تقویت حس لامسه در کودکان: راهکارها و تأثیرات آن بر روابط عاطفی

نکات کلیدی
- لامسه اولین حس کودک است؛ تماس پوست با پوست بلافاصله بعد از تولد تنفس، ضربان، دما و قند خون نوزاد را ثابت میکند، گریه را کم میکند و شیردهی و پیوند را محکم میکند.
- در ۶ ماه اول: تماس پوست با پوست روزانه (پدر هم)، بغل و پاسخ به گریه (لوس نمیکند)، ماساژ ۵ تا ۱۰ دقیقهای با روغن گیاهی ساده بعد از حمام، بافتهای مختلف روی دست و پا.
- با رشد، بازی لامسه عوض میشود: ۶ تا ۱۲ ماه سبد وسایل خانه و غذا با دست، ۱ تا ۲ سال آب و خمیر و خاک و پای برهنه، ۲ تا ۴ سال ورز دادن خمیر، باغچه و کیسهٔ حدس با کلمههای نرم، زبر، لزج.
- اگر کودک از برچسب لباس، کوتاه کردن مو یا بغل غیرمنتظره بدش میآید، زور نزنید: قبل از لمس خبر بدهید، فشار محکم بهجای نوازش سبک، لباس نرم، و تدریج از قاشق تا کف دست.
- اگر حساسیت هر روز لباس پوشیدن، غذا یا بازی را به جنگ تبدیل میکند یا با تأخیر گفتار و رابطه همراه است، با پزشک کودک صحبت کنید؛ اشیای کوچکتر از گردو و آب بیمراقب ممنوع.
فهرست مطالب
لامسه اولین حسی است که در کودک کامل میشود و اولین زبان پیوند عاطفی شما با اوست. تقویت این حس وسیلهٔ خاصی نمیخواهد: تماس پوست با پوست از همان ساعت اول تولد، بغل کردن و پاسخ دادن به گریه، ماساژ، و بعدها بازی با آب، خمیر، خاک و بافتهای گوناگون. هر چه بیشتر، بهتر؛ بغل زیاد کودک را لوس نمیکند.
چرا لمس اولین زبان پیوند است؟
نوزاد هنوز خوب نمیبیند و حرفهای شما را نمیفهمد، اما گرمای پوست، ضربان قلب و فشار آرام دست شما را دقیق حس میکند. به همین دلیل دستورعمل کشوری وزارت بهداشت میگوید نوزاد بلافاصله بعد از زایمان، چه طبیعی چه سزارین با بیحسی موضعی، برهنه روی سینهٔ مادر گذاشته شود و شیردهی در همان ساعت اول شروع شود. همین تماس اول، تنفس و ضربان قلب نوزاد را ثابت میکند، دمای بدن و قند خونش را بالا نگه میدارد، گریهاش را کم میکند و پیوند مادر و نوزاد را محکم میکند؛ حتی ۱۵ تا ۲۰ دقیقه تماس در ساعت اول اثر دارد. مرور ۶۹ مطالعه روی بیش از ۷ هزار مادر و نوزاد نشان داده نوزادانی که این تماس را داشتهاند، تا ۶ ماهگی ۵۰ درصد بیشتر احتمال دارد فقط شیر مادر بخورند. اگر در زایشگاه این فرصت از دست رفت، نگران نباشید؛ تماس پوست با پوست را در خانه هر روز میشود ادامه داد و پدر هم میتواند.
تولد تا ۶ ماه: چطور لمس را به زبان آرامش تبدیل کنم؟
- تماس پوست با پوست روزانه. نوزاد فقط با پوشک روی سینهٔ برهنهٔ شما، زیر یک پتو، بعد از حمام یا هنگام شیر. در روزهای بیقراری و کمشیری بهترین دارو همین است.
- به گریه جواب بدهید. بغل کردن، تکان آرام و نوازش پشت، نوزاد را لوس نمیکند؛ به او یاد میدهد دنیا امن است و این پایهٔ دلبستگی ایمن است.
- ماساژ نوزاد. بعد از حمام، در اتاق گرم، با کمی روغن گیاهی ساده و بیبو (نه روغنهای معطر و نه روی صورت)، با فشار ملایم ولی مطمئن از پاها شروع کنید و بالا بیایید. اسم هر عضو را بگویید: «این پای راسته». ۵ تا ۱۰ دقیقه کافی است و اگر نوزاد رو برگرداند یا غر زد، تمام.
- بافتهای مختلف. در بیداری، پارچهٔ نرم، حولهٔ زبر، پر یا توپ پارچهای را آرام روی کف دست و پا و بازویش بکشید و اسمش را بگویید: «نرم»، «زبر». وقت روی شکم (تامی تایم؛ یعنی نوزادِ بیدار را چند دقیقه زیر نگاه خودتان روی شکم بگذارید)، روی پتو، فرش و زیرانداز متفاوت.
۶ تا ۱۲ ماه: دست و دهان، دو ابزار کشف
در این سن کودک همهچیز را میگیرد و به دهان میبرد؛ این همان یادگیری لامسه است، نه شیطنت. یک سبد از وسایل بیخطر خانه بدهید: قاشق چوبی، اسفنج خشک، لیف نو، کلاف نخ، توپ لاستیکی، پارچهٔ مخمل. غذا را بگذارید با دست لمس کند و له کند؛ قاشق زدنِ تمیز بعداً میآید و غذا خوردن با دست خودش یک بازی لامسه است. در حمام با لیوان و اسفنج آببازی کنید. وقتی شروع به سینهخیز رفتن کرد، بگذارید روی فرش، سرامیک خنک و چمن تمیز حرکت کند. بغل، ماساژ و تماس پوست با پوست هنوز به همان اندازه لازم است.
۱ تا ۲ سال: آب، خاک و خمیر
نوپا با تمام بدن کشف میکند. یک لگن آب با چند لیوان و قیف در حیاط یا حمام؛ خمیر بازی خانگی (آرد، نمک، آب و کمی روغن)؛ ماست یا پورهٔ سیبزمینی روی سینی برای نقاشی با انگشت؛ ماسه و خاک گلدان؛ راه رفتن با پای برهنه روی فرش، چمن و شن. کثیف شدن بخشی از بازی است. کودک این سن هنوز وقت ناراحتی بغل میخواهد و باید بگیرد؛ استقلال از دل امنیت درمیآید.
۲ تا ۴ سال: لمس با کلمه و همکاری
حالا لامسه با زبان و تخیل گره میخورد. در آشپزخانه خمیر نان یا کوکو را ورز بدهد و سبزی را با دست بشوید؛ در گلدان خاک بریزد و بذر بکارد؛ کیسهٔ پارچهای پر از چیزهای آشنا (قاشق، توپ، شانه) را بدون نگاه کردن دست بزند و حدس بزند؛ با شن مرطوب و خمیر شکل بسازد. هر بار کلمه بدهید: نرم، زبر، سرد، لزج، سنگین. کشتی گرفتن آرام روی تشک و بغل محکم را هم ادامه بدهید؛ کودک پیشدبستانی هم با لمس آرام میشود، بهویژه بعد از مهد و قبل از خواب.
اگر کودکم از لمس بدش میآید چه؟
بچهها در حساسیت لامسه خیلی با هم فرق دارند و این بخشی از خلقوخوست. اگر کودکتان برچسب لباس را تحمل نمیکند، از کوتاه کردن مو و ناخن جیغ میکشد، روی چمن یا شن راه نمیرود، به خمیر و چسب دست نمیزند یا از بغل غیرمنتظره فرار میکند، زور نزنید؛ اجبار فقط ترس را بیشتر میکند. این کارها کمک میکند:
- قبل از لمس خبر بدهید و بگذارید خودش شروع کند: «میخوای بغلت کنم؟»، «اول تو به خمیر دست بزن».
- فشار محکم و آرام (بغل محکم، پتوی پیچیده، ماساژ با فشار) معمولاً از نوازش سبک و قلقلک تحملپذیرتر است.
- برچسب لباس را ببرید، لباس نخی نرم بپوشانید، جوراب را از درز خالی کنید.
- از دور شروع کنید: اول با قاشق به خمیر دست بزند، بعد با یک انگشت، بعد با کف دست؛ هر مرحله چند روز.
- کوتاه کردن مو و ناخن را وقتی خسته نیست و با فیلم یا آهنگ محبوبش انجام دهید و قدمقدم جلو بروید.
بیشتر این حساسیتها با رشد و با همین تدریج کم میشود. اگر آنقدر شدید است که لباس پوشیدن، غذا خوردن یا بازی با بچههای دیگر هر روز به جنگ تبدیل میشود، یا همراهش تأخیر در حرف زدن، بازی یا رابطه میبینید، با پزشک کودک در میان بگذارید تا در صورت نیاز به کاردرمانگر ارجاع دهد. اینکه کی طبیعی است و کی ارزیابی لازم دارد را در مقالهٔ حساسیتهای حسی نوشتهایم.
چند قانون ایمنی
- هر چیزی که از یک گردوی بزرگ کوچکتر است برای زیر ۳ سال خطر خفگی دارد؛ سبد کشف را با این قاعده بچینید.
- کودک کنار لگن آب، وان یا حوض حتی یک لحظه تنها نماند.
- خمیر بازی خانگی نمک زیاد دارد؛ نگذارید بخورد. ماسه و خاک بازی تمیز و دور از دسترس گربه باشد و بعد از بازی دستها شسته شود.
- ماساژ را وقتی نوزاد تب یا بثورات پوستی دارد یا تازه واکسن زده انجام ندهید و هیچوقت نوزاد را تکان شدید ندهید.
پرسشهای پرتکرار
بغل زیاد نوزاد را لوس میکند؟
نه. در سال اول، بغل کردن و پاسخ دادن به گریه به نوزاد یاد میدهد دنیا امن است و این پایهٔ دلبستگی ایمن است. نوزادی که بهموقع بغل میشود، بعدها آرامتر و مستقلتر است.
تماس پوست با پوست فقط برای زایشگاه است؟
نه. در خانه هم هر روز میشود: نوزاد فقط با پوشک روی سینهٔ برهنهٔ مادر یا پدر زیر یک پتو، بعد از حمام یا هنگام شیر. در روزهای بیقراری و کمشیری بهترین کمک است.
ماساژ نوزاد را چطور و با چه روغنی انجام بدهم؟
بعد از حمام در اتاق گرم، با کمی روغن گیاهی ساده و بیبو، با فشار ملایم ولی مطمئن از پاها به بالا، ۵ تا ۱۰ دقیقه. روغن معطر نه، روی صورت نه، و اگر نوزاد تب دارد یا غر میزند، تمام.
کودکم از خمیر و شن بدش میآید؛ طبیعی است؟
بله، بچهها در حساسیت لامسه خیلی فرق دارند. زور نزنید؛ اول با قاشق یا اسباببازی به خمیر دست بزند، بعد با یک انگشت، بعد کف دست؛ هر مرحله چند روز. بیشتر این حساسیتها با رشد کم میشود.
کی باید نگران حساسیت لامسه شوم؟
وقتی آنقدر شدید است که لباس پوشیدن، غذا خوردن یا بازی با بچهها هر روز به جنگ تبدیل میشود، یا همراهش تأخیر در حرف زدن، بازی یا رابطه میبینید. با پزشک کودک صحبت کنید تا در صورت نیاز به کاردرمانگر ارجاع دهد.





