روش‌های پیشگیری از کم خونی در نوزادان: غذاهای غنی از آهن و نکات مهم
نکات کلیدی
- ذخیرهٔ آهن نوزاد رسیده حدود ۶ ماهگی تمام می‌شود و شیر مادر بهتنهایی آهن کافی ندارد؛ کمخونی خفیف نشانه ندارد و به رشد مغز و یادگیری آسیب می‌زند، پس پیشگیری مهم‌تر از درمان است.
- همهٔ شیرخواران از پایان ۶ ماهگی تا پایان ۲ سالگی هر روز قطرهٔ آهن برنامهٔ کشوری می‌گیرند (رایگان در پایگاه سلامت)؛ نوزاد نارس یا کم‌وزن از دو برابر شدن وزن تولد و با مقدار پزشک.
- قطره را بین دو وعده با سرنگ در کنار دهان بدهید، نه با شیر و چای؛ لکهٔ تیرهٔ دندان و مدفوع سیاه بیضرر است؛ قطره را دور از دسترس نگه دارید (مسمومیت: ۱۹۰ یا ۱۱۵).
- اولین غذاها آهن‌دار باشد: پورهٔ گوشت قرمز، مرغ، ماهی و زردهٔ تخممرغ (آهن حیوانی خوب جذب می‌شود)، عدس و ماش و لوبیا با غلات، همراه میوهٔ ویتامینثدار؛ چای و دم‌کرده نه، شیر گاو پیش از ۱۲ ماهگی نه و بعدش حداکثر ۲ لیوان.
- آزمایش کمخونی برای همه لازم نیست؛ در ۹ تا ۱۲ ماهگی فقط برای نارس و کم‌وزن، بستری در بخش نوزادان، شیر گاو زودهنگام، شیر خشک بدون آهن یا کودکی که قطره نمی‌خورد. رنگپریدگی، بیحالی و وزنگیری کند یعنی پزشک کودک.
فهرست مطالب
ذخیرهٔ آهنی که نوزاد رسیده از رحم با خود آورده، حدود ۶ ماهگی تمام می‌شود و شیر مادر بهتنهایی آهن کافی ندارد. پیشگیری دو پایه دارد: اولین غذاهای کمکی آهن‌دار باشند (گوشت، مرغ، ماهی، زردهٔ تخممرغ، عدس) و قطرهٔ آهن برنامهٔ کشوری از پایان ۶ ماهگی تا ۲ سالگی هر روز داده شود. چای و شیر گاو دشمن آهن‌اند.
چرا از ۶ ماهگی آهن مهم می‌شود؟
آهن مادهٔ اصلی هموگلوبین است که اکسیژن را به مغز و عضله‌ها می‌رساند، و در همین ماه‌ها مغز با بیشترین سرعت رشد میکند. کمخونی فقر آهن شایع‌ترین کمبود تغذیه‌ای کودکان در دنیاست؛ نهادهای جهانی سلامت تخمین می‌زنند حدود ۴۰ درصد کودکان ۶ ماه تا ۵ سال دنیا کم‌خون‌اند و کمخونی شدید یا طولانی به رشد، یادگیری و تمرکز آسیب می‌زند، آسیبی که گاهی بعد از درمان هم کامل جبران نمی‌شود. به همین دلیل پیشگیری از درمان مهم‌تر است. نوزاد رسیده با ذخیرهٔ ۶ ماهه به دنیا می‌آید؛ نوزاد نارس یا زیر ۲٬۵۰۰ گرم ذخیرهٔ کمتری دارد و زودتر به آهن نیاز پیدا میکند.
قطرهٔ آهن برنامهٔ کشوری: از کی، تا کی، چطور؟
- همهٔ شیرخواران، چه شیر مادر چه شیر خشک، از پایان ۶ ماهگی همزمان با شروع غذای کمکی تا پایان ۲ سالگی هر روز قطرهٔ آهن می‌گیرند. قطره در پایگاه سلامت رایگان است و مقدارش را همانجا میگویند؛ خودتان کم و زیادش نکنید.
- نوزاد نارس یا کم‌وزن زودتر شروع میکند: از وقتی وزنش دو برابر وزن تولد شد، معمولاً حدود ۲ ماهگی، با مقداری که پزشک بر اساس وزن تولد تعیین میکند.
- چطور بدهید: بین دو وعدهٔ شیر، با سرنگ یا قطره‌چکان در عقب و کنار دهان، نه داخل شیشهٔ شیر و نه با چای. بعدش کمی آب بدهید یا لثه و دندانها را با پارچهٔ نمدار پاک کنید.
- عوارض بیضرر: لکهٔ تیره روی دندانها (با پاک کردن کم می‌شود و دائمی نیست)، مدفوع سیاه، گاهی یبوست یا دل‌درد خفیف. اگر استفراغ میکند، آن را با غذا بدهید یا زمانش را عوض کنید، ولی قطع نکنید.
- قطره را از دسترس دور نگه دارید. آهن در مقدار زیاد برای کودک سمی است؛ اگر کودکی مقدار زیادی خورد، همان لحظه ۱۹۰ (مرکز اطلاعات دارویی و مسمومیت) یا ۱۱۵.
شربت‌های آهن تبلیغاتی و «مولتی‌ویتامین آهن‌دار» خودسرانه لازم نیست؛ همهٔ مکمل‌های این سن را در مقالهٔ مکمل‌های نوزاد و کودک ببینید.
کدام غذاها آهن دارند و چطور بدهم؟
غذای کمکی را در پایان ۶ ماهگی با قوام ماست شروع کنید و از همان اول آهن‌دار باشد؛ راهنمای کامل در مقالهٔ غذای کمکی مناسب نوزاد است. دو نوع آهن داریم:
- آهن حیوانی، که خوب جذب می‌شود: پورهٔ گوشت قرمز بی‌چربی (گوسفند یا گوساله)، مرغ و ماهی خوبپخته، و زردهٔ تخممرغ کامل؛ همه از ۶ تا ۸ ماهگی مجازند و لازم نیست ماهی و تخممرغ را عقب بیندازید. تا جایی که می‌شود هر روز کمی گوشت یا مرغ در سوپ، آش یا پورهٔ کودک باشد.
- آهن گیاهی، که کمتر جذب می‌شود: عدس و ماش خیس‌خورده و خوبپخته در سوپ، لوبیا و نخود لهشده از ۹ ماهگی، اسفناج و سبزی‌های برگ‌سبز تیره، جوانهٔ غلات و حبوبات به‌صورت پودر، و فرنی یا غلات غنیشده با آهن.
چند ترفند آشپزی ایرانی: حبوبات را همراه غلات بدهید (عدس‌پلو نرم، ماش‌پلو، آش جو)، سوپ را آبکی نکنید، و در هر وعده کمی کره یا روغن مایع بریزید تا غذا مقوی شود. از ۹ ماهگی تکه‌های کوچک کوفتهٔ قلقلی لهشده و کتلت نرم هم غذای انگشتی خوبی است.
چه چیزهایی جذب آهن را زیاد یا کم میکند؟
- ویتامین ث همراه غذا جذب آهن گیاهی را چند برابر میکند: پورهٔ پرتقال، نارنگی، کیوی، گوجه‌فرنگی، فلفل دلمه یا کلم‌بروکلی پخته کنار همان وعده. کمی آب‌لیموی تازه در سوپ هم همین کار را میکند.
- چای، قهوه و دم‌کرده‌های گیاهی نه، حتی برای نرم کردن غذا یا «آرام کردن»؛ جذب آهن را به‌شدت کم میکنند. آب ساده برای تشنگی.
- شیر گاو پیش از ۱۲ ماهگی نه. آهنش کم است، جذب آهن غذا را کم میکند و می‌تواند خون‌ریزی ریز از روده بدهد. بعد از یک‌سالگی هم شیر و لبنیات روی هم بیش از ۲ لیوان در روز نباشد؛ «کودک شیرخور» کم‌خون‌ترین کودک است.
- شیر خشک اگر می‌خورد، نوع معمولی غنی از آهن باشد؛ شیر خشک کم‌آهن نخرید. کودک شیرخشکی هم قطرهٔ آهن برنامه را می‌گیرد.
- شیر مادر ادامه پیدا کند؛ آهنش کم است اما خیلی خوب جذب می‌شود و در ۶ تا ۱۲ ماهگی هنوز غذای اصلی است. غذای کمکی را بعد از شیر بدهید، نه به‌جای آن.
نشانههای کمخونی چیست و کی آزمایش لازم است؟
کمخونی خفیف معمولاً هیچ نشانه‌ای ندارد و فقط با آزمایش معلوم می‌شود؛ به همین دلیل پیشگیری منظم مهم است. در کمخونی بیشتر، کودک رنگ‌پریده (لب، لثه و داخل پلک کم‌رنگ)، بی‌حال و زودخسته، تحریک‌پذیر، کم‌اشتها و کم‌تحرک می‌شود، زیاد می‌خوابد، آهسته‌تر وزن می‌گیرد و بیشتر بیمار می‌شود. بعضی کودک‌ها خاک، یخ یا کاغذ می‌جوند. طبق برنامهٔ کشوری، آزمایش کمخونی برای همه لازم نیست؛ بین ۹ تا ۱۲ ماهگی فقط برای کودکانی انجام می‌شود که نارس یا کم‌وزن بوده‌اند، در بخش نوزادان بستری بوده‌اند، شیر گاو را زود شروع کرده‌اند، شیر خشک بدون آهن می‌خورند یا قطرهٔ آهن نمی‌خورند. اگر کودکتان در این گروه است یا نشانه‌ها را می‌بینید، در نوبت ۹ ماهگی آزمایش را بخواهید.
کی باید با پزشک کودک صحبت کنم؟
- کودک رنگ‌پریده و بی‌حال است یا وزنش روی منحنی رشد بالا نمی‌رود.
- قطرهٔ آهن را به‌خاطر استفراغ یا یبوست نمی‌تواند بخورد؛ راه‌حل دارد و قطع کردن راه‌حل نیست.
- نوزاد نارس یا کم‌وزن بوده و قطرهٔ آهنش هنوز شروع نشده.
- آزمایش کمخونی مثبت شده؛ درمان با مقدار بیشتر آهن و زیر نظر پزشک است، نه با رژیم غذایی بهتنهایی، و بعد از درمان آزمایش کنترل لازم است.
هیچ شربت آهن یا مکملی را خودسرانه و با مقدار دلخواه ندهید و تب در نوزاد زیر ۳ ماه، تنگی نفس یا بیحالی شدید را همیشه فوراً به پزشک یا ۱۱۵ برسانید.
جدول کامل غذای کمکی و غذای کودک، ماه به ماه، را در راهنمای غذای نوزاد و کودک رایم ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
قطرهٔ آهن را از کی و تا کی بدهم؟
طبق برنامهٔ کشوری از پایان ۶ ماهگی همزمان با شروع غذای کمکی تا پایان ۲ سالگی، هر روز. نوزاد نارس یا زیر ۲٬۵۰۰ گرم زودتر، از وقتی وزنش دو برابر وزن تولد شد. قطره در پایگاه سلامت رایگان است و مقدارش را همانجا میگویند.
قطرهٔ آهن دندان بچهام را سیاه کرده؛ قطع کنم؟
نه. لکهٔ تیرهٔ دندان و مدفوع سیاه بیضرر و موقتی است. قطره را با سرنگ در کنار و عقب دهان بدهید و بعدش کمی آب بدهید یا دندانها را با پارچهٔ نمدار پاک کنید.
قطرهٔ آهن را میتوانم داخل شیر یا چای بریزم؟
نه. شیر و چای جذب آهن را کم میکنند. بین دو وعدهٔ شیر و بهتنهایی بدهید. اگر با قطره استفراغ میکند، آن را همراه کمی غذا یا در ساعت دیگری بدهید، ولی قطع نکنید.
کدام غذاها برای نوزاد ۶ تا ۱۲ ماهه آهن دارند؟
پورهٔ گوشت قرمز، مرغ، ماهی و زردهٔ تخممرغ کامل (از ۶ تا ۸ ماهگی)، عدس و ماش خوبپخته در سوپ، لوبیا و نخود لهشده از ۹ ماهگی، اسفناج و فرنی غنیشده. کنار غذا کمی میوهٔ ویتامینثدار مثل پورهٔ پرتقال یا کیوی بدهید.
از کجا بفهمم کودکم کمخونی دارد؟
کمخونی خفیف نشانه ندارد. رنگپریدگی لب و داخل پلک، بیحالی، تحریکپذیری، کماشتهایی و وزنگیری کند نشانههای کمخونی بیشتر است. آزمایش فقط برای گروههای خاص در ۹ تا ۱۲ ماهگی لازم است؛ اگر نگرانید از پزشک کودک بخواهید.
