سرماخوردگی نوزاد و کودک زیر ۴ سال: چند روز طول می‌کشد، بدون آنتی‌بیوتیک و شربت سرفه چه کنم و کی به پزشک؟

پاسخ کوتاه: سرماخوردگی کودک ویروسی است، ۷ تا ۱۰ روز و گاهی تا ۲ هفته طول می‌کشد و سرفه‌اش می‌تواند تا ۳ تا ۴ هفته بماند. آنتی‌بیوتیک روی ویروس اثر ندارد و شربت سرفه و ضداحتقان برای زیر ۴ سال ممنوع و برای ۴ تا ۶ سال فقط با نظر پزشک است. کاری که واقعاً کمک می‌کند: قطرهٔ نمکی بینی و پوآر، شیر و مایعات بیشتر، بخور سرد در اتاق، و برای کودک بالای ۱ سال سر کمی بالاتر در خواب و نصف تا یک قاشق چای‌خوری عسل قبل از خواب. نوزاد زیر ۳ ماه با هر نشانهٔ سرماخوردگی همان روز به پزشک برود. نفس تند یا سخت، فرورفتن سینه، کبودی لب، شیر نخوردن یا بی‌حالی یعنی فوراً به پزشک یا ۱۱۵.

سرماخوردگی کودک چند روز طول می‌کشد و چند بار در سال طبیعی است؟

کودک زیر ۲ سال معمولاً ۸ تا ۱۰ بار و کودک مهدی تا ۶ تا ۸ بار در سال سرما می‌خورد، بیشترش در پاییز و زمستان؛ یعنی ممکن است احساس کنید «همیشه مریض است» و این طبیعی است. هر نوبت با آبریزش و گرفتگی بینی، عطسه، گلودرد، سرفه، کم‌اشتهایی و گاهی تب خفیف شروع می‌شود، روزهای ۲ تا ۳ بدترین روزهاست، تا روز ۵ بهتر می‌شود و تا ۱۰ تا ۱۴ روز تمام می‌شود. سرفه آخرین چیزی است که می‌رود و تا ۳ تا ۴ هفته می‌تواند ادامه داشته باشد، به‌ویژه شب‌ها. ترشح بینی که از شفاف به زرد یا سبز می‌رود نشانهٔ عفونت باکتریایی نیست؛ سیر طبیعی بهبود است و به‌تنهایی آنتی‌بیوتیک لازم ندارد.

چرا آنتی‌بیوتیک ندهم؟

سرماخوردگی را صدها نوع ویروس می‌سازند و آنتی‌بیوتیک فقط باکتری را می‌کشد؛ نه سرماخوردگی را کوتاه می‌کند، نه از عارضه جلوگیری می‌کند. در عوض اسهال و حساسیت می‌دهد و باکتری‌های بدن کودک را مقاوم می‌کند، طوری که دفعهٔ بعد که واقعاً لازم باشد کمتر اثر می‌کند؛ وزارت بهداشت هم مصرف خودسرانهٔ آنتی‌بیوتیک در سرماخوردگی را ممنوع اعلام کرده است. آنتی‌بیوتیک فقط وقتی جایش است که پزشک کودک عارضهٔ باکتریایی تشخیص دهد، مثل عفونت گوش که بعد از چند روز بهتر نشده، یا سینوزیت و ذات‌الریه. آنتی‌بیوتیک مانده از بیماری قبلی را هرگز خودتان ندهید و از داروخانه بدون نسخه نخواهید.

چرا شربت سرفه و ضداحتقان ندهم؟

شربت‌های سرفه و سرماخوردگی بدون نسخه در کودک زیر ۴ سال نه فایدهٔ ثابت‌شده دارند و نه بی‌خطرند؛ ضداحتقان می‌تواند فشار و ضربان را بالا ببرد و تشنج بدهد، و ضدسرفه می‌تواند تنفس را کند کند. برای همین متخصصان کودکان آن‌ها را زیر ۴ سال ممنوع و در ۴ تا ۶ سال فقط با تجویز پزشک می‌دانند. داروی بزرگسال را نصف یا خرد نکنید؛ مقدار دارو با وزن حساب می‌شود، نه با سن. تنها دارویی که در خانه جای دارد، داروی تب‌بر است، آن هم فقط وقتی کودک از تب یا درد بی‌تاب است و با مقداری که داروساز برای وزن فعلی‌اش می‌گوید (راهنمای تب بر حسب سن).

پس در خانه چه کنم که راحت‌تر باشد؟

• بینی گرفته: چند قطره سرم یا قطرهٔ نمکی بینی (از داروخانه، نه خانگی) در هر سوراخ، چند لحظه صبر، بعد با پوآر ملایم بکشید؛ به‌ویژه قبل از شیر و قبل از خواب. روزی چند بار کافی است؛ کشیدن زیاد بینی را ملتهب می‌کند.
• مایعات: نوزاد زیر ۶ ماه فقط شیر مادر یا شیر خشک، دفعات بیشتر و کم‌کم. بالای ۶ ماه آب و بالای ۱ سال سوپ و آب‌میوهٔ رقیق هم. اشتهای کم برای غذا چند روز اشکالی ندارد، نوشیدن مهم است.
• هوای مرطوب: بخور سرد در اتاق خواب، دور از دسترس و با آب تازه؛ بخور با کتری و آب جوش ممنوع، چون می‌سوزاند و اثرش هم ثابت نشده. چند دقیقه نشستن در حمام بخارگرفته (نه زیر آب داغ) هم قبل از خواب کمک می‌کند.
• سرفهٔ شب: برای کودک بالای ۱ سال نصف تا یک قاشق چای‌خوری عسل، خالی یا در شیر یا آب ولرم، نیم ساعت قبل از خواب؛ به اندازهٔ شربت سرفه و بی‌خطرتر از آن. عسل زیر ۱ سال ممنوع است.
• خواب: نوزاد همیشه به پشت و روی تشک صاف؛ بالش و بالا بردن تشک برای زیر ۱ سال ممنوع. کودک بالای ۱ سال می‌تواند با یک بالش کمی بالاتر بخوابد.
• تب و درد: فقط برای راحتی، با قواعد سنی تب. زیر ۳ ماه هیچ دارویی بدون پزشک.
• بدون دود: در خانه و ماشین سیگار و قلیان ممنوع؛ دود سرفه را طولانی و عفونت گوش را بیشتر می‌کند. در روزهای آلوده بیرون نبرید (هوای ناسالم و کودک زیر ۴ سال).

چیزهایی که کمک نمی‌کند یا خطر دارد: روغن و پماد منتول روی بینی و سینهٔ زیر ۲ سال، قطرهٔ بینی ضداحتقان بزرگسال، دم‌کرده و عرق گیاهی برای زیر ۱ سال، آب‌قند، و محدود کردن شیر «چون خلط می‌سازد» (شیر خلط نمی‌سازد).

کی به پزشک کودک بروم؟

• نوزاد زیر ۳ ماه: با اولین نشانهٔ سرماخوردگی همان روز، و با تب ۳۸ یا بالاتر همان ساعت. در این سن سرماخوردگی ساده می‌تواند سریع به برونشیولیت یا عفونت جدی تبدیل شود.
• تند نفس می‌کشد: در حالت آرام نوزاد بیش از ۶۰، ۶ تا ۱۲ ماه بیش از ۵۰، بالای ۱ سال بیش از ۴۰ نفس در دقیقه؛ یا سینه و گردنش با هر نفس کمی فرو می‌رود؛ یا خس‌خس دارد.
• گوشش درد می‌کند، به گوشش دست می‌زند و شب‌ها بیدار می‌شود، یا از گوشش ترشح می‌آید.
• تب بیش از ۲۴ ساعت زیر ۲ سال یا بیش از ۳ روز بالای ۲ سال، یا تبی که بعد از چند روز بهبود دوباره برگشته.
• بعد از روز ۳ تا ۵ بدتر می‌شود، تا ۱۰ روز بهتر نشده، نشانه‌ها بیش از ۲ هفته یا سرفه بیش از ۳ تا ۴ هفته طول کشیده.
• کمتر از نصف شیر و مایعات معمولش را می‌خورد، ۱۲ ساعت ادرار نکرده، یا دهانش خشک و گریه‌اش بی‌اشک است.
• سرفهٔ سگی و صدای خشن هنگام دم دارد (خروسک) که در حالت آرام هم می‌ماند، یا شما حس می‌کنید چیزی درست نیست.

کی فوراً ۱۱۵؟

لب یا زبانش کبود یا خاکستری است، نفسش قطع می‌شود یا با هر نفس خرخر و ناله دارد، سینه‌اش شدید فرو می‌رود و پره‌های بینی‌اش باز می‌شود، نمی‌تواند شیر بخورد یا حرف بزند، خواب‌آلود است و بیدار نمی‌ماند، آب دهانش می‌ریزد و نمی‌تواند قورت دهد، یا نوزاد زیر ۳ ماه تب دارد. منتظر نوبت پزشک نمانید.

پیشگیری: دست، شیر مادر، واکسن

شستن دست‌ها قبل از دست زدن به نوزاد مهم‌ترین کار است؛ از مهمان سرماخورده بخواهید نوزاد را نبوسد. شیر مادر پادتن می‌دهد. واکسن‌های برنامهٔ کشوری سر وقت و واکسن آنفلوآنزا از ۶ ماهگی هر پاییز (واکسن آنفلوآنزا برای کودک زیر ۳ سال). کودک مهدی را وقتی تب دارد، بی‌حال است یا نمی‌تواند در برنامه شرکت کند خانه نگه دارید؛ آبریزش ساده بدون تب دلیل غیبت نیست. ویتامین و مکمل سرماخوردگی را کوتاه نمی‌کند؛ قطره‌های برنامهٔ کشوری (آ+د و آهن) را طبق دستور پایگاه ادامه دهید.