‌هایی که وقت را می‌خرند
«پسرها دیرتر حرف می‌زنند.» به‌طور متوسط پسرها کمی دیرتر شروع میکنند و این فاصله تا سن مدرسه از بین میرود؛ اما این تفاوت کوچک هیچ‌وقت توضیح‌دهندهٔ کودک ۲ ساله‌ای نیست که فقط چند کلمه دارد. «تا ۳ سالگی خودش راه می‌افتد.» خیلی‌ها راه می‌افتند، ولی هیچ راهی برای تشخیص از پیش وجود ندارد و هر ماه تأخیر، ماهی است که کمک می‌توانست شروع شود. «زبان‌فهم است، فقط تنبل است.» کودک برای حرف زدن تنبلی نمیکند؛ اگر نمی‌گوید، دلیلی دارد که باید پیدا شود.
پنج کار خانگی که واقعاً اثر دارد
- کمتر بپرسید، بیشتر توصیف کنید. به‌جای «این چیه؟» بگویید «توپ قرمز! توپ قل خورد.» کلمه را سه‌چهار بار در جمله‌های کوتاه بشنود.
- یک کلمه اضافه کنید. او می‌گوید «آب»، شما بگویید «آب می‌خوای؟ آبِ خنک.» این همان پلِ یک‌کلمه به دوکلمه است.
- مکث کنید. بعد از هر جمله ۵ ثانیه ساکت بمانید و به چشم‌هایش نگاه کنید. کودک وقتی حرف می‌زند که جایی برای حرف زدن باشد.
- خواسته‌هایش را پیش‌دستی نکنید. لیوان را دمِ دستش نگذارید؛ بگذارید با صدا، اشاره یا کلمه بخواهد، بعد فوراً بدهید و کلمه‌اش را بگویید.
- هر روز کتاب تصویری بخوانید و به تصویرها اشاره کنید. در مقالهٔ انفجار واژگان و جمله‌های دوکلمه‌ای بازی‌های بیشتری هست.
صفحه‌نمایش جای حرف زدن با شما را نمی‌گیرد؛ کودک از گفت‌وگوی رودررو زبان یاد می‌گیرد، نه از کارتون. اگر کودکتان کوچک‌تر است، مقالهٔ کلمات اول و دستورهای ساده را بخوانید.
گفتاردرمانی در ایران از کجا شروع میشود؟
با پزشک کودک یا پایگاه سلامت محل زندگی‌تان شروع کنید؛ آن‌ها نتیجهٔ شنواییسنجی را می‌بینند و شما را به گفتاردرمانگر یا مرکز مداخلهٔ زودهنگام سازمان بهزیستی معرفی میکنند. در جلسهٔ اول، گفتاردرمانگر بیشتر از آنکه با کودک «درس» کار کند، با شما کار میکند تا همین تمرین‌های خانگی را دقیق و روزانه انجام دهید. بیشترِ درمان در خانه و در بازی‌های روزمره اتفاق می‌افتد.
پرسش‌های پرتکرار
بچهٔ ۱۸ ماهه چند کلمه باید بگوید؟
بیشتر کودکان در ۱۸ ماهگی تلاش میکنند سه کلمه یا بیشتر غیر از «مامان» و «بابا» بگویند و دستور سادهٔ بدون اشاره را انجام میدهند. هر صدایی که همیشه برای یک معنا به کار میرود، کلمه حساب میشود.
کودکم همهچیز را میفهمد ولی حرف نمیزند؛ طبیعی است؟
فهم خوب نشانهٔ امیدبخشی است و بسیاری از این کودکان جبران میکنند، اما همچنان شنواییسنجی و مشورت با پزشک کودک لازم است؛ اگر اشاره نمیکند یا هفتهها کلمهٔ تازهای اضافه نمیشود، زودتر پیگیری کنید.
آیا باید تا ۳ سالگی صبر کنم؟
نه. متخصصان گفتار و زبان میگویند لازم نیست «صبر کنید و ببینید». ارزیابی زودتر یا خیالتان را راحت میکند یا کمک را زودتر شروع میکند.
دوزبانه بودن خانه باعث دیر حرف زدن میشود؟
یاد گرفتن دو زبان بهخودیخود علت تأخیر نیست. کلمههای کودک را در هر دو زبان با هم بشمارید و به زبانی که راحتترید با او حرف بزنید.
گفتاردرمانی را از کجا شروع کنم؟
از پزشک کودک یا پایگاه سلامت؛ پس از شنواییسنجی، شما را به گفتاردرمانگر یا مرکز مداخلهٔ زودهنگام بهزیستی معرفی میکنند.
