تأخیر حرکتی نوزاد و کودک: کی نگران شوم؟ نشانههای هشدار ماه به ماه تا ۴ سالگی
نکات کلیدی
- سقفها (با سن اصلاح‌شدهٔ نارس تا ۲ سالگی): ۲ ماه سر روی شکم، ۴ ماه سر ثابت، ۶ ماه غلت، ۹ ماه نشستن بدون تکیه، ۱۲ ماه ایستادن با گرفتن جایی، ۱۵ ماه چند قدم تنها، ۱۸ ماه راه رفتن، ۲ سال دویدن و لگد به توپ، ۳ سال پریدن با دو پا، ۴ سال گرفتن توپ.
- چهار نشانه که در هر سنی جای صبر ندارد: یکطرفه بودن (دست‌برتری قبل از ۱۸ ماه)، مشت ماندن یک دست بعد از ۴ ماه، خیلی شل یا خیلی سفت، و از دست دادن مهارتی که داشت.
- بیشتر تأخیرها از فرصت کم است (کریر، صندلی، روروک) و با بازی روی زمین جبران میشود؛ ولی تشخیص این‌که علتی هست یا نه، کار پزشک است، نه صبر کردن.
- ۲ تا ۴ سال: زود خسته شدن، تعادل ضعیف، فرار از بازی بدنی، نرسیدن به هم‌سن‌ها، حرکات سفت و دست‌وپاچلفتی؛ ترکیب چند تا یا ادامهٔ چند ماهه ← معاینه و ارزیابی کاردرمانی.
- چه کنم: همین هفته به پزشک کودک بگویید، پرسشنامهٔ تکامل پایگاه سلامت را دقیق پر کنید، از کودک فیلم بگیرید، ارجاع به کاردرمانی یا فیزیوتراپی کودکان را معطل نکنید؛ درمان قبل از ۳ سالگی بیشترین اثر را دارد.
فهرست مطالب
هر کودکی با سرعت خودش راه میافتد، ولی برای هر مهارت حرکتی یک سقف سنی هست که اگر از آن گذشت، دیگر نباید صبر کرد: تا پایان ۲ ماهگی روی شکم سر را بالا نمی‌آورد، تا ۴ ماهگی سرش ثابت نیست، تا ۶ ماهگی غلت نمی‌زند، تا ۹ ماهگی بدون تکیه نمی‌نشیند، تا ۱۲ ماهگی با گرفتن جایی نمی‌ایستد، تا ۱۸ ماهگی راه نمی‌رود، تا ۲ سالگی نمی‌دود و تا ۳ سالگی با دو پا نمی‌پرد. این سن‌ها را با سن اصلاح‌شدهٔ نوزاد نارس حساب کنید. در هر سنی هم چهار نشانه جای صبر ندارد: یکطرفه بودن، خیلی شل یا خیلی سفت بودن، از دست دادن مهارتی که داشت، و مشت ماندن همیشگی یک دست. اگر یکی را دیدید، به پزشک کودک بگویید؛ هرچه زودتر، بهتر.
تأخیر حرکتی یعنی چه؟
هر مهارت یک بازهٔ طبیعی دارد، نه یک تاریخ. راه رفتن بین ۹ تا ۱۸ ماهگی طبیعی است و کودک ۱۶ ماهه‌ای که هنوز راه نمی‌رود، عقب نیست. فهرست‌های تازهٔ رشد سنی را می‌گویند که سه‌چهارم کودکان یا بیشتر تا آن سن آن کار را می‌کنند؛ یعنی اگر کودک شما تا آن سن نکرده، جزو یک‌چهارم آخر است و این خودش دلیل کافی برای حرف زدن با پزشک است، نه برای نگرانی. تأخیر حرکتی یعنی رد شدن از همین سقفها: کودک ۲۰ ماهه‌ای که راه نرفته، نه ۱۴ ماهه‌ای که هنوز می‌خزد.
بیشتر وقتها دلیلش فرصت کم است: نوزادی که روزش را در کریر، کالسکه، صندلی و بغل گذرانده و کم روی زمین بوده، یا کودکی که با روروک جلو رفته. این با چند هفته وقت روی شکم و بازی روی زمین جبران میشود. گاهی هم علتی هست، از ضعف عضلانی ساده تا مشکل عصبی، که هرچه زودتر پیدا شود، درمان و تمرین اثر بیشتری دارد. تشخیص این‌که کدام است، کار پزشک است، نه شما.
نوزاد نارس را با سن اصلاحشده بسنجید
سن اصلاحشده یعنی از تاریخ موعد زایمان بشمارید، نه تاریخ تولد. نوزادی که ۸ هفته زود به دنیا آمده، در ۶ ماهگی تقویمی حدود ۴ ماهگی اصلاحشده است و انتظار همان ۴ ماهگی از او می‌رود. این حساب تا ۲ سالگی ادامه دارد و بعد از آن تفاوت دیگر مهم نیست. پزشک در نوبت‌های مراقبت همین را دنبال میکند.
نشانههای هشدار حرکتی، ماه به ماه
این فهرست با پرسشنامهٔ تکامل پایگاه سلامت و فهرست‌های تازهٔ رشد یکی است. اگر در هر سن یکی از اینها را می‌بینید، همان نوبت مراقبت یا زودتر به پزشک کودک بگویید.
- ۲ ماهگی: روی شکم نمیتواند سرش را بالا بیاورد. دست و پاهایش را خیلی کم حرکت میدهد یا یک طرف کمتر از طرف دیگر. (کنترل سر ماه به ماه)
- ۴ ماهگی: وقتی بغلش می‌کنید سرش را ثابت نگه نمیدارد. روی شکم روی آرنجها بالا نمی‌آید. دست‌هایش را به دهان نمی‌برد. وقتی پاهایش روی سطح سفت است، فشار نمی‌دهد.
- ۶ ماهگی: به هیچ طرف غلت نمی‌زند. روی شکم با دست‌های صاف بالا نمی‌آید. برای چیزهایی که در دسترسش است دست دراز نمی‌کند. خیلی شل است، انگار از بغل سر می‌خورد، یا خیلی سفت. (غلت زدن)
- ۹ ماهگی: بدون تکیه نمی‌نشیند. اسباب‌بازی را از دستی به دست دیگر نمی‌دهد. وقتی نگهش می‌دارید، وزنش را روی پاها نمی‌اندازد. (نشستن)
- ۱۲ ماهگی: با گرفتن جایی نمی‌ایستد یا خودش را بالا نمی‌کشد. چیزهای کوچک را با دو انگشت برنمی‌دارد. هیچ جور جابه‌جا نمی‌شود: نه چهاردست‌وپا، نه سینه‌خیز، نه نشسته سر خوردن. (چهاردست‌وپا و ایستادن)
- ۱۵ ماهگی: بدون گرفتن جایی نمی‌ایستد. چند قدم تنها برنمی‌دارد. با انگشت غذا را به دهان نمی‌برد.
- ۱۸ ماهگی: راه نمی‌رود. یا راه می‌رود ولی همیشه روی نوک پنجه، یا همیشه یک پا را می‌کشد. به مبل بالا نمی‌رود. (راه رفتن)
- ۲ سالگی: نمی‌دود. به توپ لگد نمی‌زند. راه رفتنش هنوز ناپایدار است و زیاد زمین می‌خورد. با گرفتن دست یا نرده از پله بالا نمی‌رود. (پله و تعادل ۱۸ تا ۲۴ ماه)
- ۳ سالگی: با دو پا از زمین نمی‌پرد. در دویدن زیاد زمین می‌خورد. از پله بدون کمک بالا نمی‌رود. سه‌چرخه را پا نمی‌زند. (پریدن با دو پا)
- ۴ سالگی: توپ بزرگ را بیشتر وقتها نمی‌گیرد. چند ثانیه روی یک پا نمی‌ایستد. در بازی بدنی با هم‌سن‌هایش نمی‌رسد، زود خسته میشود و از بازی بدنی فرار میکند. مداد را بین انگشت‌ها و شست نمی‌گیرد.
چهار نشانه که در هر سنی جای صبر ندارد
- یکطرفه بودن: یک دست یا پا را خیلی کمتر از آن یکی به کار می‌برد، همیشه فقط به یک طرف غلت میزند یا میافتد، یا قبل از ۱۸ ماهگی به‌وضوح راستدست یا چپدست شده است. این یکی از مهم‌ترین نشانه‌هاست.
- مشت ماندن: بعد از ۴ ماهگی یک دستش بیشتر وقتها مشت است یا شست را داخل مشت نگه می‌دارد.
- خیلی شل یا خیلی سفت: بدنش مثل عروسک پارچه‌ای است، سرش عقب میافتد و از بغل سر می‌خورد؛ یا برعکس، سفت است، سر و تنه را به عقب می‌کشد، پاها را صاف و ضربدری نگه می‌دارد، یا وقتی بلندش می‌کنید پاها قیچی میشود.
- از دست دادن مهارت: کاری را که قبلاً می‌کرد، مثل غلت زدن، نشستن یا راه رفتن، دیگر نمی‌کند. این همیشه نیاز به مراجعهٔ زود دارد.
۲ تا ۴ سال: نشانههای کمتر آشکار
در این سن تأخیر معمولاً خودش را نه در «نمیتواند» بلکه در «سخت میتواند» نشان میدهد. توجه کنید اگر کودکتان در دویدن و بازی بدنی به هم‌سن‌هایش نمی‌رسد، زود خسته میشود و می‌خواهد بغل شود، تعادلش ضعیف است و موقع نشستن روی زمین مدام به پهلو میافتد یا به چیزی تکیه میدهد، از توپبازی و سرسره و پله فرار میکند، بالا رفتن از مبل و وسایل بازی برایش سخت است، یا حرکاتش سفت و دست‌وپاچلفتی به نظر می‌رسد و زیاد به چیزها می‌خورد. تک‌تک اینها میتواند عادی باشد؛ ترکیب چند تای آن‌ها، یا یکی که چند ماه ادامه دارد، ارزش یک معاینه و احتمالاً ارزیابی کاردرمانی دارد. بازی‌هایی که در این سن کمک میکند را در بازی برای تقویت حرکات درشت نوشته‌ایم.
تأخیر فقط حرکتی نیست
گاهی اولین نشانه در حرکت نیست. اگر در ۲ ماهگی به صدای بلند واکنش ندارد و لبخند نمی‌زند، در ۶ ماهگی به شما محبت نشان نمی‌دهد، در ۹ ماهگی به اسمش واکنش ندارد، در ۱۲ ماهگی اشاره نمی‌کند و بای‌بای نمی‌کند، یا در ۱۸ ماهگی کمتر از ۳ کلمه دارد، اینها را هم همان‌قدر جدی بگیرید. نشانههای گفتار را در کودکم دیر حرف میزند و نشانههای ارتباطی را در علائم اوتیسم در کودکان زیر ۲ سال گفته‌ایم.
نگرانم؛ چه کنم؟
- همین هفته به پزشک کودک بگویید، نه در نوبت بعدی. «صبر کنیم ببینیم» جملهٔ درستی برای نشانههای این فهرست نیست؛ اگر چیزی نبود، خیالتان راحت میشود و اگر بود، ماه‌ها جلو افتاده‌اید.
- پرسشنامهٔ تکامل را در پایگاه سلامت با دقت پر کنید. در نوبت‌های مراقبت کودک سالم پرسیده میشود و همین نشانهها را غربال میکند. جواب «نه» را ساده نگیرید.
- از کودک فیلم بگیرید: چند دقیقه بازی روی زمین، راه رفتن، بالا رفتن از پله. در مطب کودک معمولاً همان کار را نمی‌کند و فیلم خیلی بیشتر از توضیح شما کمک میکند.
- اگر پزشک ارجاع داد، معطل نکنید. ارزیابی کاردرمانی یا فیزیوتراپی کودکان و در صورت لزوم متخصص مغز و اعصاب کودکان. درمان زودهنگام، یعنی قبل از ۳ سالگی، بیشترین اثر را دارد چون مغز در این سن بیشترین انعطاف را دارد.
- در خانه فرصت حرکت بدهید: بازی روی زمین به جای کریر و صندلی، روروک هیچ‌وقت، پابرهنه، اسباب‌بازی کمی دورتر، و تمرین‌هایی که درمانگر میدهد، هر روز.
مرحله‌های حرکتی را یکی‌یکی در کنترل سر، غلت زدن، نشستن، چهاردست‌وپا و ایستادن، راه رفتن، پله و تعادل و پریدن نوشته‌ایم؛ هر کدام بخش «کی نگران شوم» خودش را دارد.
جدول کامل رشد حرکتی نوزاد و کودک، ماه به ماه، را در راهنمای حرکت رایم ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
بچهام ۹ ماهه است و نمی‌نشیند؛ نگران باشم؟
سقف نشستن بدون تکیه ۹ ماهگی است. اگر تا پایان ۹ ماهگی بدون تکیه نمی‌نشیند، همین هفته به پزشک کودک بگویید؛ منتظر نوبت بعدی نمانید. اگر نارس است، سن اصلاحشده را حساب کنید. تا آن موقع وقت روی شکم و بازی روی زمین را بیشتر کنید و کریر و صندلی را کم.
بچهام ۴ ماهه است و سرش را نگه نمیدارد.
تا پایان ۴ ماهگی بیشتر نوزادها سر را بدون کمک ثابت نگه میدارند. اگر هنوز کاملاً میافتد یا وقتی از دستها بالا میکشیدش سر عقب میماند، به پزشک بگویید. اگر فقط کمی لق میزند و روی شکم روی آرنجها بالا میآید، وقت روی شکم را به دستکم ۳۰ دقیقه در روز برسانید و در نوبت ۴ ماهگی پایگاه سلامت مطرح کنید.
کودک ۱۶ ماهه راه نمی‌رود؛ تأخیر است؟
هنوز نه. بازهٔ طبیعی راه رفتن ۹ تا ۱۸ ماهگی است. اگر بدون گرفتن جایی می‌ایستد و با گرفتن مبل راه می‌رود، در مسیر است. اگر تا پایان ۱۸ ماهگی راه نیفتاد، یا الان بدون گرفتن جایی نمی‌ایستد، یک پا را می‌کشد یا همیشه روی نوک پنجه است، به پزشک بگویید.
بچهٔ نارس دیرتر مهارت یاد میگیرد؟
بله و طبیعی است، تا جایی که با سن اصلاحشده جور باشد. از تاریخ موعد زایمان بشمارید، نه تولد: نوزادی که ۸ هفته زود آمده، در ۶ ماهگی تقویمی حدود ۴ ماهگی حساب میشود. این حساب تا ۲ سالگی است. اگر با سن اصلاحشده هم از سقفها رد شد، همان قاعدهها برقرار است.
کدام نشانهها در هر سنی جدی است؟
چهار تا: یکطرفه بودن (یک دست یا پا کمتر کار میکند، همیشه به یک طرف میافتد، قبل از ۱۸ ماهگی راستدست یا چپدست شده)، مشت ماندن یک دست بعد از ۴ ماهگی، خیلی شل یا خیلی سفت بودن بدن، و از دست دادن مهارتی که داشت. برای اینها صبر نکنید.
بچهٔ سه سالهام نمیتواند جفتپا بپرد و در دویدن زود میافتد.
پریدن با دو پا معمولاً بین ۲ تا ۳ سالگی میآید و زمین خوردن زیاد در دویدن در ۳ سالگی جزو نشانههای هشدار است. وقتی هر دو با هم هست، یا با زود خسته شدن و فرار از بازی بدنی همراه است، به پزشک کودک بگویید و ارزیابی کاردرمانی بخواهید. تمرین در خانه را هم شروع کنید: پریدن از روی خط، راه رفتن روی لبهٔ جدول با گرفتن دست، توپبازی.
بچهام همیشه بیحال است و زود خسته میشود؛ ربطی به حرکت دارد؟
میتواند. کودکی که عضلاتش ضعیف یا شل است، برای هر حرکت بیشتر زور میزند و زودتر خسته میشود و از بازی بدنی فرار میکند. البته کمخوابی، کمخونی و بیماری هم همین را میکند. اگر چند هفته ادامه دارد، معاینه لازم است؛ پزشک هم عضلات را میبیند و هم آزمایش خون میگیرد.
تأخیر حرکتی درمان میشود؟
بیشتر وقتها بله، و هرچه زودتر، بهتر. اگر از فرصت کم است، با بازی روی زمین و حذف کریر و روروک در چند هفته جبران میشود. اگر علتی هست، کاردرمانی و فیزیوتراپی کودکان با تمرینهای روزانه در خانه پیشرفت میدهد؛ درمان قبل از ۳ سالگی بیشترین اثر را دارد.
