اثر غذا خوردن با دست بر کودک
نکات کلیدی
- غذا خوردن با دست در ۱۳ تا ۱۷ ماهگی یادگیری است: مهارت انگشت‌ها، شناخت بافت و مزه، اسم غذاها و استقلال؛ «خودش با انگشت غذا می‌خورد» جزو نشانه‌های رشد همین سن است.
- غذای خانواده نرم و ریزشده، روزی ۳ تا ۴ وعده و ۱ تا ۲ میان‌وعده؛ تکه‌ها یا به اندازهٔ انگشت شما یا به کوچکی نخود؛ بدون نمک و شکر اضافه.
- صندلی غذا با کمربند بسته پای سفرهٔ خانواده، سه چهار تکه روی سینی، قاشق هم کنار دستش، لیوان بهجای شیشه، تلویزیون خاموش، ۲۰ تا ۳۰ دقیقه.
- کثیف‌کاری بخشی از یادگیری است: پیشبند، پلاستیک زیر صندلی، غذا پیش از حمام؛ پرت کردن عمدی یعنی سیر شده، بی‌هیجان سینی را بردارید.
- عق زدن پرصدا طبیعی است، خفگی بی‌صدا و کبود اورژانس است (۵ ضربهٔ پشت، ۱۱۵)؛ انگور و خرمای درسته، آجیل، سوسیس، سیب و هویج خام، ذرت بوداده و آب‌نبات زیر ۴ سال ممنوع.
فهرست مطالب
بله، بگذارید با دست غذا بخورد. کودک ۱۳ تا ۱۷ ماهه با همین کار مهارت انگشت‌ها، شناخت بافت و مزه، اسم غذاها و حس «خودم می‌توانم» را یاد می‌گیرد؛ فهرست نشانه‌های رشد هم «خودش با انگشت غذا می‌خورد» را از همین ماه‌ها انتظار دارد. غذای مناسب را در اندازهٔ امن روی سینی بگذارید، کنارش بنشینید و کثیف‌کاری را یادگیری بدانید.
غذا خوردن با دست به کودک چه یاد می‌دهد؟
- مهارت دست. برداشتن یک نخود با شست و اشاره، فشار دادن موز، رساندن لقمه به دهان بدون این‌که بیفتد؛ این‌ها تمرین همان حرکت‌های ظریفی است که بعداً برای قاشق، مداد و دکمه لازم است.
- حس و شناخت. کودک با دست می‌فهمد ماست سرد و لزج است، نان نرم و خشک، هویج پخته گرم و نرم. این‌طور غذای تازه را هم راحت‌تر قبول میکند، چون اول آن را لمس کرده.
- زبان. هر بار که می‌گویید «این نونه»، «موز شیرینه»، «گرمه، فوت کن»، واژهٔ تازه با تجربهٔ واقعی گره می‌خورد. کودک این سن بین یک تا چند واژه دارد و اسم غذاها معمولاً جزو اولین‌هاست.
- اشتها و استقلال. کودکی که خودش می‌خورد، خودش هم تصمیم می‌گیرد کی سیر شده. بعد از یک‌سالگی سرعت رشد کم می‌شود و اشتها هم کمتر و نامنظم می‌شود؛ وقتی اختیار لقمه دست خودش است، جنگ سر غذا کمتر پیش می‌آید.
چه غذاهایی و چه اندازه‌ای؟
کودک ۱ تا ۲ ساله روزی ۳ تا ۴ وعده از غذای خانواده می‌خورد، نرم و ریزشده، هر وعده حدود سه‌چهارم تا یک لیوان، به‌علاوهٔ ۱ تا ۲ میان‌وعده. بیشتر همین غذاها را می‌شود با دست خورد:
- کتهٔ نرم با عدس یا ماش، لقمه‌های کوچک کوکو و کتلت، تکه‌های تخممرغ آبپز، پنیر نرم کم‌نمک.
- سبزی پخته و نرم در تکه‌های به اندازهٔ انگشت شما: هویج، کدو، سیب‌زمینی، گل‌کلم.
- میوهٔ رسیده و نرم: موز، هلو، گلابی، طالبی؛ سیب و هویج خام را رنده کنید یا بپزید.
- نان بدون کنجد، ماکارونی پخته، نخود و لوبیای پخته و کمی لهشده.
اندازه مهم است: یا به بزرگی انگشت شما که بتواند در مشت بگیرد و گاز بزند، یا به کوچکی نخود که با دو انگشت بردارد. هر چیز گرد و سفت و به اندازهٔ دهانه‌اش خطرناک است. نمک و شکر را قبل از جدا کردن سهم کودک نریزید.
چطور سفره را برایش آماده کنم؟
- صندلی غذا، نشسته و کمربند بسته، پای سفره یا میز خانواده. غذا خوردن ایستاده، در حال راه رفتن، در کالسکه یا صندلی ماشین نه.
- کم بگذارید. سه چهار تکه روی سینی، نه یک بشقاب پر؛ بشقاب پر یعنی پرت کردن. تمام که شد، باز بگذارید.
- قاشق را هم بدهید. یک قاشق دسته‌کوتاه دست او و یک قاشق دست شما؛ با دست می‌خورد و با قاشق تمرین میکند. بیشتر بچه‌ها حدود ۱۵ تا ۱۹ ماهگی با ریخت‌وپاش خودشان قاشق می‌زنند؛ راهنمای غذا خوردن با قاشق را ببینید.
- لیوان، نه شیشه. آب و شیر را با لیوان ساده یا لیوان دسته‌دار بدهید؛ شیشهٔ شیر تا ۱۲ تا ۱۸ ماهگی کنار می‌رود.
- با هم بخورید. کودک از نگاه کردن به شما یاد می‌گیرد که غذا چیست و چطور خورده می‌شود. غذا خوردن سر سفرهٔ خانواده بهترین کلاس است؛ تلویزیون و گوشی خاموش.
- ۲۰ تا ۳۰ دقیقه. وقتی شروع به بازی با غذا یا پرت کردن کرد، یعنی سیر شده؛ آرام سینی را بردارید و تا وعدهٔ بعد فقط آب.
کثیف‌کاری را چطور تحمل کنم؟
کثیف شدن صورت، مو و زمین در این سن یادگیری است، نه بی‌ادبی. چند کار آن را قابل تحمل میکند: پیشبند پلاستیکی با جیب، یک سفرهٔ یک‌بارمصرف یا پلاستیک زیر صندلی، آستین بالا زده، و یک دستمال مرطوب دم دست. غذا را کمی پیش از حمام بدهید. تا تمام نشده دائم صورتش را پاک نکنید؛ این کار بچه‌ها را عصبانی میکند. در پایان با هم دست‌ها را می‌شویید و همین هم یک بازی می‌شود. اگر غذا را عمداً روی زمین می‌ریزد، بی‌هیجان بگویید «غذا برای خوردنه» و سینی را بردارید؛ واکنش بلند شما بازی را جذاب‌تر میکند.
عق زدن طبیعی است، خفگی نه
وقتی لقمهٔ بزرگ یا بافت تازه به عقب زبان می‌رسد، کودک عق می‌زند، سرفه میکند، صورتش قرمز می‌شود و صدا دارد. این بازتاب محافظ است؛ آرام بمانید، چیزی در دهانش نکنید و بگذارید خودش بیرون بیاورد. خفگی برعکس بی‌صداست: نمی‌تواند سرفه کند یا گریه کند، لب‌ها و ناخن‌ها کبود می‌شود. در این حالت فوراً او را از صندلی بیرون بیاورید، روی ران خود رو به پایین خم کنید و تا ۵ ضربهٔ محکم با کف دست بین دو کتفش بزنید؛ اگر بیرون نیامد ۱۱۵ را روی بلندگو بگیرید و ادامه دهید. مراحل کامل را در راهنمای خفگی اپ رایم پیش از آن‌که لازم شود یک بار بخوانید.
برای این‌که به این‌جا نرسد، این‌ها را به کودک زیر ۴ سال ندهید: انگور، گیلاس، گوجهٔ گیلاسی و خرمای درسته (از طول چهارقسمت کنید و هسته بگیرید)، آجیل و تخمه (فقط پودر)، کشمش و میوهٔ خشک، سوسیس و تکه‌های بزرگ گوشت (از طول چهارقسمت و ریز)، سیب و هویج خام، ذرت، ذرت بوداده، چیپس و پفک، آب‌نبات، آدامس و کرهٔ بادام‌زمینی با قاشق. و همیشه: نشسته، زیر نگاه شما، بدون خنداندن و دویدن با لقمه در دهان.
کی باید با پزشک کودک حرف بزنم؟
- تا ۱۸ ماهگی هنوز هیچ غذایی را خودش با انگشت به دهان نمی‌برد، یا تکه‌های کوچک را با شست و اشاره برنمی‌دارد.
- هر غذای تکه‌ای را عق می‌زند یا استفراغ میکند و فقط پوره می‌خورد، یا غذا را در دهان نگه می‌دارد و قورت نمی‌دهد.
- هنگام غذا مکرر سرفه میکند یا صدایش خس‌دار می‌شود.
- وزنش روی منحنی رشد بالا نمی‌رود، یا بعد از یک‌سالگی هنوز بیشتر غذایش شیر است.
در مراقبت ۱۵ و ۱۸ ماهگی پایگاه سلامت، همین سؤال‌ها پرسیده می‌شود؛ اگر زودتر نگران شدید، منتظر نوبت نمانید.
جدول کامل غذای کمکی و غذای کودک، ماه به ماه، را در راهنمای غذای نوزاد و کودک رایم ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
اجازه بدهم با دست غذا بخورد یا بی‌ادبی یاد می‌گیرد؟
اجازه بدهید. در این سن غذا خوردن با دست مرحلهٔ طبیعی رشد و تمرین مهارت دست و استقلال است. آداب سفره بعداً و با الگوی شما می‌آید؛ فقط قاشق را هم کنار دستش بگذارید.
چه غذاهایی برای غذا خوردن با دست مناسب است؟
کتهٔ نرم، لقمهٔ کوکو و کتلت، تخممرغ آبپز، پنیر نرم، سبزی پختهٔ نرم به اندازهٔ انگشت، میوهٔ رسیده و نرم، نان بدون کنجد، ماکارونی و حبوبات پختهٔ لهشده. بدون نمک و شکر اضافه.
کدام غذاها خطر خفگی دارند؟
انگور، گیلاس، گوجهٔ گیلاسی و خرمای درسته، آجیل و تخمه، کشمش، سوسیس و تکهٔ بزرگ گوشت، سیب و هویج خام، ذرت، ذرت بوداده، چیپس و پفک، آب‌نبات و آدامس. گردها را از طول چهارقسمت کنید و سفت‌ها را بپزید یا رنده کنید.
عق می‌زند؛ نگران باشم؟
عق زدن پرصدا با صورت قرمز، بازتاب محافظ است؛ آرام بمانید و دست در دهانش نکنید. خفگی بی‌صداست: نمی‌تواند سرفه یا گریه کند و کبود می‌شود؛ فوراً ۵ ضربهٔ محکم بین دو کتف و ۱۱۵.
همهجا را کثیف میکند؛ چه کنم؟
پیشبند با جیب، پلاستیک زیر صندلی، آستین بالا، غذا پیش از حمام، و سه چهار تکه روی سینی بهجای بشقاب پر. تا تمام نشده دائم صورتش را پاک نکنید و پرت کردن عمدی را با برداشتن آرام سینی جواب بدهید.
