ضربه به سر و آسیب مغزی در کودک زیر ۴ سال: کی خطرناک است و چطور پیشگیری کنم؟

نکات کلیدی
- بیهوشی حتی کوتاه، استفراغ ۲ تا ۳ بار یا بیشتر، خوابآلودگی، تشنج یا مایع از گوش و بینی بعد از ضربه به سر یعنی همین حالا ۱۱۵.
- نوزاد زیر ۱ سال با برآمدگی یا کبودی روی سر، و افتادن از بالاتر از ۱ متر یا بیش از ۵ پله، باید فوراً دیده شود.
- بعد از ضربهٔ خفیف، یک بزرگسال دستکم ۲۴ ساعت کنار کودک بماند و اگر خوابید هر ۲ تا ۳ ساعت سر بزند.
- نوزاد را هرگز تکان ندهید؛ اگر از گریه کلافه شدید، او را به پشت در تخت خالی بگذارید و چند دقیقه از اتاق بیرون بروید.
- حصار پله، کنار گذاشتن روروک، صندلی ماشین رو به عقب و واکسنهای بهموقع جلوی بیشتر آسیبهای مغزی کودک را میگیرد.
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: آسیب مغزی اکتسابی یعنی آسیبی که بعد از تولد به مغز میرسد، مثل ضربهٔ شدید به سر، نرسیدن اکسیژن در غرقشدگی، یا عفونت مغز. اگر کودک زیر ۴ سال بعد از ضربه به سر بیهوش شد، چند بار استفراغ کرد، خوابآلود است یا تشنج کرد، همان لحظه ۱۱۵ را بگیرید. نوزاد را هرگز تکان ندهید.
آسیب مغزی اکتسابی یعنی چه و چه چیزی باعثش میشود؟
«اکتسابی» یعنی آسیب از اول نبوده و بعد از تولد پیش آمده است. علتهای اصلی آن در کودکان اینهاست:
- ضربه به سر: افتادن، تصادف ماشین، و در نوزادان تکان دادن شدید.
- نرسیدن اکسیژن به مغز: مثل غرقشدگی، تشنج طولانی یا مشکل قلبی.
- عفونت مغز و پردههای اطرافش: مثل مننژیت.
- سکتهٔ مغزی در کودکی که کم پیش میآید.
شدت آسیب از خفیف تا شدید است و به این بستگی دارد که کدام بخش مغز و چقدر آسیب دیده است. خبر خوب این است که بیشتر کودکانی که آسیب خفیف مغزی دارند، کاملاً خوب میشوند. بیشتر افتادنهای کودک از تخت یا مبل روی فرش هم فقط یک برآمدگی و گریهای کوتاه به جا میگذارد. پس کار اصلی شما دو چیز است: نشانههای خطر را بشناسید و جلوی آسیب را بگیرید.
کودکم با سر زمین خورد؛ همین حالا چه کنم؟
- اگر جواب نمیدهد، نفس نمیکشد، تشنج میکند یا از بلندی افتاده و ممکن است گردنش آسیب دیده باشد، ۱۱۵ را بگیرید و گردنش را حرکت ندهید.
- در غیر این صورت، آرامش کنید و سر تا پایش را نگاه کنید. گریه از درد یا ترس معمولاً بیش از ۱۰ دقیقه طول نمیکشد.
- روی برآمدگی کمپرس سرد بگذارید (یخ پیچیده در پارچه، نه مستقیم روی پوست)، هر بار ۲۰ دقیقه.
- یک بزرگسال دستکم ۲۴ ساعت اول کنار کودک بماند و تا چند روز او را زیر نظر داشته باشید، چون بعضی نشانهها دیرتر پیدا میشوند.
- اگر خوابش برد، اشکالی ندارد. هر ۲ تا ۳ ساعت سر بزنید و ببینید راحت بیدار میشود، شما را میشناسد، طبیعی جواب میدهد و نفس و رنگش طبیعی است. لازم نیست تمام شب هر ساعت بیدارش کنید.
- یکی دو روز بازی آرام داشته باشد، نه بازی پرتحرک. داروی خوابآور ندهید و بعد از ضربه به سر بروفن یا آسپرین ندهید؛ برای درد با پزشک کودک یا داروساز مشورت کنید.
کدام نشانهها بعد از ضربه به سر خطرناک است؟
| نشانه | چه کنم |
|---|---|
| بیهوشی حتی کوتاه، تشنج، بیدار نماندن یا خوابآلودگی که بیشتر میشود | همین حالا ۱۱۵ |
| استفراغ ۲ تا ۳ بار یا بیشتر | همین حالا ۱۱۵ یا اورژانس |
| مایع شفاف یا خون از بینی یا گوش، کبودی پشت گوش یا دور چشم بدون ضربه به چشم | همین حالا ۱۱۵ |
| مردمکهای ناهماندازه، ضعف یک دست یا پا، تلوتلو خوردن، حرف نامفهوم | همین حالا ۱۱۵ |
| گریهٔ آرامنشدنی، رفتار غیرعادی، شیر یا غذا نخوردن، ملاج برجسته در نوزاد | همین حالا ۱۱۵ |
| افتادن از بالاتر از ۱ متر یا بیش از ۵ پله، یا ضربه در تصادف | همین حالا ۱۱۵ |
| نوزاد زیر ۱ سال با برآمدگی، کبودی یا بریدگی بزرگ روی سر | همین حالا ۱۱۵ |
| نوزاد زیر ۳ ماه با هر ضربهای به سر | همان لحظه اورژانس |
| یک بار استفراغ، سردرد ادامهدار، کمی خوابآلودگی، یا خودتان شک دارید | همان روز پزشک |
| نشانههایی مثل سردرد یا بیحوصلگی که بیش از ۲ هفته مانده است | پزشک کودک |
اگر ضربه به سر با تشنج همراه بود، راهنمای تشنج در کودک میگوید حین تشنج چه کنید.
چرا هرگز نباید نوزاد را تکان داد؟
تکان دادن شدید نوزاد میتواند باعث خونریزی دور مغز و پشت چشمها شود. نوزادان زیر ۱ سال بیشترین خطر را دارند. تقریباً همهٔ نوزادانی که این آسیب را میبینند مشکلات جدی و ماندگار پیدا میکنند، مثل مشکل بینایی و شنوایی، تأخیر رشد و ناتوانی جسمی، و از هر ۴ نوزاد تا ۱ نفر جانش را از دست میدهد. این آسیب بیشتر وقتی پیش میآید که مراقب از گریهٔ نوزاد خسته و عصبانی شده است.
گریه، حتی گریهٔ طولانی و آرامنشدنی، در ماههای اول طبیعی است. اگر حس کردید دارید کنترل را از دست میدهید، نوزاد را به پشت در تختش بگذارید که هیچ بالش، پتو یا عروسکی ندارد، از اتاق بیرون بروید، چند نفس عمیق بکشید و هر ۵ تا ۱۰ دقیقه به او سر بزنید. به همسر، مادر یا دوستی زنگ بزنید تا کمک کند. این پیام را به همهٔ کسانی که از نوزاد مراقبت میکنند بدهید. اگر فکر میکنید نوزاد تکان داده شده، همان لحظه ۱۱۵ را بگیرید و به پزشک بگویید، چون درمان زودهنگام مهم است. راههای آرام کردن را در راهنمای گریهٔ نوزاد نوشتهایم.
چطور از ضربه به سر و آسیب مغزی پیشگیری کنم؟
- نوزاد را حتی یک لحظه روی میز تعویض، تخت یا مبل تنها نگذارید.
- بالا و پایین پله حصار بگذارید، از روروک استفاده نکنید، پنجرهها قفل و حفاظ داشته باشند و کمد و تلویزیون را به دیوار پیچ کنید.
- کودک را در ماشین همیشه در صندلی مخصوص کودک بنشانید و نوزاد و نوپا را تا جایی که قد و وزنش اجازه میدهد رو به عقب ببندید.
- کودک را حتی یک لحظه کنار وان، حوض، سطل آب یا استخر تنها نگذارید.
- واکسنهای برنامهٔ کشوری را بهموقع بزنید؛ واکسن پنجگانه و پنوموکوک در برابر بعضی از عفونتهایی که باعث مننژیت میشوند محافظت میکنند.
فهرست کامل ایمن کردن خانه را در راهنمای ایمنی کودک در خانه ببینید.
اگر کودک آسیب مغزی داشته، بعدش چه میشود؟
آسیب مغزی ممکن است روی حرکت و تعادل، یادگیری و توجه، رفتار، حرف زدن و ارتباط و انرژی کودک اثر بگذارد. بعضی کودکان بعد از آن تشنج میکنند. بهبود هر کودک با دیگری فرق دارد. معمولاً بیشترین پیشرفت در هفتهها و ماههای اول است، اما بعد از آسیب شدید ممکن است سالها طول بکشد و بعضی کودکان مشکلات ماندگار داشته باشند. درمان را یک تیم توانبخشی پیش میبرد. کار شما این است که در همهٔ نوبتهای پیگیری شرکت کنید، محیط خانه را آرام و خلوت نگه دارید و هر تغییر در رفتار یا مهارتهای کودک را به پزشکش بگویید.
کی به پزشک یا ۱۱۵ زنگ بزنم؟
همین حالا ۱۱۵: هر نشانهٔ خطر جدول بالا؛ کودکی که جواب نمیدهد یا نفس نمیکشد؛ کودکی که از آب بیرون آوردهاید و سرفه کرده یا لحظهای جواب نمیداده است؛ تب همراه با گردن سفت، خوابآلودگی شدید یا لکههایی که با فشار لیوان محو نمیشوند؛ و نوزادی که ممکن است تکان داده شده باشد.
همان روز پزشک: یک بار استفراغ بعد از ضربه، سردرد یا بیقراری ادامهدار، یا هر وقت شک دارید.
در خانه با مراقبت: کودکی که از ارتفاع کم روی سطح نرم افتاده، فوراً گریه کرده، در چند دقیقه آرام شده، رفتارش عادی است و استفراغ نکرده است؛ ۲۴ تا ۴۸ ساعت مراقبش باشید.
پرسشهای پرتکرار
بعد از ضربه به سر بگذارم بچه بخوابد؟
بله، اگر هیچ نشانهٔ خطری ندارد، خوابیدن اشکالی ندارد. هر ۲ تا ۳ ساعت سر بزنید و ببینید راحت بیدار میشود و طبیعی جواب میدهد.
برآمدگی روی سر بچه بعد از افتادن خطرناک است؟
در کودک بالای ۱ سال، برآمدگی کوچکی که با کمپرس سرد کوچکتر میشود و بدون نشانهٔ خطر است معمولاً خطرناک نیست. در نوزاد زیر ۱ سال هر برآمدگی، کبودی یا بریدگی بزرگ روی سر باید همان لحظه دیده شود.
تاب دادن یا بالا انداختن بچه در بازی هم خطر دارد؟
خطر اصلی تکان دادن شدید و عصبی است، مثلاً وقتی مراقب از گریهٔ نوزاد کلافه شده است. سر نوزاد را همیشه نگه دارید و در بازی هیچوقت او را پرت یا تکان شدید ندهید.
آسیب مغزی کودک خوب میشود؟
بیشتر کودکانی که آسیب خفیف مغزی دارند کاملاً خوب میشوند. بعد از آسیب شدید، بهبود هر کودک فرق دارد، ممکن است سالها طول بکشد و با تیم توانبخشی پیش میرود.





