رشد حرکتی نوزاد و کودک: نوزاد کی گردن می‌گیرد، غلت می‌زند، می‌نشیند، چهاردست‌وپا می‌رود، می‌ایستد و راه می‌افتد؛ جدول ماه به ماه تا ۴ سالگی و کی نگران شوم

پاسخ کوتاه: بیشتر نوزادها ۴ تا ۶ ماهگی غلت می‌زنند، ۶ تا ۹ ماهگی بدون تکیه می‌نشینند، ۷ تا ۱۰ ماهگی چهاردست‌وپا می‌روند و ۱۰ تا ۱۵ ماهگی راه می‌افتند، و راه افتادن تا ۱۸ ماهگی هم طبیعی است. ترتیب مهم‌تر از تاریخ است: گردن، غلت، نشستن، جابه‌جایی، ایستادن، راه رفتن تقریباً در همه به همین ترتیب می‌آید، ولی هر کودک با سرعت خودش. نوزاد نارس را تا ۲ سالگی با سن اصلاح‌شده بسنجید. جدول زیر هجده مهارت را از تولد تا ۴ سالگی با سن معمول، بازهٔ طبیعی و مرز نگرانی می‌دهد و هر ردیف به راهنمای کامل همان مرحله می‌رسد. راهنمای ماهانهٔ کودک خودتان را هم در صفحهٔ سن کودک ببینید.

جدول رشد حرکتی نوزاد و کودک ماه به ماه

سن‌های «معمولاً» سنی است که بیشتر کودکان به آن می‌رسند و «بازهٔ طبیعی» از زودترین تا دیرترین حالت معمول است. ستون «کی نگران شوم» سقف فهرست‌های رشد است، یعنی سنی که اگر مهارت هنوز نیامده، باید با پزشک کودک در میان بگذارید، نه این‌که حتماً مشکلی هست.

این‌ها «بیشتر کودکان» است، نه همه. ترتیب تقریباً ثابت است و تاریخ‌ها نه: کودکی که دیر غلت زده معمولاً بقیهٔ مراحل را هم کمی دیرتر و درست می‌رود. کودک درشت‌تر، کودکی که کمتر روی زمین بوده، و کودکی که زمستان به دنیا آمده و بیشتر لباس تنش است، اغلب چند هفته دیرترند و این عقب‌ماندگی نیست. مقایسه با بچهٔ همسایه هیچ کمکی نمی‌کند؛ روند خود کودک مهم است.

۰ تا ۴ ماه: گردن گرفتن و وقت روی شکم

نوزاد با سری شروع می‌کند که باید نگهش دارید و تا پایان ۴ ماهگی به سری می‌رسد که در بغل و روی شکم ثابت می‌ماند. تنها تمرینی که لازم دارد، وقت روی شکم است: از همان هفتهٔ اول، روزی چند بار، یکی دو دقیقه روی سینهٔ شما یا روی زیرانداز، فقط وقتی بیدار است و کنارش هستید؛ تا ۲ ماهگی به روزی ۱۵ تا ۳۰ دقیقه پخش در چند نوبت و از ۳ ماهگی دست‌کم نیم ساعت. اگر روی شکم گریه می‌کند، نوبت‌ها را کوتاه‌تر و بیشتر کنید و خودتان روبه‌رویش دراز بکشید. خواب همیشه به پشت و روی تشک سفت است؛ وقت روی شکم فقط در بیداری است. قنداق تا اولین نشانهٔ غلت زدن مجاز است و بعد از آن نه. اگر سرش همیشه به یک طرف می‌چرخد یا پشت سرش یک طرف صاف شده، زودتر به پزشک بگویید. جزئیات ماه به ماه در نوزاد کی گردن می‌گیرد؟ و وقت روی شکم: از کی، چند دقیقه و اگر گریه می‌کند.

۴ تا ۶ ماه: غلت زدن

اولین غلت معمولاً از شکم به پشت و ۴ تا ۶ ماهگی است و غلت از پشت به شکم کمی بعدتر می‌آید. از همان اولین غلت، دیگر هیچ سطح بلندی امن نیست: میز تعویض، تخت شما، مبل، حتی برای چند ثانیه. قنداق از این‌جا تمام است، چون نوزادی که در قنداق به شکم بغلتد نمی‌تواند برگردد. وقتی غلت دوطرفه شد، در خواب لازم نیست او را به پشت برگردانید؛ فقط به پشت بخوابانیدش و تخت را خالی از بالش و پتو و اسباب‌بازی نگه دارید. تمرین غلت همان وقت روی شکم است، به‌علاوهٔ اسباب‌بازی که کمی دورتر از دستش می‌گذارید. اگر تا پایان ۶ ماهگی به هیچ سمتی غلت نمی‌زند، یا بدنش خیلی سفت یا خیلی شل است، به پزشک بگویید. راهنمای کامل: غلت زدن و روی شکم قرار گرفتن.

۵ تا ۹ ماه: نشستن

نشستن با تکیه، یعنی روی پای شما یا با دست‌های خودش روی زمین، از ۴ تا ۵ ماهگی می‌آید و نشستن بدون تکیه ۶ تا ۹ ماهگی. «بچه رو زود نشوندن ضرر داره؟» پرسش پرتکرار این ماه‌هاست: نشاندن چند دقیقه‌ای روی پای شما یا بین پاهایتان ضرری ندارد، ولی نشاندن طولانی نوزادی که خودش نمی‌تواند بنشیند، آن هم با بالش دورش یا در صندلی، کمکی به نشستن نمی‌کند و فرصت غلت و سینه‌خیز را می‌گیرد. بهترین تمرین نشستن، وقت روی شکم و بازی روی زمین است، چون همان عضله‌های تنه را می‌سازد. وقتی خودش نشست، دست‌هایش آزاد می‌شود و بازی دست‌ها شروع می‌شود؛ جزئیاتش در دست نوزاد ماه به ماه. اگر تا پایان ۶ ماهگی با کمک هم نمی‌نشیند یا تا پایان ۹ ماهگی بدون کمک نمی‌نشیند، به پزشک بگویید؛ این یکی از مهم‌ترین سقف‌هاست و نباید تا یک‌سالگی صبر کرد. راهنمای کامل: نوزاد از چند ماهگی می‌نشیند؟.

۷ تا ۱۲ ماه: چهاردست‌وپا و ایستادن

جابه‌جایی شش مدل دارد و همه طبیعی‌اند: سینه‌خیز، چهاردست‌وپا کلاسیک، چهاردست‌وپا با یک پای کشیده، خرسی روی دست و پا، نشسته و کشیدن خودش روی باسن، و غلت‌زنان. بعضی کودکان سالم اصلاً چهاردست‌وپا نمی‌روند و مستقیم از نشستن به ایستادن می‌رسند؛ به همین دلیل چهاردست‌وپا نرفتن به‌تنهایی سقف هشدار ندارد. ایستادن با گرفتن مبل ۸ تا ۱۲ ماهگی می‌آید، بعضی‌ها از ۷ ماهگی، و نشستن از حالت ایستاده چند هفته بعدش؛ تا آن وقت ممکن است ایستاده بماند و گریه کند تا شما بنشانیدش. «سرپا نگه داشتن ضرر دارد؟» نه؛ نوزادی که روی پای شما می‌ایستد و بالا و پایین می‌پرد، خودش می‌خواهد و این پای پرانتزی نمی‌آورد. روروک اما چیز دیگری است و پایین‌تر گفته‌ایم. اگر تا پایان ۱۲ ماهگی با گرفتن چیزی نمی‌ایستد یا وقتی او را روی پا نگه می‌دارید وزنش را روی پاها نمی‌اندازد، به پزشک بگویید. راهنمای کامل: نوزاد کی چهاردست‌وپا می‌رود و کی می‌ایستد؟؛ ایستادن در تخت و بیداری شبانه در خواب کودک ۱۰ تا ۱۲ ماهه.

۹ تا ۱۸ ماه: راه افتادن

قدم‌های اول ۱۰ تا ۱۵ ماهگی می‌آید و تا ۱۸ ماهگی در محدودهٔ طبیعی است؛ «بچم یک سالشه راه نمیره» نگرانی ندارد. اول با گرفتن مبل، بعد با یک دست شما، بعد چند قدم با پاهای باز و دست‌های بالا، و زمین خوردن زیاد تا چند ماه بعد. نیازی نیست دستش را بگیرید و راه ببرید؛ بگذارید خودش از مبل جدا شود و به سمت شما بیاید. در خانه پابرهنه یا با جوراب کف‌چسبی بهتر از هر کفشی تعادل را می‌سازد و بیرون کفش نرم با کف خم‌شو و اندازهٔ درست کافی است؛ کفش طبی و مچ‌دار لازم نیست. پای پرانتزی تا ۲ سالگی و راه رفتن روی پنجه در ماه‌های اول راه رفتن طبیعی است؛ پرانتزی که بعد از ۲ سالگی بدتر می‌شود یا یک‌طرفه است، و نوک‌پنجه‌ای که دائمی است، به پزشک گفته می‌شود. اگر تا پایان ۱۸ ماهگی راه نمی‌رود، به پزشک بگویید. راهنمای کامل: کودک کی راه می‌افتد؟ و کفش یا پابرهنه؟.

۱۸ ماه تا ۴ سال: دویدن، پله، پریدن و سه‌چرخه

تا ۲ سالگی می‌دود، هرچند سفت و بی‌ترمز، به توپ لگد می‌زند و با گرفتن دست شما یا نرده از پله بالا می‌رود. پریدن با دو پا ۲ تا ۳ سالگی می‌آید و بیشتر کودکان تا ۳۰ ماهگی از زمین کنده می‌شوند. حوالی ۳ سالگی از پله با پای متناوب بالا می‌رود، یک لحظه روی یک پا می‌ایستد و سه‌چرخه را رکاب می‌زند، و در ۳ تا ۴ سالگی چند ثانیه روی یک پا، پله بدون گرفتن جایی و گرفتن توپ بزرگ اضافه می‌شود. لی‌لی روی یک پا دیرتر، حوالی ۵ سالگی است. در این سن کودک روزی دست‌کم سه ساعت حرکت پخش در طول روز لازم دارد و از ۳ سالگی یک ساعتش باید نفس‌گیر باشد. راهنمای هر مرحله: حرکت کودک ۱۸ تا ۲۴ ماهه، حرکت کودک ۲ تا ۴ ساله، بازی برای تقویت حرکات درشت و پرتاب و گرفتن توپ ۳ تا ۴ سالگی.

روروک، جامپر، تاب برقی و وسایل «کمک راه رفتن»

روروک ممنوع است، در هر سنی. راه رفتن را جلو نمی‌اندازد و حتی عقب می‌اندازد، چون کودک با پنجه و بدون تعادل خودش را هل می‌دهد و عضله‌های راه رفتن کار نمی‌کنند؛ و خطرناک‌ترین وسیلهٔ خانه است: با سرعت به پله، بخاری، سفرهٔ داغ و استخر می‌رسد و بیشتر آسیب‌های جدی‌اش سقوط از پله با روروک است. جامپر دَری و تاب برقی اگر استفاده می‌شود، کوتاه و با نظارت، روزی حداکثر دو نوبت پانزده دقیقه‌ای، و فقط وقتی سرش را خودش ثابت نگه می‌دارد؛ جایگزین زمین نیست. واکر هل‌دادنی، یعنی گاری سنگینی که کودک ایستاده هل می‌دهد، فرق دارد و از وقتی خودش با گرفتن مبل می‌ایستد، بد نیست. قاعدهٔ کلی: نوزاد بیش از یک ساعت پشت سر هم در کالسکه، صندلی ماشین، جامپر یا صندلی غذا نماند. بهترین وسیلهٔ کمک حرکت، زمین تمیز و خالی و خود شما روی زمین کنار اوست.

خانه را با هر مرحله امن کنم

• از اولین غلت (۴ ماهگی): هیچ سطح بلندی امن نیست؛ تعویض روی زمین یا با یک دست همیشه روی او. تخت نوزاد خالی از بالش، پتو، محافظ دور تخت و اسباب‌بازی.
• از جابه‌جایی (۶ تا ۸ ماهگی): زمین را از زاویهٔ او ببینید: پریز، سیم، گلدان، دارو و شوینده، کیسهٔ نایلونی و هر چیز کوچک‌تر از لولهٔ دستمال توالت (سکه، دکمه، باتری سکه‌ای، قطعهٔ اسباب‌بازی بزرگ‌ترها) بالاتر از دسترس. درِ حمام و آشپزخانه بسته؛ تشت و سطل آب خالی.
• از ایستادن (۸ تا ۱۲ ماهگی): تشک تخت نوزاد را به پایین‌ترین حالت ببرید؛ کمد، کتابخانه و تلویزیون به دیوار پیچ شوند؛ رومیزی آویزان و ظرف داغ لب میز نباشد؛ گوشهٔ میز محافظ بگیرد.
• از راه رفتن (۹ تا ۱۸ ماهگی): حفاظ پله بالا و پایین، و حفاظ بالای پله پیچ‌شده به دیوار نه فشاری؛ قفل یا حفاظ پنجره؛ درِ بالکن بسته؛ نزدیک هر آبی، حتی تشت و استخر بادی، یک لحظه هم چشم برندارید.
• از بالا رفتن (۱۵ ماهگی به بعد): صندلی و مبل از کنار پنجره و اجاق دور باشد؛ وقتی از تخت نرده‌دار بالا می‌رود، وقت تخت کوتاه یا تشک روی زمین است؛ پریدن فقط روی تشک روی زمین، نه تخت و مبل.

کی نگران شوم؟ نشانه‌های هشدار حرکتی

سقف‌های جدول را جدی بگیرید، ولی چند نشانه در هر سنی مهم‌تر از تاریخ است و باید همان ماه به پزشک کودک گفته شود:

• یک طرف بدن را آشکارا کمتر به کار می‌برد، یا پیش از ۱۸ ماهگی ترجیح روشن یک دست دارد.
• بعد از ۴ ماهگی یک دستش همیشه مشت است، یا بدنش خیلی سفت و کشیده یا خیلی شل است.
• مهارتی را که داشت از دست داده است، یا راه رفتنش بعد از این‌که مطمئن شده بود دوباره بدتر شده.
• همیشه روی پنجه راه می‌رود، یک پا را می‌کشد، یا بعد از ۲ سالگی خیلی بیشتر از هم‌سن‌ها زمین می‌خورد.
• برای بلند شدن از زمین دست‌هایش را روی زانو می‌گذارد و خودش را بالا می‌کشد، یا زود خسته می‌شود.

در نوبت‌های مراقبت کودک سالم در پایگاه سلامت، پرسشنامهٔ تکامل پر می‌شود و همین مهارت‌ها پرسیده می‌شود؛ نگرانی‌تان را همان‌جا یا نزد پزشک کودک بگویید و منتظر نوبت بعدی نمانید. ارزیابی زودتر همیشه بهتر است، چون بیشتر تأخیرهای حرکتی با چند ماه کاردرمانی یا فیزیوتراپی که پزشک تجویز می‌کند جبران می‌شود. فهرست کامل نشانه‌ها ماه به ماه در تأخیر حرکتی: کی نگران شوم؟.

نوزاد نارس

نوزادی که پیش از ۳۷ هفته به دنیا آمده، تا ۲ سالگی با سن اصلاح‌شده سنجیده می‌شود: از تاریخ موعد زایمان حساب کنید، نه تاریخ تولد. نوزادی که ۸ هفته زودتر به دنیا آمده و حالا ۶ ماهه است، از نظر حرکتی ۴ ماهه است و انتظار غلت و نشستن از او زود است. همهٔ سقف‌های جدول با همین سن اصلاح‌شده خوانده می‌شود. نوزاد نارس معمولاً در پیگیری منظم است؛ اگر نیست، از پزشک کودک بخواهید رشد حرکتی‌اش را در نوبت‌های مراقبت دقیق‌تر ببیند.

چه بازی‌هایی هر مرحله را جلو می‌برد؟

• گردن (۰ تا ۴ ماه): وقت روی شکم روی سینهٔ شما؛ اسباب‌بازی جلوی صورت روی زیرانداز تا سر بالا بیاید؛ حرف زدن از بالای سرش تا نگاه کند.
• غلت (۴ تا ۶ ماه): اسباب‌بازی کمی دورتر از دستش به هر دو طرف؛ گرفتن پاها در حالت خوابیده؛ خودتان کنارش غلت بزنید.
• نشستن (۵ تا ۹ ماه): نشستن بین پاهای شما با اسباب‌بازی جلویش؛ دو اسباب‌بازی هم‌زمان تا دست به دست بدهد؛ کوبیدن لیوان پلاستیکی.
• جابه‌جایی و ایستادن (۷ تا ۱۲ ماه): اسباب‌بازی یک قدم دورتر؛ تونل از پتو روی دو صندلی؛ اسباب‌بازی روی لبهٔ مبل تا برای برداشتنش بلند شود؛ گاری سنگین برای هل دادن.
• راه افتادن (۹ تا ۱۸ ماه): ایستادن بین دو مبل با یک قدم فاصله و صدا کردن؛ حمل توپ از این اتاق به آن اتاق؛ پابرهنه در خانه.
• ۱۸ ماه تا ۴ سال: «بدو تا درخت»، پله با نرده، توپ بزرگ، «قورباغه شو» روی تشک، راه رفتن روی خط، «مجسمه» روی یک پا، سه‌چرخه با کلاه ایمنی و پارک.

اپ رایم هر روز یک بازی کوتاه مخصوص سن دقیق کودک شما، با ویدیو، نشان می‌دهد؛ آگاهی در رایم همیشه رایگان است.

کی به پزشک کودک یا ۱۱۵؟

• فوراً ۱۱۵ یا اورژانس: بعد از افتادن از بلندی بیش از یک متر، از پله یا از بغل، اگر بیهوش شد، چند بار استفراغ کرد، خواب‌آلود یا بی‌قرار شد، یک طرف بدنش را کمتر تکان داد، تشنج کرد یا از گوش و بینی خون یا مایع آمد. نوزاد زیر ۱ سال که از ارتفاع افتاده، حتی بی‌علامت، همان روز معاینه شود.
• یک دست یا پا را ناگهان تکان نمی‌دهد یا موقع تکان دادن گریه می‌کند، یا دست یا پایی ورم کرده و کج است.
• مهارتی را که داشت از دست داده، یا راه رفتنش ناگهان بدتر شده یا می‌لنگد.
• سقف‌های جدول رسیده و مهارت نیامده: تا ۴ ماهگی سر ثابت نیست، تا ۶ ماهگی غلت نمی‌زند، تا ۹ ماهگی نمی‌نشیند، تا ۱۲ ماهگی نمی‌ایستد، تا ۱۸ ماهگی راه نمی‌رود، تا ۲ سالگی نمی‌دود، تا ۳ سالگی نمی‌پرد.

جدول کامل ساعت خواب و جدول غذای کمکی هم‌سن کودکتان را در راهنمای خواب نوزاد و کودک و راهنمای غذای کمکی و غذای کودک ببینید.