کودکم می‌زند و گاز میگیرد: در ۱۲ تا ۳۶ ماهگی چرا این کار را میکند و در لحظه چه کنم؟
نکات کلیدی
- بیشتر کودکان نوپا گاهی می‌زنند یا گاز میگیرند و این نشانهٔ پرخاشگری آینده نیست.
- در لحظه: آرام و قاطع جدا کنید، اول به کودک آسیب‌دیده توجه کنید، بگویید به جایش چه کند.
- هرگز در جواب نزنید یا گاز نگیرید؛ کودک فقط یاد میگیرد بزرگترها هم می‌زنند.
- کودک زیر ۳ سال معنی تنبیه را نمی‌فهمد؛ مرز آرام و تکرارشونده بهتر جواب می‌دهد.
- جای گاز را ۵ دقیقه با آب و صابون بشویید؛ اگر پوست پاره شد، همان روز پزشک.
فهرست مطالب
بیشتر کودکان ۱۲ تا ۳۶ ماهه گاهی می‌زنند، گاز میگیرند یا هل می‌دهند، و این نشانهٔ پرخاشگر شدن آن‌ها در آینده نیست. در این سن کودک هنوز کلمه و خویشتن‌داری کافی ندارد و دست و دندانش زودتر از زبانش حرف می‌زند. کار شما: همان لحظه آرام و قاطع متوقفش کنید، به کودک آسیب‌دیده رسیدگی کنید، به او بگویید به جایش چه کند، و هرگز در جواب نزنید یا گاز نگیرید.
چرا کودک نوپا می‌زند و گاز میگیرد؟
کودک نوپا هیجان، خشم، خستگی و شلوغی را با تمام بدنش حس میکند، اما هنوز نمی‌تواند بگوید «این اسباببازی رو من می‌خوام» یا «زیادی نزدیک شدی». پس دست و دندانش جلو می‌افتد. متخصصان کودکان و رشد چند دلیل شایع را نام می‌برند: نداشتن کلمه برای احساس، کنجکاوی دربارهٔ اینکه «اگر بزنم چه می‌شود»، دندان درآوردن و نیاز به جویدن، و انرژی زیادی که جایی برای تخلیه ندارد. گاهی هم کودک فقط می‌خواهد توجه شما را بگیرد و فهمیده که زدن سریع‌ترین راه است. در هیچ‌کدام از این‌ها نیت بدی نیست.
در همان لحظه چه کنم؟
- فوراً و آرام جدا کنید. بین کودک و کسی که زده شده قرار بگیرید، دستش را بگیرید و با صدای پایین و جدی بگویید: «نمیذارم بزنی. زدن درد داره.» جمله باید کوتاه باشد؛ سخنرانی در این سن اثری ندارد.
- اول به کودک آسیب‌دیده توجه کنید. او را دلداری بدهید و حالش را بپرسید. این کار دو فایده دارد: کودک زننده می‌بیند که زدن برایش توجه نمی‌خرد، و یاد میگیرد که کار او برای دیگری درد داشته است.
- احساسش را نام ببرید. «می‌دونم عصبانی شدی، چون توپ رو ازت گرفت.» ولی «نمیذارم بزنی.» احساس مجاز است، زدن نه.
- به جایش بگویید چه کند. فقط «نزن» کافی نیست؛ کودک باید راه دیگری داشته باشد: «بگو نه!»، «بیا کمک بگیر»، «برو عقب». این جمله‌ها را در آرامش بارها با هم تمرین کنید تا در لحظهٔ عصبانیت به یادش بیاید.
- حواسش را به کار دیگری ببرید. اگر از شلوغی یا خستگی زده، او را از آن موقعیت بیرون ببرید: یک بازی آرام، کتاب، یا چند دقیقه در اتاقی دیگر کنار شما.
چه کارهایی نکنم؟
در جواب نزنید و گاز نگیرید. بعضی‌ها میگویند «یک بار گازش بگیر تا بفهمد درد دارد»؛ متخصصان کودکان قاطعانه میگویند این کار نکنید. کودک از این کار فقط یاد میگیرد که آدم‌های بزرگ هم می‌زنند و گاز میگیرند، پس این کار درست است. داد نزنید و تهدید نکنید. واکنش بزرگ شما، رفتار را جذاب‌تر میکند. تنبیه نکنید. کودک زیر ۳ سال هنوز معنی تنبیه را نمی‌فهمد؛ مرز گذاشتن و تکرار آرام همان مرز، بهتر از هر مجازاتی جواب می‌دهد. برچسب نزنید. او را «گازگیر» یا «وحشی» صدا نکنید، حتی به شوخی و جلوی فامیل؛ برچسب رفتار را در کودک جا می‌اندازد. عذرخواهی اجباری نخواهید. «ببخشید» گفتنِ زورکی در این سن معنایی ندارد؛ به جایش کودک را همراه کنید تا برای کودک آسیب‌دیده دستمال یا اسباببازی بیاورد.
اگر گاز گرفت و جای دندان ماند چه کنم؟
جای گاز را فوراً با آب و صابون به مدت ۵ دقیقه بشویید و زیر آب روان آبکشی کنید. اگر پوست پاره شده و خون آمده، بهخصوص اگر روی دست یا صورت است، همان روز به پزشک مراجعه کنید؛ گاز انسان بیشتر از گاز حیوان عفونت میکند. اگر در روزهای بعد جای گاز قرمز، متورم یا چرکی شد، رگه‌های قرمز اطرافش پیدا شد یا کودک تب کرد، به پزشک مراجعه کنید. دربارهٔ واکسن کزاز، کارت واکسن را به پزشک نشان دهید تا او تصمیم بگیرد.
چطور کمترش کنم؟
- الگو را پیدا کنید. چند روز یادداشت کنید: زدن‌ها چه ساعتی، کجا و بعد از چه اتفاقی رخ می‌دهد؟ بیشتر آن‌ها قبل از خواب، وقت گرسنگی یا در جمع شلوغ اتفاق می‌افتد. آن موقع‌ها از قبل آماده باشید.
- کلمه به او بدهید. هر روز احساس‌ها را در بازی و کتاب نام ببرید: «خرسه عصبانیه.» کودکی که برای خشمش کلمه دارد، کمتر دست بلند میکند.
- راه تخلیهٔ بدنی بدهید. پریدن، دویدن در حیاط یا پارک، کوبیدن بالش و فشار دادن خمیر. کودکی که انرژی‌اش خالی شده، آرام‌تر است. اگر دندان درمی‌آورد، حلقهٔ دندانی یا خیار سرد به او بدهید.
- از دعوای سر اسباببازی پیشگیری کنید. در این سن کودک هنوز معنی «شریک شدن» را نمی‌فهمد. در جمع، از اسباببازی محبوب دو تا داشته باشید و برای نوبت از زنگ گوشی استفاده کنید.
- رفتار آرامش را دقیق تحسین کنید. «دیدم وقتی عصبانی شدی گفتی نه و نزدی. آفرین.» توجه به رفتار خوب، از توجه به رفتار بد قوی‌تر است.
- خودتان الگو باشید. کودک از دیدن شما یاد میگیرد که با خشم چه می‌شود کرد. اگر در خانه داد و کتک هست، هیچ راهکاری جواب نمی‌دهد.
بخش بزرگی از این رفتارها از همان «خودم!» کردن‌های کودک نوپا می‌آید؛ مقالهٔ جوانه‌های استقلال را بخوانید. اگر زدن بیشتر در لحظهٔ قشقرق اتفاق می‌افتد، مقالهٔ قشقرق کودک نوپا قدم‌به‌قدم کمک میکند.
در مهد و پارک چه کنم؟
اگر از مهد خبر می‌دهند که کودکتان گاز گرفته، خجالت نکشید؛ این اتفاق در همهٔ مهدها می‌افتد. از مربی بپرسید قبل از هر بار چه اتفاقی افتاده، و قرار بگذارید همان جمله‌ها را در خانه و مهد یکسان بگویید. اگر کودک شما گاز گرفته شده، همان مراقبت بالا را انجام دهید و از مهد بخواهید بگوید چه اتفاقی افتاده، بدون اینکه نام کودک دیگر لازم باشد. در پارک نزدیک بمانید؛ دعواهای کوچک را خود بچه‌ها حل می‌کنند، اما به محض اینکه دست یا دندان وسط آمد، شما وارد شوید.
چه زمانی با پزشک کودک صحبت کنم؟
زدن و گاز گرفتن گاه‌به‌گاه در این سن طبیعی است و با بهتر شدن زبان کم می‌شود. اما اگر با همهٔ این راهها بعد از چند هفته بهتر نشد، اگر به دیگران آسیب جدی می‌زند و جای کبودی یا دندان میماند، اگر به بزرگترها حمله میکند، یا اگر به همین دلیل از مهد عذرش را خواستهاند، با پزشک کودک یا کارشناس پایگاه سلامت صحبت کنید. پزشک می‌تواند در صورت نیاز شما را به روان‌شناس کودک یا مرکز مشاورهٔ بهزیستی معرفی کند. اگر خودتان از دست این رفتار به ستوه آمده‌اید، خط مشاورهٔ رایگان ۱۴۸۰ بهزیستی برای همین است.
پرسش‌های پرتکرار
اگر کودکم مرا بزند باید بیمحلی کنم؟
نه؛ زدن را نادیده نگیرید. دستش را بگیرید و کوتاه بگویید «نمیذارم بزنی»، احساسش را نام ببرید و بگویید به جایش چه کند. اما واکنش بزرگ، داد و تنبیه هم نکنید؛ همین قاطعیت آرام کافی است.
میگویند یک بار گازش بگیرم تا بفهمد درد دارد؛ درست است؟
خیر. متخصصان کودکان قاطعانه میگویند در جواب نزنید و گاز نگیرید. کودک از این کار فقط یاد میگیرد که بزرگترها هم گاز میگیرند، پس این کار مجاز است.
جای گاز بچه را چطور مراقبت کنم؟
فوراً ۵ دقیقه با آب و صابون بشویید و زیر آب روان آبکشی کنید. اگر پوست پاره شده، بهخصوص روی دست یا صورت، همان روز به پزشک بروید و اگر بعداً قرمزی، تورم، چرک یا تب دیدید دوباره مراجعه کنید.
چرا کودکم در مهد گاز میگیرد ولی در خانه نه؟
شلوغی، رقابت سر اسباببازی و خستگی در مهد بیشتر است و کودک هنوز کلمه ندارد تا بگوید «این مال منه» یا «برو عقب». با مربی هماهنگ کنید که در هر دو جا همان جملههای جایگزین را به او یاد بدهید.
کی باید نگران شوم؟
اگر بعد از چند هفته با این راهها بهتر نشد، جای کبودی یا دندان روی دیگران میماند، به بزرگترها حمله میکند یا به همین دلیل از مهد عذرش را خواستهاند، با پزشک کودک یا پایگاه سلامت صحبت کنید.
