کودکم به همه چیز «نه!» می‌گوید: لجبازی از ۱۸ ماهگی تا ۴ سالگی، و من چه کنم؟

کودکی که از ۱۸ ماهگی به همه چیز «نه!» می‌گوید، لجباز یا بی‌تربیت نیست؛ تازه فهمیده که آدمی جدا از شماست و خواسته‌های خودش را دارد. «نه» ساده‌ترین راه او برای نشان دادن همین استقلال است. کار شما: احساسش را نام ببرید، دو انتخاب کوچک بدهید، فقط سر چیزهای مهم بایستید و همان مرز را با آرامش تکرار کنید.

چرا کودکم به همه چیز «نه» می‌گوید؟

از حدود ۱۸ ماهگی کودک کم‌کم می‌فهمد که فکر و احساس خودش با فکر و احساس شما فرق دارد. این کشف بزرگی است و او می‌خواهد امتحانش کند. «نه» کوتاه، آسان و پرقدرت است و هر بار که آن را می‌گوید، می‌بیند که روی دنیای اطرافش اثر دارد. متخصصان رشد کودک می‌گویند مخالفت کردن در این سن، بخشی از «کارِ» کودک نوپاست؛ همین تمرین‌ها به او اعتمادبه‌نفس و حس «من می‌توانم» می‌دهد. خلق‌وخو هم اثر دارد: بعضی کودکان ذاتاً پرشورترند و هیجان‌هایشان شدیدتر است، و بعضی محتاط‌اند و در برابر هر چیز تازه اول «نه» می‌گویند.

یعنی من بد تربیتش کرده‌ام؟

نه. متخصصان کودکان رفتار لجبازانه را در سال دوم زندگی بخشی طبیعی از رشد می‌دانند و این ربطی به ضعف شما ندارد. کودکی که «نه» می‌گوید، دارد مرزها را می‌آزماید: مرز خودش، مرز شما و مرز دنیای اطراف. جواب درست، نه تسلیم شدن است و نه دعوا؛ مرز روشن و آرام است.

در همان لحظه چه کنم؟

• اول احساسش را بگویید. «می‌دونم نمی‌خوای لباس بپوشی. سخته که بازی رو ول کنی.» کودکی که حس می‌کند فهمیده شده، کمتر صدایش را بالا می‌برد تا ناراحتی‌اش را نشان دهد.
• دو انتخاب بدهید، هر دو قابل قبول. «بلوز زرد رو می‌پوشی یا سبز رو؟»، «اول مسواک بزنیم یا اول کتاب بخونیم؟» انتخاب‌ها را به دو یا سه تا محدود کنید. انتخاب به کودک حس کنترل می‌دهد و همین لجبازی را کمتر می‌کند.
• وقتی کاری اختیاری نیست، سؤال نپرسید. به جای «بریم حموم، باشه؟» بگویید «وقت حمومه.» اگر بپرسید «باشه؟»، کودک حق دارد بگوید «نه!».
• با صدای پایین و محکم بگویید و نشان دهید. یک جملهٔ کوتاه همراه با حرکت دست کافی است. احتمالاً باید همین را بارها و بارها تکرار کنید تا کم‌کم خود کلمه کافی شود؛ این طبیعی است.
• با بازی و شوخی همراهش کنید. «ببینیم پاهات زودتر به کفش می‌رسن یا من؟» خنده خیلی وقت‌ها جای دعوا را می‌گیرد.
• بگویید چه کند، نه فقط چه نکند. به جای «روی مبل نپر» بگویید «روی تشک بپر».

سر کدام «نه» بایستم و از کدام بگذرم؟

همهٔ «نه»ها ارزش جنگیدن ندارند. هر چیزی که به ایمنی مربوط است، مثل نشستن در صندلی ماشین، دست دادن کنار خیابان یا دور ماندن از بخاری و سماور، و هر کاری که به دیگران آسیب بزند، قابل مذاکره نیست. اما رنگ لباس، اینکه با کدام لیوان آب بخورد یا اینکه عروسکش را به مهمانی بیاورد، جای انتخاب دارد. هر چه دعواهای کوچک کمتر باشد، «نه»ی شما در جای مهم جدی‌تر شنیده می‌شود. وقتی هم که گفتید «نه»، اگر کودک گریه و قشقرق کرد، نظرتان را عوض نکنید؛ وگرنه یاد می‌گیرد که اگر به اندازهٔ کافی پافشاری کند، به خواسته‌اش می‌رسد.

چه کارهایی نکنم؟

نزنید و داد نزنید. کودک از این کار فقط یاد می‌گیرد که آدم‌های بزرگ هم وقتی عصبانی‌اند می‌زنند. پیام دوپهلو ندهید. اگر یک روز چیزی ممنوع است و روز بعد آزاد، کودک گیج می‌شود و بیشتر امتحان می‌کند. برچسب نزنید. «لجباز» و «یک‌دنده» را حتی به شوخی جلوی فامیل نگویید. سخنرانی نکنید. در این سن جمله‌های بلند و توضیح‌های طولانی اثری ندارند.

چطور «نه» کمتری بشنوم؟

• از قبل خبر بدهید. «سه بار دیگه سرسره، بعد می‌ریم خونه.» تغییر ناگهانی برای کودک نوپا سخت است.
• روال روزانه را ثابت نگه دارید. وقتی خواب، غذا و حمام هر روز تقریباً به یک ترتیب است، کودک کمتر مقاومت می‌کند. یک کاغذ با عکس کارهای شب (مسواک، لباس خواب، کتاب) هم کمک می‌کند.
• بگذارید خودش انجام دهد. اجازه دهید در لباس پوشیدن و غذا خوردن کمک کند، حتی اگر کندتر است. کودکی که فرصت «خودم» کردن دارد، کمتر با «نه» قدرتش را نشان می‌دهد.
• به رفتار خوب بیشتر از رفتار بد توجه کنید. «دیدی چه زود کفشت رو پوشیدی!» توجه شما قوی‌ترین تشویق است.
• به خستگی و گرسنگی حواستان باشد. بیشتر «نه»های بزرگ دیروقت، در مهمانی‌های طولانی یا قبل از غذا اتفاق می‌افتند.

بخشی از این رفتار همان «خودم!» کردن‌های ماه‌های قبل است؛ مقالهٔ جوانه‌های استقلال را بخوانید. اگر «نه» به گریه و غلت زدن روی زمین می‌رسد، مقالهٔ قشقرق کودک نوپا قدم‌به‌قدم کمک می‌کند.

لجبازی ۳ تا ۴ ساله: چه فرقی دارد؟

بعد از ۳ سالگی «نه» کمتر از سر کشف است و بیشتر از سر مذاکره. کودک حالا حرف می‌زند، دلیل می‌آورد («چرا؟ ولی دیروز گذاشتی!»)، چانه می‌زند و گاهی عمداً آهسته کار می‌کند. این هم طبیعی است و یعنی دارد استدلال کردن یاد می‌گیرد. چند چیز در این سن بیشتر کمک می‌کند:

• دلیل کوتاه، یک بار: «چون هوا سرده، کاپشن می‌پوشیم.» اگر بحث ادامه داشت، دیگر توضیح ندهید و آرام همان را انجام دهید.
• از قبل قرار بگذارید: «توی پارک وقتی گفتم پنج دقیقه مونده، یعنی باید بریم. قبول؟» کودک ۳ تا ۴ ساله به قراری که خودش گفته «قبول»، بهتر پایبند است.
• بگذارید سهم داشته باشد: «تو بگو اول کدوم اسباب‌بازی رو جمع کنیم.» یا اجازه دهید یکی از قانون‌های خانه را خودش پیشنهاد کند.
• پیامد طبیعی: اگر کاپشن نمی‌پوشد و هوا فقط خنک است، کاپشن را همراه ببرید؛ کمی سرما خودش درس می‌دهد. برای ایمنی، مثل صندلی ماشین، پیامد طبیعی جا ندارد و قانون ثابت است.
• کشمکش قدرت را تمام کنید: اگر هر دو داغ کرده‌اید، چند ثانیه مکث کنید و موضوع را عوض کنید. برنده شدن مهم نیست؛ اینکه کودک ببیند مرز سر جایش است، مهم است.

لجبازی در ۴ سالگی معمولاً کمتر از ۲ سالگی است، اما در دوره‌های تغییر، مثل شروع مهد یا آمدن نوزاد تازه، دوباره زیاد می‌شود. دربارهٔ قانون گذاشتن و ادب در این سن راهنمای رفتار خوب و دربارهٔ پیامد آرام راهنمای تربیت بدون تنبیه را ببینید.

چه زمانی با پزشک کودک صحبت کنم؟

«نه» گفتن و مخالفت در این سن طبیعی است. اما اگر لجبازی آن‌قدر شدید است که کارهای روزانه مثل خواب و غذا را مختل کرده، اگر با کودکان دیگر یا با شما رابطه‌اش را خراب کرده، یا اگر خودتان به‌طور جدی نگران رفتار او هستید، با پزشک کودک یا کارشناس پایگاه سلامت صحبت کنید. اگر خودتان خسته و کلافه شده‌اید، صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ هم مشاورهٔ تلفنی رایگان می‌دهد.

راهنمای کامل رفتار کودک، سن به سن، را در راهنمای رفتار کودک رایم ببینید.