شیردهی نوزاد از روز اول: گرفتن درست سینه، هر چند ساعت و چقدر، و از کجا بفهمم شیرم کافی است

نکات کلیدی
- تا پایان ۶ ماهگی فقط شیر مادر، نه آب و آبقند؛ هر وقت خواست، ۸ تا ۱۲ بار در شبانهروز و در ۶ تا ۸ هفتهٔ اول ۱۱ تا ۱۲ بار؛ تا برگشتن به وزن تولد هر ۳ تا ۴ ساعت بیدارش کنید.
- گرفتن درست: دهان کاملاً باز، لب پایین برگشته، چانه چسبیده، بیشتر هالهٔ بالا دیده شود؛ درد بعد از چند مک تمام میشود. درد ماندگار یعنی دوباره بگیرد.
- شیر کافی است اگر تا ۲ هفتگی به وزن تولد برگردد، حدود ۷۰۰ گرم تا ۱ کیلو در ماه بگیرد و از روز چهارم دستکم ۶ پوشک خیس با ادرار کمرنگ داشته باشد.
- شیر پیشین آبکی و شیر پسین پرچرب است: هر سینه را تا رها کردن بدهید. آغوز روزهای اول کم و کافی است. پستانک و شیشه در هفتههای اول نه.
- پزشک یا مراقب سلامت: پوشک خیس کم، زردی پیشرونده، خوابآلودگی و شیر نخوردن، درد و ترک نوک سینه، سینهٔ داغ با تب؛ تب زیر ۳ ماه یعنی فوراً پزشک یا ۱۱۵.
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: تا پایان ۶ ماهگی نوزاد فقط شیر مادر میخورد و به هیچ چیز دیگری نیاز ندارد، نه آب، نه آبقند، نه دمکرده. هر وقت خواست شیر بدهید، چه روز و چه شب؛ در ۶ تا ۸ هفتهٔ اول ۱۱ تا ۱۲ بار در شبانهروز معمول است و نباید کمتر از ۸ بار باشد. تا وقتی به وزن تولدش برنگشته، اگر ۳ تا ۴ ساعت خودش بیدار نشد، بیدارش کنید. نشانهٔ کافی بودن شیر، وزن گرفتن و از روز چهارم دستکم ۶ پوشک خیس در شبانهروز است. بقیهٔ این راهنما میگوید سینه را چطور درست بگیرد، چه حالتهایی راحتتر است، شیر پیشین و پسین چیست، و کی باید با مراقب سلامت یا پزشک حرف بزنید.
چرا فقط شیر مادر؟
شیر مادر همهٔ آب و مواد لازم نوزاد را دارد، حتی در گرمای تابستان، و پادتنهایی دارد که خطر اسهال، عفونت گوش و عفونت تنفسی را کم میکند. چربیاش در طول هر نوبت بیشتر میشود: شیر اول نوبت، که به آن شیر پیشین میگویند، آبکیتر و پرقندتر است و تشنگی را میگیرد، و شیر آخر نوبت، شیر پسین، پرچربتر است و سیر میکند. برای همین هر سینه را تا وقتی خودش رها کند بدهید و بعد سینهٔ دیگر را. «شیرم آبکی است» معمولاً یعنی شیر پیشین را دیدهاید، نه اینکه شیرتان کمارزش باشد. شیردهی برای خود شما هم خوب است: رحم زودتر جمع میشود و خطر بعضی بیماریها کمتر. برنامهٔ کشوری، ادامهٔ شیر مادر تا ۲ سالگی است؛ از پایان ۶ ماهگی غذای کمکی کنار آن میآید و جایش را نمیگیرد.
هر چند ساعت و چقدر؟
ساعت را کنار بگذارید و به نوزاد نگاه کنید. نشانههای اولیهٔ گرسنگی را بشناسید تا پیش از گریه شیر بدهید: چشمها زیر پلک حرکت میکند، دهان را باز و بسته میکند، دست را به دهان میبرد یا انگشتش را مک میزند. گریه آخرین نشانه است و نوزادی که به گریه رسیده سختتر سینه را میگیرد؛ تازه هر گریهای هم از گرسنگی نیست. در هفتههای اول ۸ تا ۱۲ بار و گاهی بیشتر در شبانهروز طبیعی است، و «هر یک ساعت شیر میخواهد» در روزهای رشد سریع عادی است و نشانهٔ کم بودن شیر نیست؛ همین مکیدن مکرر است که شیر را زیاد میکند. مدت هر نوبت را هم محدود نکنید. تا وقتی نوزاد به وزن تولدش برگشته و خوب وزن میگیرد، اگر ۳ تا ۴ ساعت خودش بیدار نشد، بیدارش کنید؛ بعد از آن لازم نیست نوزادی را که خوب وزن میگیرد برای شیر بیدار کنید. از ۳ ماهگی فاصلهها بلندتر و نوبتها کوتاهتر میشود و این طبیعی است.
سینه را چطور درست بگیرد؟
بیشتر دردها و بیشتر «شیرم کم است»ها از گرفتن نادرست سینه است، پس همین یک مهارت ارزش چند روز تمرین دارد:
- راحت بنشینید یا دراز بکشید، پشت و بازوهایتان تکیهگاه داشته باشد و نوزاد را به سمت خودتان بیاورید، نه خودتان را به سمت او. شکم نوزاد به شکم شما بچسبد و گوش، شانه و لگنش در یک خط باشد.
- نوک سینه را به لب بالایش بزنید و صبر کنید دهانش کاملاً باز شود، مثل خمیازه؛ بعد او را سریع به سینه بچسبانید، چانهاش جلوتر از بینی.
- گرفتن درست اینطور دیده میشود: دهان کاملاً باز، لب پایین به بیرون برگشته، چانه چسبیده به سینه، و از هالهٔ قهوهای دور نوک سینه بیشتر قسمت بالایی دیده میشود نه پایینی. صدای بلعیدن میشنوید و درد بعد از چند مک اول تمام میشود.
- اگر درد میماند یا بعد از شیر نوک سینه پهن، سفید یا کج شده، گرفتن غلط است: انگشت کوچکتان را از گوشهٔ دهانش داخل کنید تا مکش قطع شود، جدا کنید و دوباره از اول. نوزاد را بدون قطع مکش از سینه نکشید.
- وقتی یک سینه نرم شد و مکیدن کند، باد گلویش را بگیرید و سینهٔ دیگر را بدهید. نوبت بعد را از سینهای شروع کنید که دفعهٔ قبل دوم بود.
حالتهای راحت: گهوارهای (سر نوزاد در خم آرنج)، گهوارهای معکوس (سر در کف دست مخالف، برای روزهای اول دقیقتر است)، زیر بغلی یا «فوتبالی» (نوزاد کنار پهلو، پاهایش زیر بازوی شما؛ بعد از سزارین راحتتر است) و دراز کشیده به پهلو برای شب. هر حالتی که درد ندارد و نوزاد خوب میبلعد درست است. در روزهای اول از مراقب سلامت یا ماما بخواهید یک بار گرفتن سینه را از نزدیک ببیند؛ این بهترین پیشگیری از زخم نوک سینه است.
از کجا بفهمم شیرم کافی است؟
- وزن: بهترین نشانه. کم شدن وزن در روزهای اول طبیعی است، تا روز سوم کمتر از ۶ درصد و تا روز چهارم کمتر از ۸ درصد وزن تولد، و نوزاد تا ۲ هفتگی به وزن تولدش برمیگردد. بعد از آن در ماههای اول حدود ۷۰۰ گرم تا ۱ کیلو در ماه وزن میگیرد و روی منحنی رشد بالا میرود.
- پوشک: روز اول و دوم ۱ تا ۲ پوشک خیس کافی است؛ از روز چهارم دستکم ۶ پوشک خیس با ادرار کمرنگ در شبانهروز و ۳ تا ۸ بار مدفوع زرد و نرم. بعد از یکماهگی تعداد مدفوع کم میشود و طبیعی است.
- حال نوزاد: در بیداری هوشیار و سرحال است، پوستش شاداب و گونههایش پر، و بعد از شیر خودش سینه را رها میکند و آرام است.
گریه بعد از شیر، کوتاه شدن نوبتها، یا اینکه سینهتان «پر» حس نمیشود، بهتنهایی نشانهٔ کم بودن شیر نیست. اگر پوشکهای خیس کمتر از ۶ تاست، ادرار پررنگ است یا وزن نمیگیرد، همین هفته با مراقب سلامت یا پزشک کودک در میان بگذارید و پیش از آن سراغ شیر خشک نروید؛ بیشتر وقتها با اصلاح گرفتن سینه و شیر دادن مکررتر درست میشود. اگر شیر کم است، راههایش در مشکلات شیردهی: شیر کم، درد و زخم نوک سینه آمده است.
چند نکتهٔ روزهای اول
- شیر اول، آغوز، کمحجم و زردرنگ است و دقیقاً به اندازهٔ معدهٔ کوچک نوزاد؛ «شیرم هنوز نیامده» در روز اول و دوم طبیعی است و شیر اصلی روز سوم تا پنجم میآید.
- تماس پوست با پوست در ساعت اول و روزهای بعد، هم شیر را زیاد میکند هم نوزاد را آرام.
- پستانک و شیشه را در هفتههای اول، تا وقتی شیردهی جا نیفتاده، ندهید؛ اگر لازم شد شیر دوشیده را با فنجان یا سرنگ بدهید.
- آب، آبقند، دمکردهٔ گیاهی و عرقیات ندهید. تنها استثنا قطرهٔ آ+د از روز سوم تا پنجم تولد است (قطرهٔ آ+د و آهن: از کی و چقدر).
- خودتان روزی ۸ تا ۱۲ لیوان آب و مایعات بنوشید و غذای معمولی و کافی بخورید؛ رژیم خاصی لازم نیست (تغذیهٔ مادر شیرده).
- اگر باید از نوزاد دور باشید، شیر را بدوشید و درست نگه دارید (دوشیدن و نگهداری شیر مادر). اگر شیر خشک لازم شد، راهنمای شیر خشک را ببینید.
کی با مراقب سلامت یا پزشک حرف بزنم؟
- از روز چهارم کمتر از ۶ پوشک خیس، ادرار پررنگ یا لکهٔ نارنجی روی پوشک، یا برنگشتن به وزن تولد تا ۲ هفتگی.
- نوزاد خوابآلود است و برای شیر بیدار نمیشود، یا کمتر از ۸ بار در شبانهروز شیر میخورد.
- زردی که به شکم و پاها رسیده، یا نوزادی که زرد است و خوب شیر نمیخورد.
- درد نوک سینه که در تمام نوبت میماند و بعد از هفتهٔ اول ادامه دارد، ترک و خونریزی نوک سینه، یا سینهٔ داغ و قرمز با تب.
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر در نوزاد زیر ۳ ماه، تنفس تند یا ناله، کبودی لب، یا نوزادی که شل و بیحال است: فوراً به پزشک یا ۱۱۵.
خواب امن و شیر شبانه در نوزاد ۰ تا ۳ ماهه چقدر میخوابد و گریهٔ عصرها در کولیک نوزاد آمده است. برنامهٔ شیر و غذا از ۶ ماهگی به بعد را در راهنمای غذای کمکی و غذای کودک ببینید.
راهنمای کامل شیر مادر و شیر خشک از تولد تا ۲ سالگی، سن به سن، را در راهنمای شیر رایم ببینید.
پرسشهای پرتکرار
نوزاد هر چند ساعت شیر بخورد؟
ساعت ندارد؛ هر وقت نشانهٔ گرسنگی داد، معمولاً ۸ تا ۱۲ بار در شبانهروز و در ۶ تا ۸ هفتهٔ اول ۱۱ تا ۱۲ بار. فقط تا وقتی به وزن تولدش برنگشته، اگر ۳ تا ۴ ساعت خودش بیدار نشد بیدارش کنید. «هر یک ساعت شیر میخواهد» در روزهای رشد سریع طبیعی است.
نوزادم سینه را درست نمیگیرد؛ چه کنم؟
صبر کنید دهانش مثل خمیازه کاملاً باز شود و بعد سریع به سینه بچسبانیدش، چانه جلوتر از بینی. اگر درد ماند یا نوک سینه بعد از شیر پهن و سفید شد، با انگشت کوچک مکش را قطع کنید و دوباره از اول. از مراقب سلامت یا ماما بخواهید یک بار از نزدیک ببیند؛ معمولاً با یک اصلاح کوچک درست میشود.
اول کدام سینه را بدهم؟
سینهای که در نوبت قبل دوم بوده یا کمتر خالی شده. هر سینه را تا وقتی خودش رها کند بدهید تا شیر پرچرب آخر نوبت را هم بگیرد، بعد باد گلو و سینهٔ دیگر. اگر فقط یکی را خورد اشکالی ندارد؛ نوبت بعد از آن یکی شروع کنید.
از کجا بفهمم شیرم کافی است؟
از وزن و پوشک، نه از حس پری سینه: تا ۲ هفتگی به وزن تولد برگردد و بعد حدود ۷۰۰ گرم تا ۱ کیلو در ماه بگیرد، و از روز چهارم دستکم ۶ پوشک خیس با ادرار کمرنگ در شبانهروز داشته باشد. اگر اینها هست، شیر کافی است حتی اگر زود به زود شیر بخواهد.
شیرم آبکی است؛ به بچه میرسد؟
بله. شیر اول هر نوبت (شیر پیشین) آبکی و پرقند است و تشنگی را میگیرد و شیر آخر نوبت (شیر پسین) پرچرب و سیرکننده. اگر هر سینه را تا رها کردن بدهید، هر دو را میگیرد. رنگ و غلظت شیر ملاک کیفیت نیست؛ وزن گرفتن ملاک است.
موقع شیر دادن درد دارم؛ طبیعی است؟
کمی حساسیت در روزهای ۲ تا ۵ و درد چند مک اول طبیعی است. دردی که در تمام نوبت میماند یا بعد از هفتهٔ اول ادامه دارد، تقریباً همیشه از گرفتن نادرست سینه است و باید گرفتن اصلاح شود. ترک و خونریزی نوک سینه یا سینهٔ داغ و قرمز با تب را به مراقب سلامت یا پزشک بگویید؛ شیر دادن را قطع نکنید.
به نوزاد زیر ۶ ماه آب بدهم؟
نه، حتی در تابستان. شیر مادر خودش بیش از ۸۰ درصد آب است و همهٔ آب لازم را میدهد. آب، آبقند و دمکرده جای شیر را میگیرد و خطر اسهال و کموزنی دارد. فقط قطرهٔ آ+د از روز سوم تا پنجم.
تا کی به بچه شیر بدهم؟
تا پایان ۶ ماهگی فقط شیر مادر، و بعد از آن همراه غذای کمکی تا ۲ سالگی که برنامهٔ کشوری است؛ در سال دوم هم شیر مادر حدود یکسوم انرژی روزانهٔ کودک را میدهد. اگر زودتر تصمیم به قطع گرفتید، آرام و در چند هفته انجام دهید.





