کودکم به همه چیز «نه!» میگوید: لجبازی در ۱۸ تا ۳۰ ماهگی نافرمانی است یا استقلال، و من چه کنم؟
نکات کلیدی
- «نه» گفتن در ۱۸ تا ۳۰ ماهگی نشانهٔ کشف استقلال است، نه بی‌تربیتی یا تقصیر والدین.
- دو انتخاب قابل قبول بدهید؛ انتخاب به کودک حس کنترل میدهد و لجبازی را کم می‌کند.
- وقتی کاری اختیاری نیست، «باشه؟» نپرسید؛ کوتاه و آرام بگویید چه می‌شود.
- فقط سر ایمنی و آسیب به دیگران قاطع بایستید و وسط قشقرق نظرتان را عوض نکنید.
- زدن، داد و برچسب «لجباز» رفتار را بدتر می‌کند؛ به رفتار خوب بیشتر توجه کنید.
فهرست مطالب
کودکی که در ۱۸ تا ۳۰ ماهگی به همه چیز «نه!» میگوید، لجباز یا بی‌تربیت نیست؛ تازه فهمیده که آدمی جدا از شماست و خواستههای خودش را دارد. «نه» سادهترین راه او برای نشان دادن همین استقلال است. کار شما: احساسش را نام ببرید، دو انتخاب کوچک بدهید، فقط سر چیزهای مهم بایستید و همان مرز را با آرامش تکرار کنید.
چرا کودکم به همه چیز «نه» میگوید؟
از حدود ۱۸ ماهگی کودک کم‌کم میفهمد که فکر و احساس خودش با فکر و احساس شما فرق دارد. این کشف بزرگی است و او می‌خواهد امتحانش کند. «نه» کوتاه، آسان و پرقدرت است و هر بار که آن را میگوید، می‌بیند که روی دنیای اطرافش اثر دارد. متخصصان رشد کودک می‌گویند مخالفت کردن در این سن، بخشی از «کارِ» کودک نوپاست؛ همین تمرین‌ها به او اعتمادبه‌نفس و حس «من می‌توانم» میدهد. خلق‌وخو هم اثر دارد: بعضی کودکان ذاتاً پرشورترند و هیجان‌هایشان شدیدتر است، و بعضی محتاط‌اند و در برابر هر چیز تازه اول «نه» می‌گویند.
یعنی من بد تربیتش کرده‌ام؟
نه. متخصصان کودکان رفتار لجبازانه را در سال دوم زندگی بخشی طبیعی از رشد می‌دانند و این ربطی به ضعف شما ندارد. کودکی که «نه» میگوید، دارد مرزها را می‌آزماید: مرز خودش، مرز شما و مرز دنیای اطراف. جواب درست، نه تسلیم شدن است و نه دعوا؛ مرز روشن و آرام است.
در همان لحظه چه کنم؟
- اول احساسش را بگویید. «می‌دونم نمی‌خوای لباس بپوشی. سخته که بازی رو ول کنی.» کودکی که حس می‌کند فهمیده شده، کمتر صدایش را بالا می‌برد تا ناراحتی‌اش را نشان دهد.
- دو انتخاب بدهید، هر دو قابل قبول. «بلوز زرد رو می‌پوشی یا سبز رو؟»، «اول مسواک بزنیم یا اول کتاب بخونیم؟» انتخاب‌ها را به دو یا سه تا محدود کنید. انتخاب به کودک حس کنترل میدهد و همین لجبازی را کمتر می‌کند.
- وقتی کاری اختیاری نیست، سؤال نپرسید. به جای «بریم حموم، باشه؟» بگویید «وقت حمومه.» اگر بپرسید «باشه؟»، کودک حق دارد بگوید «نه!».
- با صدای پایین و محکم بگویید و نشان دهید. یک جملهٔ کوتاه همراه با حرکت دست کافی است. احتمالاً باید همین را بارها و بارها تکرار کنید تا کم‌کم خود کلمه کافی شود؛ این طبیعی است.
- با بازی و شوخی همراهش کنید. «ببینیم پاهات زودتر به کفش می‌رسن یا من؟» خنده خیلی وقت‌ها جای دعوا را می‌گیرد.
- بگویید چه کند، نه فقط چه نکند. به جای «روی مبل نپر» بگویید «روی تشک بپر».
سر کدام «نه» بایستم و از کدام بگذرم؟
همهٔ «نه»ها ارزش جنگیدن ندارند. هر چیزی که به ایمنی مربوط است، مثل نشستن در صندلی ماشین، دست دادن کنار خیابان یا دور ماندن از بخاری و سماور، و هر کاری که به دیگران آسیب بزند، قابل مذاکره نیست. اما رنگ لباس، اینکه با کدام لیوان آب بخورد یا اینکه عروسکش را به مهمانی بیاورد، جای انتخاب دارد. هر چه دعواهای کوچک کمتر باشد، «نه»ی شما در جای مهم جدی‌تر شنیده می‌شود. وقتی هم که گفتید «نه»، اگر کودک گریه و قشقرق کرد، نظرتان را عوض نکنید؛ وگرنه یاد می‌گیرد که اگر به اندازهٔ کافی پافشاری کند، به خواسته‌اش می‌رسد.
چه کارهایی نکنم؟
نزنید و داد نزنید. کودک از این کار فقط یاد می‌گیرد که آدم‌های بزرگ هم وقتی عصبانیاند میزنند. پیام دوپهلو ندهید. اگر یک روز چیزی ممنوع است و روز بعد آزاد، کودک گیج می‌شود و بیشتر امتحان می‌کند. برچسب نزنید. «لجباز» و «یک‌دنده» را حتی به شوخی جلوی فامیل نگویید. سخنرانی نکنید. در این سن جمله‌های بلند و توضیح‌های طولانی اثری ندارند.
چطور «نه» کمتری بشنوم؟
- از قبل خبر بدهید. «سه بار دیگه سرسره، بعد می‌ریم خونه.» تغییر ناگهانی برای کودک نوپا سخت است.
- روال روزانه را ثابت نگه دارید. وقتی خواب، غذا و حمام هر روز تقریباً به یک ترتیب است، کودک کمتر مقاومت می‌کند. یک کاغذ با عکس کارهای شب (مسواک، لباس خواب، کتاب) هم کمک می‌کند.
- بگذارید خودش انجام دهد. اجازه دهید در لباس پوشیدن و غذا خوردن کمک کند، حتی اگر کندتر است. کودکی که فرصت «خودم» کردن دارد، کمتر با «نه» قدرتش را نشان میدهد.
- به رفتار خوب بیشتر از رفتار بد توجه کنید. «دیدی چه زود کفشت رو پوشیدی!» توجه شما قوی‌ترین تشویق است.
- به خستگی و گرسنگی حواستان باشد. بیشتر «نه»های بزرگ دیروقت، در مهمانی‌های طولانی یا قبل از غذا اتفاق می‌افتند.
بخشی از این رفتار همان «خودم!» کردن‌های ماه‌های قبل است؛ مقالهٔ جوانه‌های استقلال را بخوانید. اگر «نه» به گریه و غلت زدن روی زمین می‌رسد، مقالهٔ قشقرق کودک نوپا قدم‌به‌قدم کمک می‌کند.
چه زمانی با پزشک کودک صحبت کنم؟
«نه» گفتن و مخالفت در این سن طبیعی است. اما اگر لجبازی آن‌قدر شدید است که کارهای روزانه مثل خواب و غذا را مختل کرده، اگر با کودکان دیگر یا با شما رابطهاش را خراب کرده، یا اگر خودتان به‌طور جدی نگران رفتار او هستید، با پزشک کودک یا کارشناس پایگاه سلامت صحبت کنید. اگر خودتان خسته و کلافه شده‌اید، خط مشاورهٔ رایگان ۱۴۸۰ بهزیستی هم برای همین است.
پرسش‌های پرتکرار
بچهام به همه چیز میگوید نه؛ طبیعی است؟
بله. از حدود ۱۸ ماهگی کودک میفهمد خواستههای خودش را دارد و «نه» سادهترین راه نشان دادن آن است. این مرحله بخشی طبیعی از رشد است و نشانهٔ تربیت بد نیست.
اگر کوتاه بیایم لوس نمی‌شود؟
دادن انتخاب در چیزهای کوچک لوس کردن نیست. اما وقتی سر چیز مهمی «نه» گفتید، وسط گریه و قشقرق نظرتان را عوض نکنید؛ وگرنه کودک یاد می‌گیرد با پافشاری به خواسته‌اش می‌رسد.
چطور راضی‌اش کنم لباس بپوشد یا حمام برود؟
از قبل خبر بدهید، احساسش را بگویید و دو انتخاب بدهید: «بلوز زرد یا سبز؟» یا «با اردک بریم حموم یا با قایق؟» شوخی و بازی هم خیلی وقت‌ها کار را راحت‌تر می‌کند.
تنبیه یا یک ضربهٔ کوچک اثر ندارد؟
نه. زدن و داد زدن به کودک یاد میدهد که بزرگترها هم وقتی عصبانیاند میزنند. مرز آرام، ثابت و تکرارشونده در این سن بهتر جواب میدهد.
کی باید نگران لجبازیاش باشم؟
اگر لجبازی خواب و غذا و کارهای روزانه را مختل کرده، رابطهاش با شما یا بچههای دیگر را خراب کرده یا خودتان جداً نگرانید، با پزشک کودک یا پایگاه سلامت صحبت کنید.
