غذاهای ممنوع بارداری و چرا: نیمپز، جگر، پنیر غیرپاستوریزه، ماهی پرجیوه، کافئین؛ و سؤال‌های سفرهٔ ایرانی
نکات کلیدی
- نخورید: گوشت و مرغ و تخممرغ نیمپز، جگر و فراوردههایش، شیر و پنیر و ماست غیرپاستوریزه، سوسیس و کالباس گرمنشده، کوسه و ارهماهی، ماهی خام و دودی سرد، سبزی نشسته، الکل.
- کم: کافئین تا حدود ۲۰۰ میلیگرم در روز (نزدیک ۲ فنجان قهوه یا ۴ استکان چای پررنگ)؛ تن کنسروی حداکثر ۲ قوطی در هفته؛ نمک و ترشی معمولی.
- بخورید: ماهی معمولی مثل قزلآلا هفتهای ۲ وعده، تخممرغ کاملاً پخته، لبنیات پاستوریزه، حبوبات، سبزی و میوهٔ شسته، نان سبوس‌دار؛ «دو نفره خوردن» لازم نیست.
- دلیل‌ها: لیستریا و توکسوپلاسما و سالمونلا که از جفت می‌گذرند، ویتامین آ زیاد جگر، جیوهٔ ماهیهای بزرگ، و کافئین زیاد؛ دمنوش و داروی گیاهی هم بدون ماما نه.
- اگر چیزی از فهرست را خوردهاید، بیشتر وقتها هیچ اتفاقی نمیافتد؛ فقط تب، لرز، درد عضلانی یا اسهال شدید در روزهای بعد را همین امروز یا فردا به ماما بگویید.
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: فهرست غذاهای ممنوع بارداری کوتاه است و هر کدام یک دلیل مشخص دارد: گوشت و مرغ و تخممرغ نیمپز (میکروب)، جگر و فراوردههایش (ویتامین آ زیاد)، پنیر نرم و شیر و لبنیات غیرپاستوریزه و سوسیس و کالباس گرمنشده (لیستریا)، ماهیهای بزرگ پرجیوه مثل کوسه و ارهماهی و تن زیاد (جیوه)، سبزی و میوهٔ نشسته (توکسوپلاسما)، کافئین بیش از حدود ۲۰۰ میلیگرم در روز (نزدیک ۲ فنجان قهوه یا ۴ استکان چای پررنگ)، و الکل در هر مقداری. بقیه را بخورید: ماهی معمولی مثل قزلآلا هفتهای ۲ بار خوب است، تخممرغ کاملاً پخته عالی است، و غذای معمولی خانه آهن و کلسیم شما را می‌رساند. دمنوش و داروی گیاهی بدون ماما نه؛ «گیاهی» یعنی بی‌خطر نیست.
گوشت و مرغ و تخممرغ نیمپز، جگر و فراوردههایش (ویتامین آ زیاد)، پنیر نرم و لبنیات غیرپاستوریزه، سوسیس و کالباس گرمنشده، ماهیهای بزرگ پرجیوه مثل کوسه و ارهماهی، و سبزی نشسته. ماهی معمولی مثل قزلآلا هفتهای ۲ بار خوب است. کافئین تا حدود ۲ فنجان قهوه یا چای پررنگ در روز. دمنوش و داروی گیاهی بدون ماما نه؛ «گیاهی» یعنی بی‌خطر نیست.
چرا این‌ها؟ سه دلیل
همهٔ این فهرست به سه چیز برمی‌گردد. میکروب‌ها: در بارداری دفاع بدن تغییر میکند و بعضی عفونت‌های غذایی که برای شما فقط یک دل‌درد است، می‌تواند از جفت بگذرد؛ لیستریا (در لبنیات غیرپاستوریزه و گوشت‌های فراوری‌شدهٔ سرد)، توکسوپلاسما (در گوشت نیمپز، سبزی نشسته و خاک) و سالمونلا (در تخممرغ و مرغ نیمپز). مواد مضر در مقدار زیاد: ویتامین آ زیاد در جگر و جیوه در ماهیهای بزرگ شکارچی روی رشد بچه اثر می‌گذارد؛ مقدار کم مشکلی نیست، تکرار زیاد مشکل است. مواد محرک: کافئین زیاد با وزن کم تولد ارتباط دارد و الکل در هیچ مقداری بی‌خطر شناخته نشده.
جدول: نخور، کم بخور، بخور
| گروه | نخور | کم یا با شرط | بخور |
|---|---|---|---|
| گوشت و مرغ | نیمپز یا خام (کباب خونی، جگر ترد، کله‌پاچهٔ نیمپز)؛ جگر و فراوردههایش (پاته) | سوسیس و کالباس و ژامبون فقط اگر تا داغ شدن کامل پخته شود | گوشت و مرغ کاملاً پخته که هیچ جای صورتی ندارد؛ خورش، آبگوشت، کباب خوب‌پخته |
| تخممرغ | نیمرو با زردهٔ شل، عسلی، خامهٔ خانگی و سس مایونز خانگی با تخممرغ خام | سس و دسرهای آمادهٔ پاستوریزه مشکلی ندارند | تخممرغ آب‌پز سفت، املت کاملاً پخته، کوکو |
| لبنیات | شیر و پنیر و ماست محلی غیرپاستوریزه؛ پنیرهای نرم کپک‌دار | پنیر محلی فقط اگر از شیر پاستوریزه باشد یا در غذا پخته شود | شیر، ماست، پنیر و دوغ پاستوریزه؛ کشک پاستوریزه و جوشیده |
| ماهی و غذای دریایی | کوسه، ارهماهی، شمشیرماهی؛ ماهی و میگوی خام و دودی سرد | تن کنسروی حداکثر ۲ قوطی در هفته؛ ماهی چرب حداکثر ۲ وعده در هفته | قزلآلا، سفید، شیر، کپور، میگوی پخته: هفتهای ۲ وعده برای مغز بچه خوب است |
| سبزی و میوه | سبزی خوردن و سالاد نشسته، جوانهٔ خام | سالاد بیرون فقط جایی که به شستنش اعتماد دارید | هر سبزی و میوه‌ای که خوب شسته یا پخته شده؛ هر چه بیشتر، بهتر |
| نوشیدنی | الکل در هر مقدار؛ نوشیدنی انرژیزا | کافئین تا حدود ۲۰۰ میلیگرم در روز: نزدیک ۲ فنجان قهوه یا ۴ استکان چای پررنگ؛ نوشابه و شکلات هم کافئین دارند | آب (۸ تا ۱۰ لیوان)، دوغ کم‌نمک، آب‌میوهٔ تازه کم |
| گیاهی و سنتی | دمنوش‌ها و داروهای گیاهی به‌عنوان «درمان»، عرقیات قوی، جوشانده‌های «بازکننده» | چای کمرنگ، کمی زنجبیل تازه، نعنا و زیرهٔ کم در غذا | ادویهٔ معمولی غذا (زردچوبه، دارچین کم، زعفران کم) مشکلی ندارد |
سؤال‌های همیشگی سفرهٔ ایرانی
- کله‌پاچه و سیرابی؟ اگر کاملاً پخته و داغ باشد، گاهی اشکال ندارد؛ نیمپز و از جای نامطمئن نه. مغز و جگر را بهخاطر ویتامین آ زیاد کنار بگذارید.
- پنیر لیقوان و پنیر محلی؟ فقط اگر مطمئنید از شیر پاستوریزه است یا در غذا پخته میشود. پنیر محلی تازه از شیر خام، نه.
- نذری و آش و حلیم؟ غذای کاملاً پخته و داغ مشکلی ندارد؛ آن‌چه ساعت‌ها در دمای اتاق مانده، نه. سبزی روی آش اگر شسته نشده، کنار بزنید.
- ترشی، شور، خیارشور؟ کم اشکالی ندارد؛ نمک زیادش برای ورم و فشار خون خوب نیست.
- عسل، خرما، زعفران؟ عسل برای مادر باردار بی‌خطر است (منع عسل برای نوزاد زیر ۱ سال است، نه شما). خرما خوب است و در هفتههای آخر هم بی‌ضرر. زعفران در حد ادویهٔ غذا مشکلی ندارد؛ دم‌کردهٔ غلیظ و مکمل زعفران نه.
- چای بعد از غذا؟ کمرنگ و دور از قرص آهن (۱ تا ۲ ساعت فاصله). چای پررنگ هم کافئین دارد و هم جذب آهن را کم میکند. قرص آهن را کی و چطور بخورم
- غذای بیرون و فست‌فود؟ گهگاه مشکلی ندارد، به شرط گوشت کاملاً پخته، بدون سس تخممرغ خام و بدون سالاد نامطمئن. ساندویچ کالباس سرد نه.
- ماهی دودی و سوشی؟ ماهی دودی سرد و ماهی خام نه؛ ماهی دودی اگر در غذا پخته شود اشکالی ندارد.
پس چه بخورم؟
غذای معمولی خانه، با چند تأکید: در هر وعده یک منبع پروتئین (حبوبات، تخممرغ کامل پخته، گوشت و مرغ پخته، لبنیات پاستوریزه)، میوه و سبزی شسته در هر وعده، نان و غلات سبوس‌دار، و هفتهای ۲ وعده ماهی معمولی. آهن از گوشت قرمز پخته، عدس و لوبیا و اسفناج با کمی آبلیمو؛ کلسیم از لبنیات پاستوریزه و کنجد. «دو نفره خوردن» لازم نیست؛ در سه‌ماههٔ اول هیچ انرژی اضافه‌ای لازم نیست و بعد از آن فقط حدود یک میان‌وعدهٔ اضافه در روز. اگر تهوع نمی‌گذارد درست بخورید، نگران نباشید؛ ویار بارداری کی تمام میشود. مکمل‌های برنامهٔ کشوری بقیه را پر میکند؛ مکمل‌های بارداری در ایران.
اگر چیزی از این فهرست را خوردهام
بیشتر وقتها هیچ اتفاقی نمیافتد؛ این فهرست برای کم کردن احتمال است، نه این‌که هر لقمه خطرناک باشد. اگر یک بار نیمرو یا پنیر محلی خوردهاید، خودتان را سرزنش نکنید و از این به بعد رعایت کنید. فقط اگر در روزها و هفتههای بعد تب، لرز، درد عضلانی شبیه آنفلوانزا، اسهال شدید یا استفراغ مکرر داشتید، همین امروز یا فردا به ماما یا پزشک بگویید و بگویید چه خوردهاید؛ این‌ها درمان دارد. تب ۳۸ و بالاتر با درد شکم یا گیجی همین حالا ۱۱۵. علائم خطر بارداری: کی ۱۱۵، کی تا فردا
برای همسر
آشپزی این ماه‌ها بیشتر با شماست و قاعده‌اش ساده است: گوشت و تخممرغ را کامل بپزید، سبزی را خوب بشویید، لبنیات پاستوریزه بخرید و پنیر محلی و کالباس سرد را از سفره بردارید. در مهمانی و رستوران شما بپرسید «این کاملاً پخته است؟» تا او مجبور نباشد توضیح بدهد. و اگر کسی گفت «ما همه این‌ها را خوردیم و چیزی نشد»، شما بگویید «می‌دانم، ولی این چند ماه این‌طور راحت‌تریم».
این مقاله بخشی از راهنمای بارداری هفته به هفته رایم است.
بر پایهٔ راهنماهای معتبر جهانی مراقبت بارداری و برنامهٔ کشوری مراقبت‌های ادغام‌یافتهٔ سلامت مادران وزارت بهداشت (۱۴۰۲)؛ هیچ‌کدام از این‌ها جای معاینه و نظر ماما یا پزشک خودتان را نمی‌گیرد.
پرسش‌های پرتکرار
در بارداری چه غذاهایی را نباید خورد؟
گوشت و مرغ و تخممرغ نیمپز، جگر و فراوردههایش، شیر و پنیر و ماست غیرپاستوریزه و پنیر محلی از شیر خام، سوسیس و کالباس گرمنشده، ماهیهای بزرگ پرجیوه مثل کوسه و ارهماهی، ماهی خام و دودی سرد، سبزی و سالاد نشسته، الکل در هر مقدار و نوشیدنی انرژیزا. کافئین را به حدود ۲۰۰ میلیگرم در روز محدود کنید و دمنوش و داروی گیاهی را بدون ماما نخورید.
جگر در بارداری ضرر دارد؟
بله، جگر و فراوردههایش (مثل پاته) را کنار بگذارید، چون ویتامین آ خیلی زیاد دارد و ویتامین آ زیاد در بارداری برای رشد بچه خطرناک است. آهن را از گوشت قرمز کاملاً پخته، عدس و لوبیا و اسفناج با کمی آبلیمو و قرص آهن برنامهٔ کشوری بگیرید.
چای در بارداری چقدر مجاز است؟
کافئین تا حدود ۲۰۰ میلیگرم در روز، یعنی نزدیک ۲ فنجان قهوه یا حدود ۴ استکان چای پررنگ؛ چای کمرنگ بیشتر میشود. نوشابه و شکلات هم کافئین دارند. چای را ۱ تا ۲ ساعت دور از قرص آهن بنوشید، چون جذب آهن را کم میکند. قطع کامل لازم نیست.
ماهی در بارداری بخورم یا نه؟
بخورید؛ ماهی معمولی مثل قزلآلا، سفید، شیر و کپور هفتهای ۲ وعده برای مغز بچه خوب است. کوسه، ارهماهی و شمشیرماهی را بهخاطر جیوه نخورید، تن کنسروی را به ۲ قوطی در هفته محدود کنید، و ماهی خام و دودی سرد (سوشی، ماهی دودی روی نان) نه. میگوی کاملاً پخته مشکلی ندارد.
نیمپز یا پنیر محلی خوردهام؛ چه کنم؟
بیشتر وقتها هیچ اتفاقی نمیافتد و لازم نیست خودتان را سرزنش کنید؛ از این به بعد رعایت کنید. فقط اگر در روزها و هفتههای بعد تب، لرز، درد عضلانی شبیه آنفلوانزا، اسهال شدید یا استفراغ مکرر داشتید، همین امروز یا فردا به ماما یا پزشک بگویید و بگویید چه خوردهاید؛ این عفونتها درمان دارد. تب ۳۸ و بالاتر با درد شکم یا گیجی یعنی همین حالا ۱۱۵.
