غذای کودک ۱ تا ۲ ساله: چند وعده، چقدر، چی از سفرهٔ خانواده و چرا کم می‌خورد
نکات کلیدی
- ۳ تا ۴ وعدهٔ اصلی از غذای خانواده، نرم و ریزشده، هر وعده سهچهارم تا یک لیوان، به‌علاوهٔ ۱ تا ۲ میانوعده ۱٫۵ تا ۲ ساعت قبل از وعدهٔ اصلی؛ بین وعدهها فقط آب.
- از یک‌سالگی اول غذای سفره، شیر مادر نیم تا یک ساعت بعد؛ ادامهٔ شیر مادر تا ۲ سالگی. شیر گاو پاستوریزهٔ پرچرب با لیوان، مجموع لبنیات حداکثر ۲ لیوان در روز؛ شیشه تا ۱۸ ماهگی کنار می‌رود.
- کم شدن اشتها بعد از یک‌سالگی طبیعی است؛ بعضی روزها زیاد و بعضی روزها هیچ. ملاک، منحنی رشد در نوبت‌های ۱۲، ۱۵ و ۱۸ ماهگی است، نه بشقاب خالی. زور، التماس و پاداش نه.
- کتهٔ نرم با حبوبات و گوشت، تخم‌مرغ کامل، ماهی، سبزی و میوهٔ نارنجی و سبز تیره هر روز؛ سهم کودک قبل از نمک جدا شود؛ شکر افزوده و آب‌میوهٔ بیش از ۱۲۰ سیسی نه.
- خطر خفگی: آجیل درسته، انگور و گیلاس درسته، کشمش، هویج خام، آب‌نبات، سوسیس؛ همیشه نشسته و زیر نگاه شما. قطرهٔ آ+د و آهن برنامهٔ کشوری تا ۲ سالگی ادامه دارد.
فهرست مطالب
کودک ۱ تا ۲ ساله روزی ۳ تا ۴ وعده از غذای خانواده می‌خورد، نرم و ریزشده، هر وعده سهچهارم تا یک لیوان، به‌علاوهٔ ۱ تا ۲ میانوعده. از یک‌سالگی ترتیب برعکس می‌شود: اول غذای سفره، شیر نیم تا یک ساعت بعد. کم شدن اشتها در این سال طبیعی است؛ تا وقتی وزنش روی منحنی بالا می‌رود، به اندازهٔ کافی می‌خورد.
کودک ۱ تا ۲ ساله چند وعده و چقدر غذا بخورد؟
- وعدهها: ۳ تا ۴ وعدهٔ اصلی در روز از غذای خانواده، سر ساعت تقریباً ثابت و سر سفرهٔ خانواده.
- مقدار: هر وعده سهچهارم تا یک لیوان (۱۸۰ تا ۲۴۰ سیسی)؛ اگر غذا رقیق است، یک لیوان کامل. کم بکشید و اگر خواست دوباره بدهید.
- میانوعده: ۱ تا ۲ بار در روز، مغذی و کوچک: میوه، سبزی پخته، ماست ساده، نان و پنیر کم‌نمک، یا خرمای بی‌هسته و ریزشده. میانوعده را ۱٫۵ تا ۲ ساعت قبل از وعدهٔ اصلی بدهید تا اشتهایش را نگیرد؛ بین وعدهها فقط آب.
- شیر مادر: اگر میدهید، تا ۲ سالگی ادامه بدهید؛ در سال دوم هنوز حدود یک‌سوم انرژی روزانه را می‌دهد و در بیماری و اسهال بهترین غذای اوست. اما حالا بعد از غذا، نیم تا یک ساعت بعد، نه قبلش.
عددها حد بالاست. بعضی روزها خوب می‌خورد و بعضی روزها تقریباً هیچ؛ دریافت غذا را در طول یک هفته ببینید، نه یک وعده. ملاک، منحنی رشد در نوبت‌های ۱۲، ۱۵ و ۱۸ ماهگی پایگاه سلامت است.
چرا بعد از یک‌سالگی کمتر می‌خورد؟
سرعت رشد بعد از سال اول خیلی کم می‌شود و اشتها هم به همان نسبت پایین می‌آید؛ کودکی که در ۱۰ ماهگی هر چه می‌دادید می‌خورد، حالا ممکن است نصف آن را بخواهد. کودک این سن هم به بازی و کشف علاقه دارد، نه به نشستن سر سفره، و تازه فهمیده می‌تواند «نه» بگوید. این‌ها بیماری نیست و با زور درست نمی‌شود. اگر نگران کم‌خوری هستید، راهنمای کم‌اشتهایی کودک ۱ تا ۴ ساله را بخوانید و اگر وزن در دو نوبت بالا نرفته، راهنمای وزن نگرفتن و نمودار رشد را.
از سفرهٔ خانواده چی بخورد؟
همان غذای خانواده از پنج گروه، نرم و ریزشده: غلات (نان، کتهٔ نرم، ماکارونی)، گوشت و تخم‌مرغ و حبوبات، سبزی، میوه، و لبنیات پاستوریزه. غذاهای ایرانی خیلی کمک می‌کنند:
- کتهٔ نرم با سبزی، حبوبات و گوشت نرم: عدس‌پلو، ماش‌پلو، لوبیاپلو، کتهٔ گوشت و هویج. اگر برنج نرم نیست، با پشت قاشق و کمی آب خورش له کنید. فقط آب خورش یا آب‌گوشت ندهید؛ شکم را پر می‌کند و انرژی کمی دارد.
- تخم‌مرغ کامل خوب‌پخته، ماهی بی‌تیغ، مرغ و گوشت ریزشده، و حبوبات خوب‌پخته (عدس، ماش، لوبیا چشم‌بلبلی، لوبیا چیتی).
- سبزی‌های برگ‌سبز تیره و نارنجی و میوه‌های زرد و نارنجی هر روز؛ ویتامین آ و ث دارند و ویتامین ث جذب آهن غذا را بیشتر می‌کند.
- سوپ و آش جاافتاده، کوکو، کتلت و خوراک حبوبات؛ گوشت و مرغ و ماهی را تکه‌تکه کنید و استخوان و تیغ را بگیرید.
سهم کودک را قبل از افزودن نمک و فلفل جدا کنید؛ در آشپزی خانواده نمک یددار تصفیه‌شده به کار ببرید ولی به غذای خود کودک نمک نزنید. زیر ۲ سال شکر افزوده صفر است: ماست فقط ساده (اگر میوه‌ای می‌خواهید خودتان میوه را داخلش له کنید)، آب‌میوهٔ طبیعی حداکثر ۱۲۰ سیسی در روز با لیوان و همراه غذا، و میوهٔ کامل همیشه بهتر. فهرست کامل در شکر، نمک و آبمیوه زیر ۲ سال.
شیر، لیوان و آب در سال دوم
- شیر گاو از ۱۲ ماهگی مجاز است: فقط پاستوریزهٔ بسته‌بندی و پرچرب، با لیوان. مجموع شیر و لبنیات روزی حداکثر ۲ لیوان (حدود ۴۸۰ سیسی)؛ بیشتر از آن اشتهای غذا را کم می‌کند و خطر کمخونی را بالا می‌برد. شیر خشک شمارهٔ ۲ و «شیر رشد» لازم نیست.
- شیشه را بین ۱۲ تا ۱۸ ماهگی کامل کنار بگذارید و همهٔ مایعات را با لیوان بدهید؛ شیشه در رختخواب دندان‌ها را خراب می‌کند. راهنمای کامل در شیر بعد از یک‌سالگی.
- آب: برای تشنگی فقط آب، روزی ۱ تا ۴ لیوان. چای، نوشابه، ماءالشعیر، دوغ گازدار و شیر طعم‌دار نه.
- چربی: کودک تا ۲ سالگی برای رشد مغز به چربی نیاز دارد؛ شیر و ماست پرچرب بدهید و یک قاشق مرباخوری روغن مایع یا کره به غذایش اضافه کنید.
خودش بخورد: دست، قاشق و سفرهٔ خانواده
از همین سن کودک را سر سفره یا میز خانواده بنشانید، در صندلی غذا و با کمربند بسته. تکه‌های کوچک ماکارونی، مرغ ریزشده، سبزی پخته و لقمه‌های کوکو را جلویش بگذارید تا با دست بخورد و یک قاشق دسته‌کوتاه هم دستش بدهید؛ کثیف‌کاری یادگیری است. وعده را ۲۰ تا ۳۰ دقیقه نگه دارید و بعد بی‌دعوا جمع کنید؛ کودک این سن نمی‌تواند طولانی بنشیند. تلویزیون و گوشی خاموش، و او را در گفت‌وگوی سفره شریک کنید؛ کودک از دیدن غذا خوردن شما یاد میگیرد. راهنمای غذا خوردن با دست و غذا خوردن با قاشق را ببینید. اگر غذا را رد کرد، زور، التماس و پاداش نه؛ یک غذای امن مثل نان یا ماست سر سفره باشد و غذای جداگانه نپزید.
چه چیزهایی را در این سن ندهم؟
- خطر خفگی: آدامس، آب‌نبات، تکه‌های بزرگ سیب، آجیل و تخمهٔ درسته (فقط پودر)، ذرت، کشمش، هویج و کرفس خام، انگور و گیلاس و گوجهٔ گیلاسی درسته (از طول چهارقسمت و بی‌هسته)، سوسیس و تکهٔ بزرگ گوشت. همیشه نشسته و زیر نگاه شما، بدون خنداندن و دویدن با لقمه در دهان.
- تخم‌مرغ خام یا عسلی، شیر و لبنیات محلی غیرپاستوریزه، کنسرو، سوسیس و کالباس، چیپس و پفک، نوشابه و آب‌میوهٔ صنعتی.
- عسل بعد از یک‌سالگی دیگر خطر مسمومیت ندارد، ولی شکر افزوده حساب می‌شود؛ تا ۲ سالگی بهتر است ندهید و اگر دادید، فقط گاهی و خیلی کم.
قطره‌ها و یبوست
قطرهٔ آ+د (یا مولتی‌ویتامین) و قطرهٔ آهن برنامهٔ کشوری در سال دوم هم ادامه دارد و تا ۲ سالگی در پایگاه سلامت رایگان داده می‌شود؛ تعداد قطره را از مراقب سلامت بگیرید. سیاه شدن دندان‌ها نباید مانع شود: قطرهٔ آهن را با قاشق چای‌خوری عقب دهان بریزید، بعد کمی آب بدهید و دندان‌ها را با پارچهٔ تمیز پاک کنید. شیر زیاد در این سال شایع‌ترین علت کمخونی است؛ چای همراه غذا هم جذب آهن را کم می‌کند. اگر کودک یبوست دارد، در سوپ و کته‌اش علاوه بر سبزی، کمی برگهٔ هلو، زردآلو و آلوی خیس‌کرده و ریزشده بریزید و آب کافی بدهید.
بهداشت سفره
ظرف، لیوان و قاشق کودک جدا و نشکن باشد و مایعات همیشه با فنجان یا لیوان. دست‌ها قبل از غذا شسته شود. غذای پخته حداکثر ۲۴ ساعت در یخچال بماند و فقط یک بار گرم شود.
کی به پزشک یا ۱۱۵ مراجعه کنم؟
- وزنش در دو نوبت پایگاه سلامت روی منحنی بالا نرفته یا پایین آمده، رنگپریده و بی‌حال است، یا بعد از یک‌سالگی هنوز بیشتر غذایش شیر است.
- تا ۱۸ ماهگی هنوز هیچ غذایی را خودش با انگشت به دهان نمی‌برد، هر غذای تکه‌داری را عق می‌زند یا استفراغ می‌کند، یا هنگام غذا مکرر سرفه می‌کند.
- بعد از غذایی کهیر، ورم صورت، استفراغ یا اسهال ناگهانی داشت: آن غذا را قطع کنید و همان روز با پزشک کودک تماس بگیرید. ورم لب یا زبان، تنگی نفس یا بی‌حالی: فوراً ۱۱۵.
- لقمه در گلویش گیر کرد و بی‌صدا یا کبود شد: همان لحظه ۱۱۵؛ ۵ ضربهٔ پشت و ۵ فشار قفسهٔ سینه، تکرار تا باز شدن راه هوا؛ انگشت کورکورانه در دهان نه.
- هر وعده با گریه و جنگ تمام می‌شود و شما از پا افتاده‌اید؛ این هم دلیل کافی برای کمک گرفتن است.
هیچ شربت اشتهاآور یا مکملی را بدون تجویز پزشک کودک ندهید. ماه‌های قبل را در غذای کودک ۹ تا ۱۱ ماهه و سال‌های بعد را در غذای کودک ۲ تا ۴ ساله بخوانید.
جدول کامل غذای کمکی و غذای کودک، ماه به ماه، را در راهنمای غذای نوزاد و کودک رایم ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
کودک یک ساله چی بخورد؟
همان غذای خانواده، نرم و ریزشده: کتهٔ نرم با عدس یا ماش و گوشت، سوپ و آش جاافتاده، تخم‌مرغ کامل، ماهی بی‌تیغ، کوکو و کتلت، سبزی پخته، میوهٔ نرم، ماست و پنیر کم‌نمک پاستوریزه. سهم او را قبل از نمک و فلفل جدا کنید.
کودک ۱۸ ماهه چقدر باید غذا بخورد؟
۳ تا ۴ وعده در روز، هر وعده سهچهارم تا یک لیوان، و ۱ تا ۲ میانوعدهٔ کوچک. اگر یک روز کمتر خورد نگران نباشید؛ دریافت غذا را در طول هفته ببینید و به منحنی رشد اعتماد کنید.
کودک ۱ تا ۲ ساله روزی چقدر شیر بخورد؟
مجموع شیر و لبنیات حداکثر ۲ لیوان، یعنی حدود ۴۸۰ سیسی، با لیوان و بعد از غذا. شیر مادر را اگر میدهید تا ۲ سالگی ادامه بدهید. شیر بیشتر از این اشتها را میگیرد و کمخونی میآورد.
کودک یک ساله غذا نمیخورد و فقط شیر میخواهد؛ چه کنم؟
شیر را کم کنید، نه غذا را خوشمزهتر: شیر فقط بعد از غذا و با لیوان، بین وعدهها فقط آب، میانوعده ۱٫۵ تا ۲ ساعت قبل از غذا. سر سفرهٔ خانواده بنشانید و بگذارید خودش با دست بخورد. اگر وزن نمیگیرد یا رنگپریده است، با پزشک کودک صحبت کنید.
کودک یک ساله می‌تواند عسل و شیر گاو بخورد؟
بله، بالای ۱ سال هر دو مجاز است: شیر گاو فقط پاستوریزهٔ بسته‌بندی و پرچرب با لیوان، حداکثر ۲ لیوان لبنیات در روز؛ عسل از نظر مسمومیت مجاز است، ولی شکر افزوده است و تا ۲ سالگی بهتر است ندهید یا فقط گاهی و خیلی کم. شیر محلی و لبنیات غیرپاستوریزه هیچ‌وقت.
