شیر مادر و شیر خشک از تولد تا ۲ سالگی: هر چند ساعت و چقدر، شیرم کافی است؟، نگهداری شیر دوشیده، شیر خشک شمارهٔ ۱ و ۲، مشکلات شیردهی و از شیر گرفتن
نکات کلیدی
- تا پایان ۶ ماهگی فقط شیر مادر، هر وقت خواست، ۸ تا ۱۲ بار؛ بعد همراه غذای کمکی تا ۲ سالگی. شیر خشک: روزهای اول ۳۰ تا ۶۰ سیسی، ماه اول ۹۰ تا ۱۲۰ هر ۳ تا ۴ ساعت، تا ۶ ماهگی ۱۵۰ تا ۲۰۰ سیسی بر کیلو در روز، ۶ ماهگی ۱۸۰ تا ۲۴۰ در ۴ تا ۵ نوبت، سقف ۹۶۰.
- شیر کافی است اگر از روز چهارم ۶ پوشک خیس با ادرار کمرنگ داشته باشد و روی منحنی وزن بگیرد؛ گریه و نوبت کوتاه و سینهٔ نرم نشانهٔ کم بودن نیست. شیر خشک را خودسرانه شروع نکنید.
- شیر دوشیده: اتاق ۳ تا ۴ ساعت، یخچال ۳ روز، فریزر ۳ ماه؛ مایکروویو نه. شیر خشک: آب جوشیده بالای ۷۰ درجه، پیمانهٔ دقیق، ۲ ساعت در اتاق، شیشه تکیه داده نشود.
- قطرهٔ آ+د از روز ۳ تا ۵ و آهن از پایان ۶ ماهگی، هر دو تا پایان ۲۴ ماهگی، برای شیرمادرخوار و شیرخشکی. شیر خشک شمارهٔ ۲ لازم نیست؛ از ۱۲ ماهگی شیر پاستوریزهٔ پرچرب با لیوان، حداکثر ۲ لیوان با لبنیات.
- از شیر گرفتن آرام و هر بار یک نوبت، آخر از همه شیر شب. فوری پزشک یا ۱۱۵: تب زیر ۳ ماه، بی‌حالی و شیر نخوردن، تنگی نفس بعد از شیر، کم‌آبی.
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: تا پایان ۶ ماهگی فقط شیر مادر کافی است، هر وقت خواست و بدون ساعت؛ در هفته‌های اول ۸ تا ۱۲ بار در شبانهروز. از پایان ۶ ماهگی غذای کمکی کنار شیر می‌آید و شیر مادر تا ۲ سالگی ادامه دارد. اگر شیر خشک می‌دهید، شمارهٔ ۱ برای تمام سال اول کافی است و از ۱۲ ماهگی شیر پاستوریزه با لیوان جایش را می‌گیرد. نشانهٔ کافی بودن شیر در هر دو حالت یکی است: از روز چهارم دستکم ۶ پوشک خیس در شبانهروز و وزن گرفتن روی منحنی رشد. این راهنمای مادر، جدول سن به سن را می‌دهد و برای هر موضوع به راهنمای کامل می‌رسد: گرفتن درست سینه، مشکلات شیردهی، تغذیهٔ مادر، دوشیدن و نگهداری، شیر خشک، قطره‌ها، شیر شب، شیر بعد از یک‌سالگی و از شیر گرفتن.
جدول شیر مادر و شیر خشک، سن به سن
عددها از دستورالعمل کشوری شیر مادر و برنامهٔ کشوری تغذیه و مکمل‌یاری است. ستون شیر خشک فقط برای کودکی است که شیر مادر نمی‌خورد یا کم می‌خورد؛ کودک شیرمادرخوار سهمیهٔ سیسی ندارد و خودش تنظیم میکند.
| سن | شیر مادر | اگر شیر خشک می‌دهید | شیر شب | قطره‌ها | راهنمای کامل |
|---|---|---|---|---|---|
| تولد تا ۲ هفته | آغوز و بعد شیر اصلی؛ هر وقت خواست، ۸ تا ۱۲ بار؛ اگر ۳ تا ۴ ساعت بیدار نشد بیدارش کنید | روزهای اول ۳۰ تا ۶۰ سیسی هر نوبت، بعد ۶۰ تا ۹۰ هر ۳ ساعت | لازم و طبیعی، هر ۳ تا ۴ ساعت | آ+د از روز ۳ تا ۵ | شیردهی از روز اول |
| ۲ هفته تا ۲ ماه | هر وقت خواست، ۱۱ تا ۱۲ بار در شبانهروز معمول، کمتر از ۸ نه؛ وزن می‌گیرد پس بیدار کردن لازم نیست | ۹۰ تا ۱۲۰ سیسی هر ۳ تا ۴ ساعت | ۲ تا ۳ بار در شب طبیعی | آ+د هر روز | مشکلات شیردهی |
| ۲ تا ۶ ماه | هر وقت خواست، ۸ بار یا بیشتر؛ فاصله‌ها بلندتر و نوبت‌ها کوتاه‌تر میشود | ۱۵۰ تا ۲۰۰ سیسی به ازای هر کیلو وزن در روز، ۶ تا ۸ نوبت | ۱ تا ۲ بار؛ زیر ۴ ماه هر ۳ تا ۴ ساعت | آ+د هر روز؛ نارس: آهن از ~۲ ماهگی | دوشیدن و نگهداری شیر |
| ۶ تا ۹ ماه | شیر هر وقت خواست، اول شیر بعد غذای کمکی؛ ۲ تا ۳ وعده غذا | ۱۸۰ تا ۲۴۰ سیسی در ۴ تا ۵ نوبت، تا ۹۶۰ سیسی در روز | از نظر تغذیه لازم نیست ولی اجباری به قطع نیست | آ+د و آهن از پایان ۶ ماهگی | قطرهٔ آ+د و آهن |
| ۹ تا ۱۲ ماه | شیر هر وقت خواست، اول شیر بعد غذا؛ ۳ تا ۴ وعده غذا و غذای انگشتی | ۵۰۰ تا ۷۰۰ سیسی در ۳ تا ۴ نوبت؛ لیوان را تمرین کنید | بیشتر کودکان بی‌نیازند؛ کم کردن آرام | آ+د و آهن هر روز | شیر شبانه |
| ۱۲ تا ۲۴ ماه | تا ۲ سالگی، اول غذای سفره و شیر مادر نیم تا یک ساعت بعد | شیر خشک تمام؛ شیر پاستوریزهٔ پرچرب با لیوان، مجموع شیر و لبنیات حداکثر ۲ لیوان | نه لازم، نه ممنوع؛ شیشهٔ شب حذف | آ+د و آهن تا پایان ۲۴ ماهگی | شیر بعد از یک‌سالگی |
یک لیوان حدود ۲۴۰ سیسی است. مقدار شیر خشک سقف است نه تکلیف؛ وقتی سر برمی‌گرداند سیر است و اصرار نکنید شیشه تمام شود. نوزاد نارس را تا ۲ سالگی با سن اصلاح‌شده بسنجید.
شیرم کافی است؟
این پرتکرارترین نگرانی مادر ایرانی است و جوابش در دو عدد است، نه در حس پری سینه یا گریهٔ نوزاد. اول وزن: کم شدن وزن تا روز سوم و چهارم طبیعی است، نوزاد تا ۲ هفتگی به وزن تولد برمی‌گردد و بعد در ماههای اول حدود ۷۰۰ گرم تا ۱ کیلو در ماه می‌گیرد؛ هر بار که در نوبت مراقبت وزن میشود، روی منحنی بالا می‌رود. دوم پوشک: از روز چهارم دستکم ۶ پوشک خیس با ادرار کمرنگ در شبانهروز. اگر این دو هست، شیر کافی است حتی اگر هر ساعت شیر بخواهد، نوبت‌ها کوتاه شده یا سینه دیگر پر حس نمی‌شود؛ این‌ها نشانهٔ جا افتادن شیردهی است. اگر پوشک کمتر یا ادرار پررنگ است یا وزن نمیگیرد، همین هفته با مراقب سلامت حرف بزنید و شیر خشک را خودسرانه شروع نکنید، چون هر وعده‌اش شیر شما را کمتر میکند؛ بیشتر «شیرم کم است»ها با مکیدن مکرر و درست حل میشود.
شیردهی درست از روز اول
سه چیز کار را راه می‌اندازد: تماس پوست با پوست در ساعت اول، گرفتن درست سینه (دهان کاملاً باز، لب پایین برگشته، چانه چسبیده، بیشتر هالهٔ بالا دیده شود) و شیر دادن هر وقت نوزاد نشانهٔ گرسنگی داد، پیش از گریه. آغوز روزهای اول کم و کافی است و شیر اصلی روز سوم تا پنجم می‌آید. در هفته‌های اول پستانک، شیشه، آب و آب‌قند ندهید. حالت‌ها، شیر پیشین و پسین و نکته‌های روزهای اول در شیردهی نوزاد از روز اول.
درد، سینهٔ پر، عفونت سینه، شیر کم یا زیاد
درد نوک سینه تقریباً همیشه از گرفتن نادرست است و با اصلاح گرفتن می‌رود؛ سینهٔ سفت و پر با شیر دادن مکرر و کمپرس گرم و سرد؛ تودهٔ دردناک یعنی مجرای بسته و باید از همان سینه شیر بدهید؛ سینهٔ داغ و قرمز با تب یعنی عفونت سینه که اگر در ۱۲ تا ۲۴ ساعت بهتر نشد پزشک می‌خواهد. در هیچ‌کدام شیر دادن را قطع نکنید. شیر کم فقط با مکیدن مکرر زیاد میشود و شیر زیاد و جهنده در چند هفته متعادل. همه در مشکلات شیردهی.
مادر شیرده چی بخورد؟
رژیم خاصی لازم نیست؛ غذای معمولی و کافی خانواده و ۸ تا ۱۲ لیوان مایعات. هیچ غذایی ممنوع و هیچ غذایی شیرافزا نیست؛ قهوه و چای تا ۲ تا ۳ فنجان، ماهی معمولی هفته‌ای یکی دو بار، و سیر و حبوبات حذف نمی‌شود چون گاز از شیر رد نمی‌شود. حساسیت واقعی نوزاد به غذای مادر نادر است و با خون در مدفوع یا کهیر خودش را نشان می‌دهد. جزئیات در تغذیهٔ مادر شیرده.
دوشیدن، نگهداری و مادر شاغل
شیر دوشیده در دمای اتاق ۳ تا ۴ ساعت، در یخچال ۳ روز، در جایخی ۲ هفته و در فریزر ۳ ماه می‌ماند؛ در مایکروویو گرم نمی‌شود و دوباره فریز نمی‌شود. در ۴ تا ۶ هفتهٔ اول با فنجان یا سرنگ بدهید، بعد شیشه با روش آرام. مادر شاغل طبق قانون کار تا ۲ سالگی روزی یک ساعت مرخصی شیردهی دارد و با دوشیدن هر ۳ ساعت سر کار و شیر از سینه در شب و تعطیل، شیرش می‌ماند. دوشیدن با دست و پمپ، جدول نگهداری و برنامهٔ بازگشت به کار در دوشیدن و نگهداری شیر مادر.
اگر شیر خشک می‌دهید
شیر خشک جایگزینی امن است وقتی شیر مادر نیست یا کافی نیست، و مادری که با شیشه فرزندش را سیر میکند به همان اندازه مادر خوبی است. شمارهٔ ۱ برای تمام سال اول کافی است و شمارهٔ ۲ و ۳ و شیر رشد لازم نیست؛ نوع ضد رفلاکس، بدون لاکتوز و هیپوآلرژنیک فقط با تجویز پزشک کودک. آب را بجوشانید و حداکثر ۳۰ دقیقه بگذارید خنک شود، اول آب بعد پودر به تعداد دقیق پیمانهٔ روی قوطی، شیر آماده در دمای اتاق فقط ۲ ساعت و باقی‌ماندهٔ شیشه دور ریخته شود، شیشه و سرشیشه تا یک‌سالگی جوشانده شود، و شیشه هرگز به چیزی تکیه داده نشود. مقدار سن به سن در جدول بالا و همه چیز در راهنمای شیر خشک. شیر گاو پیش از یک‌سالگی نه.
قطرهٔ آ+د و آهن
دو قطرهٔ رایگان برنامهٔ کشوری برای همهٔ شیرخواران، چه شیر مادر چه شیر خشک: آ+د یا مولتی‌ویتامین از روز سوم تا پنجم تولد تا پایان ۲۴ ماهگی روزی ۱ سیسی، و آهن از پایان ۶ ماهگی همراه غذای کمکی تا پایان ۲۴ ماهگی حدود ۱۵ قطره، عقب دهان و نه با شیر. نوزاد نارس آهن را از حدود ۲ ماهگی با مقدار پزشک می‌گیرد. مکمل دیگری لازم نیست. جزئیات در قطرهٔ آ+د و آهن نوزاد.
شیر شب
زیر ۴ ماه شیر شب لازم است و نوزاد باید هر ۳ تا ۴ ساعت شیر بخورد. بین ۶ تا ۱۲ ماهگی بیشتر کودکان از نظر تغذیه به شیر شب نیاز ندارند، ولی اجباری برای قطع نیست و کودک شیرمادرخوار می‌تواند تا سال دوم شب شیر بخورد. اگر هر بیداری با شیر تمام میشود و میخواهید کمش کنید، شیر را از خوابیدن جدا کنید و هر نوبت را آرام کوتاه کنید؛ شیشهٔ شب بعد از یک‌سالگی حذف میشود. قدم‌به‌قدم در شیر شبانهٔ کودک ۶ تا ۱۲ ماهه.
بعد از یک‌سالگی
از ۱۲ ماهگی غذای سفره غذای اصلی است و شیر یکی از گروه‌های غذایی: شیر مادر اگر می‌دهید تا ۲ سالگی و بعد از غذا؛ شیر گاو فقط پاستوریزهٔ بسته‌بندی و پرچرب با لیوان؛ مجموع شیر و لبنیات حداکثر ۲ لیوان در روز، چون شیر زیاد اشتها را می‌گیرد و کم‌خونی می‌آورد؛ شیر خشک شمارهٔ ۲ و شیر رشد لازم نیست؛ شیشه تا ۱۸ ماهگی کامل کنار می‌رود. جزئیات در شیر بعد از یک‌سالگی و وعده‌ها در راهنمای غذای کمکی و غذای کودک.
از شیر گرفتن
برنامهٔ کشوری تا ۲ سالگی است و زمان قطع تصمیم شماست. راهش آرام و هر بار یک نوبت است: اول وسط روز، بعد صبح، بعد عصر، آخر از همه شیر شب، با بغل و جایگزین برای هر نوبت؛ قطع ناگهانی هم کودک را بی‌قرار میکند هم سینه را پر و دردناک. زیر یک‌سالگی به جایش فقط شیر خشک، نه شیر گاو. جزئیات در از شیر گرفتن کودک.
نوزاد نارس
اگر نوزاد نمیتواند از سینه بخورد، از ساعت‌های اول روزی ۸ بار بدوشید تا شیر برقرار بماند و با لوله، سرنگ یا فنجان به او داده شود؛ تماس پوست با پوست هر روز؛ مکیدن مؤثر از سینه حدود ۳۲ تا ۳۴ هفتگی سن حاملگی شروع میشود. جزئیات در شیردهی به نوزاد نارس.
کی به پزشک، مراقب سلامت یا ۱۱۵؟
- فوراً پزشک یا ۱۱۵: تب ۳۸ یا بالاتر در نوزاد زیر ۳ ماه؛ نوزادی که شل و بی‌حال است و شیر نمی‌خورد؛ تنگی نفس، کبودی لب یا ورم صورت بعد از شیر؛ نشانه‌های کم‌آبی (دهان خشک، پوشک خیس کم، گریهٔ بی‌اشک، ملاج فرورفته).
- همین هفته: کمتر از ۶ پوشک خیس از روز چهارم، ادرار پررنگ، برنگشتن به وزن تولد تا ۲ هفتگی یا وزن نگرفتن؛ زردی که به شکم و پاها رسیده؛ خون در مدفوع، استفراغ مکرر یا کهیر بعد از شیر.
- برای خودتان: سینهٔ داغ و قرمز با تب که در ۱۲ تا ۲۴ ساعت بهتر نشده؛ ترک و خونریزی نوک سینه؛ غم و بی‌حوصلگی که چند هفته مانده.
- پیش از هر تصمیم: شروع شیر خشک، قطع شیر مادر زیر یک‌سالگی، یا هر مکمل و دمنوش برای نوزاد.
گریهٔ عصرها و شب‌ها که به شیر ربطی ندارد در کولیک نوزاد و خواب امن نوزاد در راهنمای خواب نوزاد و کودک آمده است.
پرسش‌های پرتکرار
نوزاد هر چند ساعت شیر بخورد؟
شیر مادر ساعت ندارد: هر وقت نشانهٔ گرسنگی داد، ۸ تا ۱۲ بار در شبانهروز و در ۶ تا ۸ هفتهٔ اول ۱۱ تا ۱۲ بار؛ فقط تا برگشتن به وزن تولد، اگر ۳ تا ۴ ساعت بیدار نشد بیدارش کنید. نوزاد شیرخشکی معمولاً هر ۳ تا ۴ ساعت می‌خورد.
نوزاد چند سیسی شیر خشک بخورد؟
روزهای اول ۳۰ تا ۶۰ سیسی هر نوبت؛ ماه اول ۹۰ تا ۱۲۰ سیسی هر ۳ تا ۴ ساعت؛ تا ۶ ماهگی حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ سیسی به ازای هر کیلو وزن در روز؛ در ۶ ماهگی ۱۸۰ تا ۲۴۰ سیسی در ۴ تا ۵ نوبت و معمولاً بیش از ۹۶۰ سیسی در روز لازم نیست. وقتی سر برگرداند سیر است.
از کجا بفهمم شیرم برای نوزادم کافی است؟
از دو عدد: از روز چهارم دستکم ۶ پوشک خیس با ادرار کمرنگ در شبانهروز، و وزن گرفتن روی منحنی رشد (برگشت به وزن تولد تا ۲ هفتگی و حدود ۷۰۰ گرم تا ۱ کیلو در ماه در ماههای اول). حس پری سینه، گریه بعد از شیر و نوبتهای کوتاه ملاک نیست.
شیر خشک بدهم یا شیر مادر؟
شیر مادر بهترین است و تا پایان ۶ ماهگی بهتنهایی کافی. شیر خشک وقتی لازم میشود که شیر مادر نیست، با وجود شیردهی درست وزن نمیگیرد و پزشک گفته، یا مادر نمیتواند یا نمیخواهد؛ آن وقت جایگزینی امن است. هر وعدهٔ شیر خشک شیر مادر را کمتر میکند، پس اگر میخواهید شیردهی بماند فقط مکمل بدهید.
شیر دوشیده چند ساعت و چند روز می‌ماند؟
دمای اتاق ۳ تا ۴ ساعت، کلمن با یخ ۲۴ ساعت، یخچال ۳ روز، جایخی ۲ هفته، فریزر ۳ ماه. شیر یخ‌زدایی‌شده ۲۴ ساعت در یخچال و دوباره فریز نمی‌شود. گرم کردن فقط در کاسهٔ آب گرم، نه مایکروویو.
شیر خشک شمارهٔ ۲ لازم است؟
نه. شیر خشک شمارهٔ ۱ برای تمام سال اول کافی است و از ۱۲ ماهگی شیر پاستوریزهٔ پرچرب بسته‌بندی با لیوان جایش را می‌گیرد. شمارهٔ ۳ و شیر رشد هم برای کودک سالم لازم نیست.
شیر شب را کی قطع کنم؟
زیر ۴ ماه لازم است. بین ۶ تا ۱۲ ماهگی بیشتر کودکان از نظر تغذیه نیاز ندارند ولی اجباری برای قطع نیست و شیر مادر در شب تا سال دوم هم اشکالی ندارد. اگر میخواهید کم کنید، شیر را از خوابیدن جدا کنید و هر نوبت را آرام کوتاه کنید. شیشهٔ شب بعد از یک‌سالگی حذف شود.
تا کی به بچه شیر بدهم و چطور از شیر بگیرم؟
برنامهٔ کشوری تا ۲ سالگی است و زمان قطع تصمیم شماست. آرام و هر بار یک نوبت: اول وسط روز، بعد صبح، بعد عصر، آخر شیر شب، با بغل و جایگزین. زیر یک‌سالگی به جایش شیر خشک، بالای یک‌سالگی غذای سفره و حداکثر ۲ لیوان شیر و لبنیات.
