رفتار کودک ۶ ماه تا ۴ سال: غریبی و اضطراب جدایی، قشقرق، لجبازی، زدن و گاز، دروغ و فحش، تنبیه و تشویق
نکات کلیدی
- قشقرق، لجبازی، زدن، جیغ و اضطراب جدایی در ۱ تا ۴ سالگی طبیعی‌اند؛ نشانهٔ بد شدن کودک یا کوتاهی شما نیستند.
- سه قاعده: بدون کتک، داد و تحقیر؛ نزدیک ماندن و «نه» آرام؛ تشویق دقیق، نه رشوه.
- غریبی از حدود ۶ تا ۸ ماهگی شروع میشود و بین ۹ تا ۱۸ ماهگی بیشترین است؛ بیقراری جدا شدن در مهد تا ۳ سالگی طبیعی است.
- بازی کنار هم تا حدود ۲٫۵ تا ۳ سالگی طبیعی است؛ شریک شدن را با نوبت و زمان‌سنج تمرین کنید، نه با زور.
- اگر کودک مهارتی را از دست داد یا پرخاشگری بعد از ۴ سالگی بدتر شد، با پزشک کودک صحبت کنید؛ برای خودتان صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ و اورژانس اجتماعی ۱۲۳ هست.
فهرست مطالب
قشقرق، لجبازی، «نه!» گفتن، زدن و گاز گرفتن، جیغ، دروغ‌های کودکانه و چسبیدن به مامان وقت جدا شدن، در ۱ تا ۴ سالگی طبیعی‌اند. این‌ها نشانهٔ «بد شدن» کودک یا کوتاهی شما نیستند؛ کودک دارد یاد می‌گیرد آدمی جدا با خواسته‌های خودش است، در حالی که هنوز نمی‌تواند جلوی هیجانش را بگیرد. کتک، داد و تحقیر این رفتارها را کم نمی‌کند؛ نزدیک ماندن، مرز آرام و دیدن رفتار خوب کم میکند. این راهنما میگوید در هر سن چه انتظاری واقعی است، در لحظه چه کنیم و کی کمک بگیریم.
سه قاعدهٔ رایم
- بدون کتک، داد و تحقیر. هیچ ضربه‌ای، حتی کوچک، و هیچ تحقیر و برچسبی در هیچ سنی کمک نمی‌کند. چه کنیم به جایش، در راهنمای تربیت بدون تنبیه آمده است.
- نزدیک بمانید و «نه» را آرام بگویید. کودک خردسال وقتی ناراحت است، شما را کنار خودش لازم دارد، نه تنها ماندن در اتاق. مرز روشن و کم، با صدای پایین و تکرار.
- تشویق دقیق، نه رشوه. رفتار خوب را ببینید و دقیق بگویید چه دیدید؛ وسط قشقرق چیزی ندهید تا ساکت شود. تشویق یا رشوه را ببینید.
و اگر خودتان از کوره در رفتید، که برای همهٔ پدر و مادرها پیش می‌آید، آشتی کنید: وقتی سر کودک داد زدم.
سن به سن چه رفتاری طبیعی است؟
| سن | رفتار رایج | در لحظه چه کنیم | کی به پزشک کودک بگوییم |
|---|---|---|---|
| ۶ ماهگی | آدم‌های آشنا را می‌شناسد؛ بعضی نوزادان از این ماه با غریبه‌ها محتاط می‌شوند. | بغلش کنید و بگذارید غریبه آرام و از دور نزدیک شود. | به شما و مراقبانش محبت نشان نمی‌دهد. |
| ۹ ماهگی | غریبی و اضطراب جدایی بیشتر میشود؛ دست‌هایش را بالا می‌آورد تا بغلش کنید. | خداحافظی کوتاه و همیشگی؛ یواشکی نروید. | به آدم‌های آشنا واکنش ندارد یا نوبتی با شما بازی و صدا رد و بدل نمی‌کند. |
| ۱ سالگی | «نه» را می‌فهمد، بای‌بای میکند و هنوز هنگام جدا شدن بی‌قرار است. | «نه» کوتاه و آرام، و چیز دیگری جلویش بگیرید. | مهارتی را که داشت از دست داده است. |
| ۱۵ ماهگی | «نه» گفتن و پرت کردن غذا شروع میشود؛ چیزی را که دوست دارد نشانتان میدهد. | بگویید چه کند، نه فقط چه نکند؛ حواسش را پرت کنید. | برای خواستن چیزی اشاره نمی‌کند و چیزی را به شما نشان نمی‌دهد. |
| ۱۸ ماهگی | از شما دور میشود ولی برمی‌گردد نگاه کند؛ «خودم!» و «نه» زیاد میشود. | دو انتخاب کوچک بدهید؛ برای کار اجباری «باشه؟» نپرسید. | در نوبت ۱۸ ماهگی پرسشنامهٔ رشد پر میشود؛ هر نگرانی دارید بگویید. |
| ۲۱ ماهگی | قشقرق‌های کوتاه سر چیزهای کوچک رایج است. | آرام بمانید، احساسش را نام ببرید و در امنیت نگهش دارید. | اگر حین گریه نفسش بند آمد، کبود شد یا تشنج کرد: فوراً پزشک یا ۱۱۵. |
| ۲ سالگی | می‌فهمد «مال من» یعنی چه؛ کنار بچه‌ها بازی میکند، نه با آن‌ها. زدن و گاز گرفتن وقت ناکامی رایج است. | نوبت با زمان‌سنج؛ زدن را آرام و فوراً متوقف کنید. | حرکت‌ها و کلمه‌های شما را تقلید نمی‌کند یا مهارتی را از دست داده است. |
| ۲٫۵ سالگی | بیشتر کنار بچه‌ها و گاهی با آن‌ها بازی میکند؛ لجبازی و «نه» هنوز زیاد است. | فقط سر ایمنی قاطع بایستید؛ از قبل خبر بدهید. | زدن و پرخاشگری هر روز است و به دیگران آسیب می‌زند. |
| ۳ سالگی | گفت‌وگو میکند و «چرا؟» می‌پرسد؛ در مهد بعد از جدا شدن ظرف ۱۰ دقیقه آرام میشود. خیالبافی و دوست خیالی رایج است. | دلیل کوتاه، یک بار؛ قرار از قبل بگذارید. | با کودکان دیگر بازی نمی‌کند و تماس چشمی کم است. |
| ۴ سالگی | از بچه‌ها می‌خواهد با هم بازی کنند، کسی را که ناراحت است دلداری میدهد و دوست دارد «کمک‌کار» باشد. | سهمش بدهید و چند قانون ثابت داشته باشید. | با کودکان دیگر بازی نمی‌کند، یا پرخاشگری بعد از ۴ سالگی بدتر شده است. |
هر کودک سرعت خودش را دارد؛ این‌ها بازهٔ رایج‌اند، نه امتحان. برای هر ماه، صفحهٔ همان ماه را ببینید.
غریبی و اضطراب جدایی
غریبی و اضطراب جدایی معمولاً از حدود ۶ تا ۸ ماهگی شروع میشود، بین ۹ تا ۱۸ ماهگی بیشترین است و در سال دوم و سوم کمکم کم میشود؛ بیقراری هنگام جدا شدن در مهد تا ۳ سالگی هم طبیعی است. کودکی که به شما می‌چسبد، دلبستگی سالمی دارد. خداحافظی کوتاه و همیشگی، یواشکی نرفتن و برگشتن سر وقت، بهترین کمک است. اگر کودک پتو یا عروسک محبوبی دارد، بیرون از تخت کمکش میکند؛ در تخت خواب، فقط برای کودک بالای ۱ سال. برای زیر ۲ سال راهنمای غریبی و اضطراب جدایی نوزاد و برای مهد و جدا شدن در ۱ تا ۴ سالگی راهنمای اضطراب جدایی کودک ۱ تا ۴ سال را ببینید.
قشقرق، خشم، جیغ و بهانه‌گیری
قشقرق بیشتر از حدود ۱ تا ۳ سالگی است: کودک چیزی می‌خواهد، نمی‌تواند بگوید یا نمی‌تواند صبر کند، و هیجانش سرریز میشود. در لحظه، آرام و نزدیک بمانید، احساسش را نام ببرید، جلوی آسیب را بگیرید و نظرتان را وسط قشقرق عوض نکنید. بعد از آرام شدن بغل کنید و ادامه دهید. اگر کودک حین گریه نفسش بند آمد، کبود شد یا تشنج کرد، فوراً به پزشک یا ۱۱۵ مراجعه کنید.
- قشقرق ۱ تا ۳ سال: راهنمای قشقرق کودک
- خشم و پرخاشگری ۳ تا ۴ سال: راهنمای خشم کودک ۳ تا ۴ سال
- جیغ زدن: راهنمای جیغ زدن کودک
- بهانه‌گیری و نق زدن: راهنمای بهانه‌گیری کودک
زدن و گاز گرفتن، شریک شدن، «نه!» و لجبازی
کودک ۱ تا ۳ ساله وقتی ناکام میشود، گاهی می‌زند یا گاز می‌گیرد، چون هنوز کلمه ندارد. فوراً و آرام جدا کنید، اول به کودک آسیب‌دیده برسید و کوتاه بگویید «نمی‌ذارم گاز بگیری». شریک شدن هم تا ۳ سالگی یاد گرفتنی نیست؛ بازی کنار هم تا حدود ۲٫۵ تا ۳ سالگی طبیعی است، بعد کمکم با هم، و در ۳ تا ۴ سالگی بازی مشترک با نوبت. «نه» و «خودم!» هم نشانهٔ استقلال است؛ دو انتخاب کوچک بدهید و فقط سر ایمنی ثابت بمانید.
- زدن و گاز گرفتن: راهنمای زدن و گاز گرفتن
- شریک شدن و نوبت: راهنمای شریک شدن
- «نه» و لجبازی تا ۴ سالگی: راهنمای لجبازی
- «خودم!» در ۱۲ تا ۲۰ ماهگی: جوانه‌های استقلال
به جای این… این
| به جای | این کار را بکنید |
|---|---|
| کتک زدن، حتی یک ضربهٔ کوچک | نزدیک ماندن و جدا کردن آرام: «نمی‌ذارم بزنی» |
| تهدید («می‌ذارمت می‌رم»، «بابا بیاد…») | پیامدی که از قبل گفته‌اید و آرام انجامش می‌دهید |
| تحقیر و برچسب («لجباز»، «بچهٔ بد») | نام بردن احساس: «عصبانی شدی چون…» |
| رشوه وسط قشقرق («گریه نکن، شکلات می‌دم») | تشویق بعد از کار، دقیق و بی‌خوراکی |
| محروم کردن از چیزی بی‌ربط | پیامد مربوط: اسباب‌بازی پرت‌شده کنار می‌رود |
| فرستادن تنها به اتاق | آرام شدن کنار شما، در گوشه‌ای آرام |
| «ببخشید» اجباری | کمک به جبران: «بیا براش یه دستمال بیاریم» |
| داد زدن و ماندن در دعوا | مکث، و آشتی کوتاه بعد از آن |
دروغ، فحش، ادب و رفتار بیرون از خانه
در ۲ تا ۴ سالگی بیشتر «دروغها» خیالبافی و آرزوست؛ وقتی راست گفت تشکر کنید و با هم جبران کنید. کلمهٔ زشت را هم تقریباً همهٔ کودکان حدود ۳ سالگی تکرار می‌کنند؛ واکنش بزرگ نشان ندهید. ادب و رفتار خوب را کودک از دیدن شما یاد می‌گیرد.
- دروغ و خیالبافی: کودکم دروغ میگوید
- فحش و حرف زشت: کودکم فحش میدهد
- درخواست، قانون، ادب و رفتار در مهمانی: راهنمای رفتار خوب
- رفتار والدین و رشد مغز کودک: رفتار والدین و مغز کودک
نوزاد تازه، رشد اجتماعی و ترس‌ها
- آمدن خواهر یا برادر، حسادت و دعوای بچه‌ها: راهنمای نوزاد تازه و حسادت
- تقلید، بازی با بچه‌ها، احساس‌ها و خجالت در ۲ تا ۴ سالگی: رشد اجتماعی و هیجانی ۲ تا ۴ سال
- ترس‌های ۲ سالگی: ترس‌های کودک ۲ ساله
- ترس از مهمانی و جمع: ترس کودک از مهمانی
حریم بدن
از حدود ۲ سالگی، کوتاه و آرام به کودک بگویید قسمت‌های خصوصی بدنش مال خودش است، «راز بد» نداریم و اگر چیزی ناراحتش کرد به شما بگوید و تنبیه نمی‌شود. مجبورش نکنید کسی را ببوسد. جمله‌های دقیق در راهنمای حریم بدن کودک آمده است. اگر نمی‌دانید این‌ها را با باورهای خانوادهٔ خود چطور بگویید، با یک روان‌شناس کودک صحبت کنید.
کی کمک بگیریم؟
- حدود ۹ ماهگی به آدم‌های آشنا واکنش ندارد یا با شما نوبتی صدا و بازی رد و بدل نمی‌کند: در نوبت مراقبت به پزشک کودک بگویید.
- در هر سنی مهارتی را که داشت (حرف، بازی، نگاه کردن) از دست داده: زود به پزشک کودک بگویید.
- جیغ و قشقرق زیاد همراه با دیر حرف زدن: راهنمای دیر حرف زدن را ببینید و با پزشک کودک صحبت کنید.
- پرخاشگری هر روز به خودش یا دیگران آسیب می‌زند، یا بعد از ۴ سالگی بدتر شده: با پزشک کودک یا روان‌شناس کودک صحبت کنید.
- قشقرق با نفس‌بندآمدن: اگر کودک حین گریه نفسش بند آمد، کبود شد یا تشنج کرد، فوراً به پزشک یا ۱۱۵ مراجعه کنید.
- اگر خودتان خسته‌اید و حس می‌کنید کنترلتان را از دست می‌دهید، صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ مشاورهٔ تلفنی رایگان میدهد؛ اگر می‌ترسید به کودک آسیب بزنید یا در خانه خشونت هست، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ شبانه‌روزی است.
پرسش‌های پرتکرار
لجبازی کودک از چه سنی شروع میشود؟
«نه» گفتن از حدود ۱۴ تا ۱۸ ماهگی شروع میشود و در ۲ سالگی بیشتر است. نشانهٔ کشف استقلال است، نه بیتربیتی. دو انتخاب کوچک بدهید و فقط سر ایمنی ثابت بمانید.
اضطراب جدایی از چند ماهگی شروع میشود؟
غریبی و اضطراب جدایی معمولاً از حدود ۶ تا ۸ ماهگی شروع میشود، بین ۹ تا ۱۸ ماهگی بیشترین است و در سال دوم و سوم کمکم کم میشود؛ بیقراری هنگام جدا شدن در مهد تا ۳ سالگی هم طبیعی است.
بچه‌ام خیلی پرخاشگر است؛ چه کنم؟
فوراً و آرام جدا کنید، احساسش را نام ببرید و راه دیگری برای عصبانیت نشانش بدهید. کتک و داد پرخاشگری را بیشتر میکند. اگر هر روز به کسی آسیب می‌زند یا بعد از ۴ سالگی بدتر شده، با پزشک کودک صحبت کنید.
کودک ۳ سالهام پرخاشگر شده؛ طبیعی است؟
خشم در ۳ سالگی رایج است، چون هیجانها قوی و کلمهها هنوز کم است. کلمه برای خشم یاد بدهید، جلوی آسیب را بگیرید و بعد از آرام شدن کمک کنید جبران کند. در دورههای تغییر، مثل مهد یا نوزاد تازه، بیشتر میشود.
کتک زدن بچه چه ضرری دارد؟
کتک، حتی یک ضربهٔ کوچک، به کودک یاد میدهد وقتی عصبانی است بزند، رابطه را خراب میکند و رفتار را در درازمدت بدتر میکند. نزدیک ماندن، مرز آرام و پیامد مربوط بهتر جواب میدهد.
جایزه دادن به کودک خوب است؟
تشویق دقیق و وقت با هم بهترین جایزه است. چیزی که وسط قشقرق برای ساکت کردن داده شود رشوه است. خوراکی هرگز جایزه نباشد و برای غذا، خواب و توالت جایزه نگذارید.
کودکم دروغ میگوید؛ چه کنم؟
در ۲ تا ۴ سالگی بیشتر دروغها خیالبافی یا ترس از دردسر است. دام نگذارید، وقتی راست گفت تشکر کنید و با هم جبران کنید؛ تنبیه و برچسب «دروغگو» دروغ را بیشتر میکند.
کودک ۴ سالهام لجباز است؛ چه کنم؟
در ۴ سالگی لجبازی بیشتر چانه زدن است. دلیل کوتاه یک بار بگویید، از قبل قرار بگذارید و در کارهای کوچک سهمش بدهید. اگر لجبازی و پرخاشگری زندگی روزانه را به هم ریخته، با پزشک کودک یا روان‌شناس کودک صحبت کنید.
