کودک کی راه می‌افتد؟ ۹ تا ۱۸ ماه: نشانه‌های آمادگی، تشویق، زمین خوردن، روروک و کی نگران شوم

بیشتر کودکان بین ۱۲ تا ۱۵ ماهگی اولین قدم‌های تنها را برمی‌دارند؛ بعضی از ۹ تا ۱۰ ماهگی و بعضی تا ۱۸ ماهگی، و همهٔ این‌ها طبیعی است. فهرست‌های رشد می‌گویند تا ۱۵ ماهگی چند قدم تنها و تا ۱۸ ماهگی راه رفتن بدون گرفتن جایی. قبلش با گرفتن مبل قدم برمی‌دارد و چند ثانیه تنها می‌ایستد. بهترین کمک شما زمین امن، پای برهنه و صبر است، نه روروک و کفش. اگر تا ۱۸ ماهگی راه نیفتاد، از پزشک کودک بخواهید بررسی کند.

کودک کی راه می‌افتد؟

راه افتادن آخرین حلقهٔ زنجیره‌ای است که از گردن گرفتن شروع شده: نشستن، جابه‌جایی، ایستادن با گرفتن مبل و قدم کنار مبل، که در چهاردست‌وپا و ایستادن ۷ تا ۱۲ ماه آمده. بعد از آن:

• حدود ۱۱ تا ۱۲ ماهگی: دست از مبل برمی‌دارد و یکی دو ثانیه تنها می‌ایستد. وقتی دو دستش را می‌گیرید، خودش پاها را جلو می‌گذارد و راه می‌رود.
• ۱۲ تا ۱۵ ماهگی، قدم‌های اول: با پاهای باز، دست‌ها بالا برای تعادل، چند قدم به سمت شما یا مبل بعدی و بعد نشستن روی باسن. بعضی کودکان این را از ۹ تا ۱۰ ماهگی شروع می‌کنند و بعضی چند ماه بعد از یک‌سالگی؛ بازهٔ طبیعی گسترده است.
• تا ۱۸ ماهگی: بدون گرفتن جایی راه می‌رود، می‌ایستد و دوباره راه می‌افتد، خم می‌شود چیزی را از زمین برمی‌دارد و بلند می‌شود. راه رفتن روان و بدون باز بودن پاها معمولاً چند ماه بعد از اولین قدم‌ها می‌آید.

دختر و پسر فرقی ندارند و این‌که بچهٔ همسایه زودتر راه افتاده هیچ معنایی ندارد. کودکی که زود راه می‌افتد باهوش‌تر نیست و کودکی که دیر راه می‌افتد عقب نیست؛ ترتیب مهم است، نه تاریخ. نوزاد نارس را تا ۲ سالگی با سن اصلاح‌شده بسنجید. بعضی کودکان قبل از راه رفتن ماه‌ها فقط روی باسن سر می‌خورند یا اصلاً چهاردست‌وپا نمی‌روند؛ این‌ها هم معمولاً کمی دیرتر ولی در همان بازه راه می‌افتند.

از کجا بفهمم آماده است؟

وقتی با گرفتن مبل پهلو‌پهلو قدم برمی‌دارد و از یک مبل به مبل دیگر می‌رود، وقتی گاهی بی‌آن‌که بفهمد دستش از مبل جدا می‌شود و چند لحظه می‌ایستد، وقتی با گرفتن یک دست شما راه می‌رود نه دو دست، و وقتی خم می‌شود اسباب‌بازی را از زمین بردارد و بدون افتادن بلند می‌شود. این نشانه‌ها یعنی اولین قدم‌های تنها نزدیک است، معمولاً در چند هفته.

چطور به راه افتادن کمکش کنم؟

• پابرهنه در خانه: کف پا زمین را حس می‌کند و انگشت‌ها فرش را می‌گیرند؛ کفش این پیام را کم می‌کند. اگر زمین سرد است، جوراب کف‌چسبی ضدلغزش. کفش فقط برای بیرون؛ جزئیات در راه رفتن کودک بدون کفش.
• فاصلهٔ کوتاه بین دو تکیه‌گاه: دو مبل یا میز سنگین را با فاصلهٔ یک قدم بگذارید و اسباب‌بازی را روی دومی؛ هر چند روز فاصله را کمی بیشتر کنید.
• «بیا بغلم»: دو سه قدم آن طرف‌تر زانو بزنید و دست‌هایتان را باز کنید. اولین قدم‌های بیشتر بچه‌ها به سمت بغل پدر یا مادر است. وقتی رسید، بغل و دست زدن؛ وقتی افتاد، لبخند و دوباره.
• یک انگشت، نه دو دست بالای سر: اگر با گرفتن دست راه می‌رود، به‌جای دو دست، یک دست و بعد فقط یک انگشت را به او بدهید و کم‌کم دستتان را شل کنید. دست‌هایش را بالای سرش نکشید و او را آویزان راه نبرید؛ به مچ و شانه فشار می‌آید و تعادل خودش را یاد نمی‌گیرد.
• گاری هل‌دادنی سنگین: اسباب‌بازی چرخ‌داری که هل می‌دهد و پشت سرش راه می‌رود (نه روروک که توی آن می‌نشیند) تمرین خوبی است؛ باید سنگین و پایدار باشد تا زیرش در نرود. یک جعبهٔ مقوایی پر از کتاب هم همین کار را می‌کند.
• وقت زیاد روی زمین، نه در کریر و کالسکه: کودکی که بیشتر روز بسته است، فرصت تمرین ندارد. بیش از یک ساعت پشت سر هم در کالسکه و صندلی نماند.
• وادار نکنید: راه رفتن تمرینی نیست که بشود «آموزش» داد؛ وقتی عضله‌ها و تعادل آماده شد، خودش می‌رود. فشار فقط ترس و گریه می‌آورد.

فقط با گرفتن دست من راه می‌رود، تنهایی نه

این مرحلهٔ شایع و گاهی طولانی است؛ کودک بلد است، ولی هنوز به خودش اعتماد ندارد. به‌جای دست، یک انگشت بدهید، بعد یک تکه پارچه یا یک اسباب‌بازی کوچک را با هم بگیرید و وسط راه آرام رها کنید؛ خیلی از بچه‌ها متوجه نمی‌شوند و چند قدم تنها می‌روند. اسباب‌بازی بزرگی مثل توپ یا عروسک را در دو دستش بدهید تا حواسش از گرفتن شما پرت شود. و صبر: بین «با دست» و «تنها» گاهی چند هفته تا دو ماه فاصله است و این دیر راه افتادن نیست.

همه‌اش زمین می‌خورد؛ طبیعی است؟

بله. نوپا در ماه‌های اول راه رفتن روزی ده‌ها بار می‌افتد، معمولاً روی باسن که پوشک و چربی طبیعی آن را نرم می‌کند، و بلند می‌شود. خم شدن زانو و افتادن رو به جلو روی دست‌ها هم بخشی از یادگیری تعادل است. کار شما این است که زمین خوردن بی‌خطر باشد: روی فرش و موکت، نه سرامیک لخت؛ گوشهٔ تیز میز و لبهٔ سفت پوشانده؛ هیچ چیز داغ و شکستنی در ارتفاع قد او؛ و واکنش شما آرام، چون کودک از صورت شما می‌فهمد افتادنش مهم بود یا نه. زمین خوردن از قد خودش روی فرش آسیبی نمی‌زند. مراجعهٔ فوری وقتی لازم است که از بلندی بالاتر از یک متر یا از پله افتاده، با سر روی سطح سخت خورده و بعدش استفراغ کرده، بیهوش یا خیلی خواب‌آلود شده، یا یک دست یا پا را به کار نمی‌برد.

پای پرانتزی، کف پای صاف و راه رفتن روی پنجه

سه چیزی که بیشتر والدین نوپا را نگران می‌کند و بیشتر وقت‌ها طبیعی است:

• پای پرانتزی: تقریباً همهٔ نوپاها با پاهای کمی خمیده راه می‌افتند؛ این از شکل بدن در رحم است و تا حدود ۲ سالگی خودش صاف می‌شود. بعد از آن خیلی از بچه‌ها بین ۲ تا ۴ سالگی زانوهای رو به هم (پای ضربدری) پیدا می‌کنند که تا سن مدرسه برطرف می‌شود. نه از سرپا نگه داشتن است، نه از زود راه افتادن، و کفش طبی درستش نمی‌کند. پزشک وقتی لازم است که فقط یک پا خمیده باشد، خمیدگی بعد از ۲ سالگی بیشتر شود، کودک درد یا لنگش داشته باشد یا قدش از هم‌سن‌ها خیلی کوتاه‌تر باشد.
• کف پای صاف: کف پای همهٔ نوپاها صاف به نظر می‌رسد چون چربی زیر قوس را پر کرده؛ قوس بین ۳ تا ۱۰ سالگی شکل می‌گیرد. کفی و کفش مخصوص لازم نیست مگر پزشک بگوید.
• راه رفتن روی پنجه: در ماه‌های اول راه رفتن شایع است و بیشتر بچه‌ها تا ۲ سالگی آن را کنار می‌گذارند، به شرطی که بتوانند کف پا را هم صاف روی زمین بگذارند. اگر همیشه روی پنجه است، نمی‌تواند پاشنه را زمین بگذارد، پاهایش سفت است یا بعد از ۲ سالگی ادامه دارد، به پزشک کودک بگویید.

روروک، کفش «آموزش راه رفتن» و چیزهایی که لازم نیست

روروک چرخ‌دار راه افتادن را عقب می‌اندازد و خطرناک است؛ هر سال کودکان زیادی با سقوط از پله و سوختگی در روروک راهی بیمارستان می‌شوند و متخصصان کودک خواستار ممنوعیت فروشش شده‌اند. کفش قوزک‌بلند، کفش «طبی» و کفش‌های سفت چراغ‌دار هم کمکی نمی‌کنند و پای نرم نوپا را محدود می‌کنند. جامپر و صندلی‌های تحرک جایگزین زمین نیستند. آنچه واقعاً لازم است: زمین، یک مبل سنگین، پای برهنه و شما.

بعد از راه افتادن: ۱۳ تا ۱۸ ماه

در ماه‌های بعد از اولین قدم‌ها، راه رفتن روان‌تر و پاها بسته‌تر می‌شود، دست‌ها پایین می‌آید، کودک وسط راه می‌ایستد و می‌چرخد، خم می‌شود و از زمین بلند می‌شود، اسباب‌بازی را دنبال خودش می‌کشد و حدود ۱۶ تا ۱۸ ماهگی چند قدم عقب‌عقب می‌رود و از مبل و صندلی بالا می‌رود. حالا راه رفتن وسیلهٔ کشف است، نه هدف: همه‌جا می‌رود و هیچ خطری را نمی‌شناسد. دویدن، پله و بالا رفتن را در حرکت کودک ۱۸ تا ۲۴ ماهه بخوانید.

خانه و بیرون را برای نوپا امن کنم

• بالا و پایین پله حفاظ، حفاظ بالا به دیوار پیچ‌شده؛ پنجره قفل یا حفاظ‌دار؛ صندلی و مبل از کنار پنجره دور.
• کمد، قفسه و تلویزیون به دیوار پیچ؛ گلدان و وسایل روی میز کوتاه برداشته؛ رومیزی آویزان و سیم کتری و سماور دور از دسترس.
• سطل آب، تشت و وان بلافاصله خالی؛ در حمام و آشپزخانه بسته. نوپا در چند سانتی‌متر آب غرق می‌شود.
• بیرون خانه دستش همیشه در دست شما، به‌خصوص در خیابان، پارکینگ و کنار آب؛ کودک این سن خطر را نمی‌فهمد و یک‌دفعه می‌دود.
• در ماشین فقط در صندلی مخصوص کودک و تا جای ممکن رو به عقب، حتی برای مسیر کوتاه.

کی با پزشک کودک در میان بگذارم؟

• تا پایان ۱۲ ماهگی با گرفتن مبل نمی‌ایستد یا وقتی دو دستش را می‌گیرید پاها را جلو نمی‌گذارد.
• تا ۱۸ ماهگی چند قدم تنها برنداشته است.
• همیشه یک پا را می‌کشد یا لنگ می‌زند، فقط یک طرف بدن را به کار می‌برد، یا پاهایش خیلی شل یا خیلی سفت است.
• همیشه روی پنجه راه می‌رود و نمی‌تواند پاشنه را زمین بگذارد، یا فقط یک پا پرانتزی است.
• چند ماه بعد از راه افتادن هنوز خیلی زمین می‌خورد، راه رفتنش بدتر شده، یا کاری را که بلد بود دیگر نمی‌کند.
• پا یا ساق پایش درد دارد یا ورم کرده، یا بعد از افتادن روی یک پا نمی‌ایستد.

همهٔ این سن‌ها برای نوزاد نارس با سن اصلاح‌شده است. در نوبت‌های ۱۲ و ۱۸ ماهگی پایگاه سلامت پرسشنامهٔ تکامل را با دقت پر کنید؛ همان‌جا تأخیر حرکتی زود پیدا می‌شود و فیزیوتراپی و کاردرمانی زودهنگام نتیجهٔ خیلی خوبی دارد. نشانه‌های هشدار همهٔ سن‌ها در تأخیر حرکتی: کی نگران شوم است و اگر شب‌ها با ایستادن در تخت خواب به هم ریخته، خواب کودک ۱۰ تا ۱۲ ماهه را ببینید.

جدول کامل رشد حرکتی نوزاد و کودک، ماه به ماه، را در راهنمای حرکت رایم ببینید.