مکمل‌های بارداری در ایران: اسید فولیک و ید، آهن، مولتیویتامین و ویتامین د؛ از کی، چقدر و چطور
نکات کلیدی
- اسید فولیک همراه با ید: روزانه ۴۰۰ میکروگرم و ۱۵۰ میکروگرم، از یک ماه پیش از بارداری یا همان روزی که فهمیدید، تا آخر؛ لولهٔ عصبی بچه در ۴ هفتهٔ اول بسته میشود.
- آهن: روزانه یک قرص با ۳۰ میلیگرم آهن المنتال از هفتهٔ ۱۶ تا ۳ ماه بعد از زایمان؛ با آب یا آب‌پرتقال، نه با چای و شیر؛ مدفوع تیره طبیعی است.
- مولتیویتامین مینرال مخصوص بارداری: روزانه یک عدد از هفتهٔ ۱۶ تا ۳ ماه بعد از زایمان؛ با شروعش قرص اسید فولیک جدا لازم نیست؛ مولتیویتامین معمولی نه (ویتامین آ زیاد).
- ویتامین د: روزانه ۱۰۰۰ واحد از ابتدا تا پایان بارداری با وعدهٔ چربتر؛ آمپول و مقدار بالاتر فقط با تجویز پزشک بعد از آزمایش.
- دربارهٔ زمان شروع آهن، لزوم ید و ویتامین د، منابع جهانی و برنامهٔ کشوری فرق دارند و هر دو در متن کنار هم آمده است؛ انتخاب با شما و ماما یا پزشکتان.
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: در برنامهٔ کشوری فقط چهار مکمل هست و هر چهار تا را پایگاه سلامت رایگان میدهد: قرص اسید فولیک همراه با ید از پیش از بارداری تا آخر (روزانه ۴۰۰ میکروگرم اسید فولیک و ۱۵۰ میکروگرم ید)، قرص آهن از هفتهٔ ۱۶ تا ۳ ماه بعد از زایمان (روزانه ۳۰ میلیگرم آهن المنتال)، مولتیویتامین مینرال از هفتهٔ ۱۶ تا ۳ ماه بعد از زایمان (روزانه یک عدد)، و ویتامین د روزانه ۱۰۰۰ واحد از ابتدا تا پایان بارداری. هر مکمل دیگری را خودتان اضافه نکنید؛ از ماما بپرسید.
این مقاله برای هر چهار مکمل میگوید چرا، از کی تا کی، چقدر و چطور بخورید که حالتان بد نشود، و این‌که دربارهٔ کدام‌ها منابع علمی جهانی و برنامهٔ کشوری ایران یک حرف نمی‌زنند؛ در آن موارد هر دو را کنار هم می‌بینید و انتخاب با شما و ماما یا پزشکتان است. مقدارهایی که این‌جا می‌بینید تنها مقدارهایی هستند که رایم می‌نویسد و عیناً از برنامهٔ کشوری است.
جدول مکمل‌های برنامهٔ کشوری
| مکمل | از کی | تا کی | مقدار روزانه | رایگان از پایگاه |
|---|---|---|---|---|
| اسید فولیک همراه با ید | ترجیحاً ۱ ماه پیش از بارداری، یا همان روزی که فهمیدید باردارید | پایان بارداری (با شروع مولتیویتامین از هفتهٔ ۱۶، قرص جدا لازم نیست) | یک قرص با ۴۰۰ میکروگرم اسید فولیک و ۱۵۰ میکروگرم ید | بله |
| آهن | شروع هفتهٔ ۱۶ | پایان بارداری و تا ۳ ماه پس از زایمان | یک قرص حاوی ۳۰ میلیگرم آهن المنتال | بله |
| مولتیویتامین مینرال | شروع هفتهٔ ۱۶ | تا ۳ ماه پس از زایمان | یک عدد | بله |
| ویتامین د | ابتدای بارداری | پایان بارداری (و پس از زایمان ادامه دارد) | ۱۰۰۰ واحد | بله |
اسید فولیک همراه با ید: از همین امروز
لولهٔ عصبی بچه، که بعداً مغز و نخاع میشود، در همان ۴ هفتهٔ اول بسته میشود، یعنی اغلب پیش از آنکه بدانید باردارید. اسید فولیک کافی در این هفته‌ها خطر نقص این لوله را تا حدود ۷۰ درصد کم می‌کند؛ برای همین گفته میشود از پیش از بارداری شروع کنید. ید برای ساختن هورمون تیروئید است که مغز بچه به آن نیاز دارد. منابع علمی جهانی میگویند جایی که نمک یددار کافی مصرف میشود، مکمل روزانهٔ ید لازم نیست؛ برنامهٔ کشوری وزارت بهداشت ایران میگوید ۱۵۰ میکروگرم ید همراه اسید فولیک برای همه. انتخاب با شما و ماما یا پزشکتان. اگر دیر شروع کردید، باز هم بخورید؛ هر روزش ارزش دارد.
چطور بخورم: هر روز در یک وقت ثابت، مثلاً با صبحانه یا کنار مسواک شب. با آب بخورید؛ با معده خالی هم مشکلی ندارد. اگر یک روز فراموش کردید، روز بعد دو تا نخورید. دوز ۵ میلی‌گرمی اسید فولیک فقط برای گروه‌های خاص با تجویز پزشک است؛ خودتان عوض نکنید. روزانه یک قرص با ۴۰۰ میکروگرم اسید فولیک و ۱۵۰ میکروگرم ید. اگر پرکاری تیروئید دارید، مکمل حاوی ید نه؛ به ماما بگویید تا نوع بدون ید بدهد.
اگر دارید برای بارداری برنامه می‌ریزید، همین قرص را از یک ماه قبل شروع کنید؛ نوبت مراقبت پیش از بارداری در پایگاه سلامت هم رایگان است و همان‌جا می‌دهند. اگر تازه فهمیدید باردارید و نمی‌خوردید، از همین امروز شروع کنید و خودتان را سرزنش نکنید؛ بیشتر مادرها همین‌طور شروع می‌کنند. تست بارداری مثبت شد؛ هفتهٔ اول چه کنم
آهن: از هفتهٔ ۱۶
از نیمهٔ بارداری حجم خون شما تا نیم برابر بیشتر میشود و بچه هم ذخیرهٔ آهن ۶ ماه اولش را از شما برمی‌دارد؛ هیچ غذایی به‌تنهایی این مقدار را نمی‌رساند. آهن کافی کمخونی، خستگی شدید، خطر زایمان زودرس و وزن کم تولد را کم می‌کند و شما را بعد از زایمان سرپاتر نگه می‌دارد. منابع علمی جهانی میگویند قرص آهن از ابتدای بارداری؛ برنامهٔ کشوری وزارت بهداشت ایران میگوید از هفتهٔ ۱۶. انتخاب با شما و ماما یا پزشکتان. اگر آزمایش نوبت اول کمخونی نشان بدهد، در هر دو حالت زودتر و با مقدار بیشتری شروع میشود.
چطور بخورم: با آب یا آب‌پرتقال بخورید، نه با چای، قهوه، شیر و لبنیات؛ این‌ها جذبش را کم می‌کنند، پس دست‌کم ۱ تا ۲ ساعت فاصله بدهید. با معده خالی بهتر جذب میشود ولی اگر حالتان را بد می‌کند، با کمی غذا یا شب پیش از خواب بخورید. مدفوع تیره طبیعی است و نشانهٔ خوردن قرص است. برای یبوست: آب بیشتر، میوه و سبزی، آلو و انجیر خیسانده، پیاده‌روی روزانه. اگر با هیچ‌کدام سازگار نشدید، قرص را قطع نکنید؛ به ماما بگویید نوعش را عوض کند. از دسترس بچه‌های دیگر دور نگه دارید؛ قرص آهن برای کودک خطرناک است.
بیشتر سؤال‌های مادرها دربارهٔ همین قرص است: حالم را بد می‌کند، یبوست می‌گیرم، با چای میشود؟ همهٔ این‌ها با جزئیات در قرص آهن را کی و چطور بخورم که حالم بد نشود آمده است. اگر آزمایش نوبت اول کمخونی نشان بدهد، آهن زودتر و با مقدار بیشتری شروع میشود؛ مقدارش را ماما یا پزشک میگوید و این‌جا نوشته نمی‌شود.
مولتیویتامین مینرال: از هفتهٔ ۱۶
از نیمهٔ بارداری نیاز شما به چند ویتامین و مادهٔ معدنی با هم بالا می‌رود و غذای روزمره همیشه همه را نمی‌رساند. این قرص اسید فولیک و ید و ویتامین‌های لازم را یک‌جا دارد. مولتیویتامین مخصوص بارداری با مولتی‌ویتامین‌های معمولی فرق دارد: ویتامین آ زیاد در بارداری برای بچه خطرناک است، پس فقط همین را که پایگاه میدهد یا ماما نوشته بخورید و از داروخانه مکمل دیگری روی آن اضافه نکنید.
چطور بخورم: هر روز با غذا و یک لیوان آب. اگر تهوع دارید، شب بخورید. آن را با قرص آهن در یک زمان نخورید اگر معده‌تان حساس است؛ یکی صبح، یکی شب. مکمل‌های دیگر (امگا ۳، کلسیم، جوشانده‌ها و داروهای گیاهی) را خودتان اضافه نکنید؛ از ماما بپرسید. روزانه یک عدد. با شروع آن، قرص اسید فولیک جدا لازم نیست چون داخل همین قرص هست.
ویتامین د: از ابتدا
ویتامین د برای جذب کلسیم و ساختن استخوان بچه لازم است و ذخیرهٔ او برای ماه‌های اول بعد از تولد هم از شماست. در ایران کمبود ویتامین د شایع است. منابع علمی جهانی میگویند مکمل روزانهٔ ویتامین د برای همهٔ مادران لازم نیست یا مقدار کمتری کافی است؛ برنامهٔ کشوری وزارت بهداشت ایران میگوید روزانه ۱۰۰۰ واحد برای همه. انتخاب با شما و ماما یا پزشکتان.
چطور بخورم: هر روز با یک وعدهٔ غذایی چربتر (مثل ناهار) بهتر جذب میشود. دوز بالاتر یا آمپول را خودتان نگیرید؛ فقط اگر پزشک بعد از آزمایش تجویز کرد. ویتامین د زیاد هم ضرر دارد.
کجا منابع جهانی و برنامهٔ کشوری فرق دارند
سه جا. رایم هیچ‌کدام را «درست» یا «اصل» نمی‌گوید؛ هر دو را می‌نویسد و تصمیم با شما و ماما یا پزشکتان است که بدن و آزمایش‌های شما را می‌شناسد.
- زمان شروع آهن: منابع علمی جهانی میگویند قرص آهن از ابتدای بارداری؛ برنامهٔ کشوری وزارت بهداشت ایران میگوید از هفتهٔ ۱۶. انتخاب با شما و ماما یا پزشکتان.
- ید: منابع علمی جهانی میگویند جایی که نمک یددار کافی مصرف میشود، مکمل روزانهٔ ید لازم نیست؛ برنامهٔ کشوری وزارت بهداشت ایران میگوید ۱۵۰ میکروگرم ید همراه اسید فولیک برای همه. انتخاب با شما و ماما یا پزشکتان.
- ویتامین د: منابع علمی جهانی میگویند مکمل روزانهٔ ویتامین د برای همهٔ مادران لازم نیست یا مقدار کمتری کافی است؛ برنامهٔ کشوری وزارت بهداشت ایران میگوید روزانه ۱۰۰۰ واحد برای همه. انتخاب با شما و ماما یا پزشکتان.
دربارهٔ اسید فولیک و مولتیویتامین مخصوص بارداری اختلافی نیست: هر دو طرف آن‌ها را برای همه توصیه می‌کنند.
چه چیزی را خودتان اضافه نکنید
- مولتیویتامین معمولی یا مکمل دوم روی مکمل پایگاه: ویتامین آ زیاد در بارداری برای بچه خطرناک است. فقط همین را که پایگاه میدهد یا ماما نوشته بخورید.
- اسید فولیک ۵ میلی‌گرمی: فقط برای گروه‌های خاص (مثلاً سابقهٔ نقص لولهٔ عصبی یا بعضی بیماری‌ها) و با تجویز پزشک؛ خودتان عوض نکنید.
- امگا ۳، کلسیم، منیزیم، «قرص هوش بچه»: نه خودسرانه. اگر لازم باشد، ماما یا پزشک بعد از دیدن تغذیه و آزمایش‌هایتان میگوید.
- دمنوش و داروی گیاهی: نه، حتی «بی‌ضرر»ها؛ بعضی انقباض رحم می‌دهند یا با مکمل‌ها تداخل دارند.
- آمپول یا مقدار بالای ویتامین د: فقط اگر پزشک بعد از آزمایش تجویز کرد؛ ویتامین د زیاد هم ضرر دارد.
- مکمل حاوی ید اگر پرکاری تیروئید دارید: به ماما بگویید تا نوع بدون ید بدهد.
اگر مکمل حالم را بد می‌کند
هیچ‌کدام را خودسرانه قطع نکنید؛ تقریباً همیشه راه‌حل ساده‌ای هست. تهوع سه‌ماههٔ اول: اسید فولیک همراه با ید را شب بخورید یا کنار یک میان‌وعدهٔ کوچک؛ مولتیویتامین که از هفتهٔ ۱۶ شروع میشود، معمولاً دیگر با اوج تهوع هم‌زمان نیست. آهن و مولتیویتامین را در یک زمان نخورید اگر معده‌تان حساس است؛ یکی صبح، یکی شب. اگر با هیچ‌کدام سازگار نشدید، به ماما بگویید نوعش را عوض کند. و قرص‌ها را از دسترس بچه‌های دیگر دور نگه دارید؛ قرص آهن برای کودک خطرناک است.
بعد از زایمان
آهن و مولتیویتامین تا ۳ ماه پس از زایمان ادامه دارد و ویتامین د هم؛ هر سه در نوبت‌های مراقبت مادر بعد از زایمان دوباره داده میشود. اگر شیر می‌دهید، همین مکمل‌ها برای شما کافی است و چیز دیگری «برای شیر» لازم نیست؛ راهنمای شیردهی در شیردهی از روز اول و شیر مادر و شیر خشک از تولد تا ۲ سالگی آمده است. اگر دوباره قصد بارداری دارید، اسید فولیک همراه با ید را از یک ماه قبل دوباره شروع کنید.
برای همسر
یادآور صبحگاهی بگذارید و کنار لیوان آبش بگذارید؛ این ساده‌ترین کمک این ماه‌هاست. چای بعد از غذا را که او عادت دارد، در این ماه‌ها با هم به ۲ ساعت بعد منتقل کنید. این یکی را همراهش بخورید؛ کمبود ویتامین د در مردها هم شایع است و دو نفری یادتان نمی‌رود. و اگر کسی مکمل گران «برای هوش بچه» معرفی کرد، به حرف ماما اعتماد کنید؛ آن‌چه لازم است همین چند قرص رایگان است.
زمان دقیق هر مکمل در نوبت‌های کشوری: نوبت‌های مراقبت بارداری در ایران.
این مقاله بخشی از راهنمای بارداری هفته به هفته رایم است.
بر پایهٔ راهنماهای معتبر جهانی مراقبت بارداری و برنامهٔ کشوری مراقبت‌های ادغام‌یافتهٔ سلامت مادران وزارت بهداشت (۱۴۰۲)؛ هیچ‌کدام از این‌ها جای معاینه و نظر ماما یا پزشک خودتان را نمی‌گیرد.
پرسش‌های پرتکرار
اسید فولیک را از کی و تا کی بخورم؟
ترجیحاً از یک ماه پیش از بارداری، و اگر نخوردهاید از همان روزی که فهمیدید باردارید، تا پایان بارداری. قرص برنامهٔ کشوری ۴۰۰ میکروگرم اسید فولیک همراه با ۱۵۰ میکروگرم ید دارد و پایگاه سلامت رایگان میدهد. از هفتهٔ ۱۶ که مولتیویتامین شروع میشود، قرص جدا لازم نیست چون داخل همان است.
قرص آهن بارداری از کی شروع میشود؟
در برنامهٔ کشوری از شروع هفتهٔ ۱۶، روزانه یک قرص با ۳۰ میلیگرم آهن المنتال، تا پایان بارداری و تا ۳ ماه بعد از زایمان. منابع علمی جهانی میگویند قرص آهن از ابتدای بارداری؛ برنامهٔ کشوری وزارت بهداشت ایران میگوید از هفتهٔ ۱۶. انتخاب با شما و ماما یا پزشکتان. اگر آزمایش نوبت اول کمخونی نشان بدهد، در هر دو حالت زودتر و بیشتر شروع میشود.
مولتیویتامین بارداری از چند ماهگی و کدام؟
از هفتهٔ ۱۶ (حدود ماه چهارم) روزانه یک عدد تا ۳ ماه بعد از زایمان؛ همان مولتیویتامین مینرال مخصوص بارداری که پایگاه رایگان میدهد یا ماما نوشته. مولتیویتامین معمولی یا یک مکمل دوم روی آن نه، چون ویتامین آ زیاد در بارداری برای بچه خطرناک است.
ویتامین د در بارداری چقدر لازم است؟
برنامهٔ کشوری روزانه ۱۰۰۰ واحد از ابتدا تا پایان بارداری میگوید، با یک وعدهٔ چربتر. منابع علمی جهانی میگویند مکمل روزانهٔ ویتامین د برای همهٔ مادران لازم نیست یا مقدار کمتری کافی است؛ برنامهٔ کشوری وزارت بهداشت ایران میگوید روزانه ۱۰۰۰ واحد برای همه. انتخاب با شما و ماما یا پزشکتان. مقدار بالاتر یا آمپول فقط با تجویز پزشک بعد از آزمایش.
امگا ۳ یا کلسیم هم باید بخورم؟
خودتان نه. در برنامهٔ کشوری فقط چهار مکمل هست و برای بیشتر مادرها همین کافی است. اگر تغذیه یا آزمایش شما چیز دیگری لازم داشته باشد، ماما یا پزشک بعد از دیدن پرونده‌تان میگوید. دمنوش و داروی گیاهی هم نه، حتی آن‌هایی که «بی‌ضرر» معرفی می‌شوند.
